Trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh: 2 cách xử lý an toàn tại nhà

Trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh là tình trạng khá phổ biến khiến nhiều cha mẹ lo lắng khi thấy bé thường xuyên ọc sữa, quấy khóc hoặc khó chịu sau khi bú. Theo NIDDK, khoảng 70–85% trẻ sơ sinh có tình trạng trớ sữa hằng ngày khi được 2 tháng tuổi, và phần lớn các triệu chứng sẽ tự cải thiện khi trẻ khoảng 12–14 tháng tuổi.

Tuy nhiên, không phải trường hợp nào trẻ sơ sinh bị trào ngược cũng chỉ là hiện tượng sinh lý bình thường. Nếu bé bỏ bú, nôn nhiều, tăng cân kém, khó chịu kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để loại trừ trào ngược dạ dày thực quản bệnh lý (GERD).

Bài viết này, Tiptory giúp cha mẹ hiểu vì sao trẻ sơ sinh bị trào ngược, cách nhận biết khi nào cần lo lắng và những phương pháp chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh an toàn theo hướng dẫn y khoa, từ điều chỉnh cách cho bú, vỗ ợ hơi đến những trường hợp cần bác sĩ đánh giá và điều trị.

Cách 1: Mẹo thay đổi lối sống giảm trào ngược cho bé

Mẹo 1: Nhận biết trào ngược ở trẻ sơ sinh

Theo dõi dấu hiệu trào ngược trước khi xử trí

• Trẻ sơ sinh bị trào ngược thường có biểu hiện sữa hoặc thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản, miệng và gây ọc sữa. Đây là hiện tượng khá phổ biến ở trẻ nhỏ và không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

• Quan sát xem bé có trớ hoặc ọc sữa thường xuyên sau khi bú hay không. Nếu trẻ vẫn bú tốt, tăng cân và phát triển bình thường, tình trạng trớ đơn thuần thường có thể tự cải thiện theo thời gian.

• Chú ý tình trạng nôn ói hoặc trào ngược thức ăn. Nôn nhiều, nôn lặp lại hoặc đi kèm các dấu hiệu bất thường cần được bác sĩ đánh giá thay vì tự ý tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh tại nhà.

Theo dõi khả năng bú và tăng trưởng của trẻ

• Bé trào ngược dạ dày có thể trở nên khó chịu trong hoặc sau khi bú, bú ít hơn, mất cảm giác thèm ăn hoặc từ chối bú. Những biểu hiện này đáng chú ý hơn nếu xuất hiện thường xuyên.

• Theo dõi cân nặng và tốc độ phát triển của trẻ. Không tăng cân hoặc tăng cân kém có thể liên quan đến GERD và là lý do nên đưa trẻ đi khám để tìm nguyên nhân.

• Cha mẹ có thể ghi lại thời điểm bú, lượng bú, số lần trớ hoặc nôn và phản ứng của trẻ. Nhật ký này giúp bác sĩ có thêm thông tin khi đánh giá trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh.

Chú ý các dấu hiệu liên quan đến hô hấp và nuốt

• Một số trẻ có thể xuất hiện ho, khò khè hoặc khàn tiếng cùng với các triệu chứng trào ngược. Tuy nhiên, những biểu hiện này không đặc hiệu cho GERD và cũng có thể xuất phát từ các bệnh lý khác.

• Theo dõi các dấu hiệu như sặc, nghẹn, nôn khan hoặc khó nuốt khi trẻ bú. Đây là những biểu hiện cần được bác sĩ đánh giá, đặc biệt khi xảy ra lặp lại hoặc ảnh hưởng đến việc ăn uống.

Đừng tự chẩn đoán chỉ dựa vào một triệu chứng

• Không phải cứ trẻ ọc sữa, quấy khóc hoặc ho là bị GERD. Nhiều tình trạng khác có thể gây các triệu chứng tương tự, vì vậy bác sĩ thường dựa vào bệnh sử, triệu chứng và khám lâm sàng trước khi xác định nguyên nhân.

• Nếu bé trớ nhưng vẫn bú tốt, tăng cân và phát triển bình thường, đây thường là tình trạng trào ngược sinh lý và phần lớn trẻ sẽ cải thiện khi lớn hơn. NIDDK cho biết khoảng 70–85% trẻ sơ sinh có hiện tượng trớ hằng ngày ở khoảng 2 tháng tuổi, và đa số hết triệu chứng vào khoảng 12–14 tháng.

• Nếu trẻ nôn nhiều, bỏ bú, tăng cân kém, khó nuốt, thường xuyên sặc hoặc có triệu chứng hô hấp, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì tự dùng thuốc hoặc tự thay đổi chế độ ăn. Hướng dẫn NASPGHAN/ESPGHAN cũng nhấn mạnh việc đánh giá các dấu hiệu cảnh báo trước khi tiến hành điều trị GERD.

Mẹo 2: Điều chỉnh cách cho trẻ bú

Trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi cách cho bú

• Khi trẻ sơ sinh bị trào ngược, cha mẹ không nên tự ý đổi sữa công thức, thay núm bình hoặc thêm chất làm đặc vào sữa. Bác sĩ nhi khoa sẽ đánh giá mức độ trào ngược, khả năng tăng cân và tình trạng bú của trẻ trước khi đưa ra hướng điều chỉnh phù hợp.

• Với trẻ bú bình, bác sĩ có thể hướng dẫn điều chỉnh lượng sữa và tần suất bú. Một số trẻ có thể phù hợp với các cữ bú nhỏ hơn nhưng thường xuyên hơn, đặc biệt khi lượng sữa mỗi cữ đang quá nhiều. Cách này giúp hạn chế tình trạng dạ dày bị căng quá mức và giảm nguy cơ trớ.

Không tự ý pha đặc sữa

• Trong một số trường hợp trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng chất làm đặc thức ăn hoặc sữa theo chỉ định. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại chất làm đặc, liều lượng và cách pha cần phù hợp với tuổi, tình trạng sức khỏe và loại sữa trẻ đang sử dụng.

• Không nên tự thêm bột yến mạch, bột ngũ cốc hoặc chất làm đặc vào bình sữa khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn. Việc pha sai tỷ lệ có thể làm thay đổi lượng dinh dưỡng, độ đặc của sữa và cách trẻ nhận sữa.

Đánh giá khả năng không dung nạp đạm sữa bò

• Nếu trẻ có biểu hiện trào ngược kèm các triệu chứng gợi ý dị ứng hoặc không dung nạp đạm sữa bò, bác sĩ có thể cân nhắc thử một loại sữa công thức phù hợp hơn. Không phải trẻ trào ngược dạ dày nào cũng cần đổi sữa, vì vậy không nên tự thay nhiều loại sữa liên tục.

• Với trẻ bú mẹ, không nên tự ý loại bỏ hoàn toàn sữa và các sản phẩm từ sữa khỏi chế độ ăn chỉ vì bé thường xuyên trớ. Chế độ ăn loại trừ đạm sữa bò chỉ nên được thực hiện khi bác sĩ nghi ngờ dị ứng đạm sữa bò và hướng dẫn cách thực hiện, theo dõi đáp ứng cũng như bảo đảm dinh dưỡng cho mẹ.

Chọn núm bình có tốc độ chảy phù hợp

• Núm bình quá nhanh có thể khiến trẻ uống sữa quá nhanh, nuốt nhiều không khí hoặc dễ bị sặc, ho trong lúc bú. Ngược lại, núm có tốc độ chảy quá chậm có thể khiến trẻ phải gắng sức khi bú.

• Nếu bé thường xuyên ho, sặc, khó nuốt hoặc từ chối bú, cha mẹ nên kiểm tra tốc độ dòng chảy của núm bình và trao đổi với bác sĩ. Trong một số trường hợp, núm có tốc độ chảy chậm hơn có thể được cân nhắc.

Ưu tiên an toàn khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh

• Mục tiêu không phải là làm cho trẻ hoàn toàn không còn trớ ngay lập tức mà là bảo đảm bé bú đủ, tăng trưởng tốt và không có dấu hiệu biến chứng. Trào ngược sinh lý thường cải thiện dần khi hệ tiêu hóa trưởng thành.

• Không tự ý dùng thuốc chống trào ngược hoặc thay đổi công thức sữa chỉ dựa trên số lần trẻ trớ. Nếu bé nôn mạnh hoặc liên tục, bỏ bú, tăng cân kém, khó nuốt, thường xuyên sặc hoặc có vấn đề về hô hấp, cần đưa trẻ đi khám để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Mẹo 3: Điều chỉnh cách cho trẻ bú mẹ

Điều chỉnh cách bú mẹ khi trẻ bị trào ngược

• Trẻ sơ sinh bị trào ngược khi bú mẹ vẫn có thể gặp tình trạng ọc sữa, dù sữa mẹ thường được tiêu hóa nhanh hơn sữa công thức. Trớ sữa đơn thuần không nhất thiết là dấu hiệu bệnh lý nếu trẻ vẫn bú tốt, tăng cân và phát triển bình thường.

• Trước khi thay đổi cách cho bú, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa, chuyên gia tư vấn sữa mẹ hoặc chuyên gia y học về nuôi con bằng sữa mẹ. Điều này đặc biệt quan trọng nếu bé trớ nhiều, quấy khóc khi bú, bỏ bú hoặc tăng cân không đạt yêu cầu.

Chia nhỏ thời gian bú và tăng số cữ

• Nếu bé thường bú một lượng lớn trong mỗi lần rồi trớ, chuyên gia có thể hướng dẫn cho trẻ bú ít hơn trong mỗi cữ nhưng thường xuyên hơn. Cách này giúp tránh để dạ dày quá đầy, từ đó có thể hạn chế tình trạng sữa trào ngược.

• Không nên tự ý giảm tổng lượng sữa trẻ cần trong ngày chỉ để giảm trớ. Trẻ sơ sinh vẫn cần được cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất để tăng trưởng.

Đánh giá chế độ ăn của mẹ một cách có kiểm soát

• Một số trẻ có thể có dị ứng đạm sữa bò hoặc vấn đề liên quan đến thực phẩm, với các biểu hiện có thể đi kèm như nôn ói, phân bất thường, chàm hoặc quấy khó chịu. Trong trường hợp nghi ngờ, bác sĩ có thể hướng dẫn mẹ thực hiện chế độ loại trừ thực phẩm trong thời gian phù hợp rồi đánh giá lại.

• Không nên tự ý loại bỏ cùng lúc sữa bò, thịt bò, trứng và nhiều nhóm thực phẩm khác khỏi chế độ ăn. Việc kiêng khem quá mức có thể khiến mẹ thiếu chất và không chứng minh được thực phẩm nào thực sự liên quan đến triệu chứng của bé.

• Nếu nghi ngờ trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh liên quan đến dị ứng thực phẩm, việc thay đổi chế độ ăn của mẹ nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để vẫn bảo đảm đủ năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất.

Không tự ý làm đặc sữa mẹ

• Việc thêm bột ngũ cốc hoặc chất làm đặc vào sữa mẹ không nên được thực hiện tùy tiện. Chất làm đặc có thể làm thay đổi thành phần dinh dưỡng, độ nhớt và cách trẻ bú, đồng thời không phải trường hợp trẻ sơ sinh bị trào ngược nào cũng cần áp dụng biện pháp này.

• Nếu bác sĩ nhận thấy trẻ có chỉ định làm đặc sữa, cha mẹ cần sử dụng đúng loại, đúng lượng và đúng cách pha theo hướng dẫn chuyên môn. Đây không phải là biện pháp nên tự thử tại nhà.

Ưu tiên kỹ thuật bú đúng thay vì chỉ tập trung vào số lần trớ

• Khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh, mục tiêu quan trọng là giúp bé bú hiệu quả, nhận đủ sữa và tăng trưởng bình thường, thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn hiện tượng trớ.

• Nếu bé thường xuyên sặc, ho khi bú, khó nuốt, bỏ bú, nôn nhiều hoặc tăng cân kém, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám. Những dấu hiệu này có thể cần được đánh giá để phân biệt trào ngược sinh lý với GERD hoặc các vấn đề khác liên quan đến ăn uống.

Mẹo 4: Vỗ ợ hơi giúp giảm trào ngược

Vỗ ợ hơi thường xuyên hơn khi trẻ bú

• Khi trẻ sơ sinh bị trào ngược có biểu hiện khó chịu, cong người, ngừng bú hoặc quấy trong lúc ăn, cha mẹ có thể tạm dừng cữ bú để giúp bé ợ hơi, sau đó tiếp tục cho bú khi trẻ đã dễ chịu hơn.

• Vỗ ợ hơi có thể giúp giải phóng phần không khí trẻ nuốt vào trong quá trình bú, từ đó giảm cảm giác đầy bụng. Tuy nhiên, không nên xem đây là cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh có thể loại bỏ hoàn toàn tình trạng trớ.

Vỗ ợ hơi theo từng cữ bú

• Với trẻ bú bình, có thể thử cho bé ợ hơi sau mỗi 60–90 ml sữa. Nếu bé uống lượng nhỏ hơn, cha mẹ có thể linh hoạt dừng giữa cữ khi trẻ có dấu hiệu nuốt nhiều không khí hoặc khó chịu.

• Với trẻ bú mẹ, có thể hỗ trợ bé ợ hơi khi chuyển từ bên ngực này sang bên kia. Không nhất thiết phải ép trẻ ợ hơi sau mỗi lần bú nếu bé đang thoải mái và bú tốt.

• Sau khi kết thúc cữ bú, nên dành thời gian giúp bé ợ hơi thay vì đặt trẻ nằm ngay lập tức.

Đổi tư thế nếu trẻ chưa ợ hơi

• Nếu đã vỗ ợ vài phút nhưng bé chưa ợ, cha mẹ có thể nhẹ nhàng thay đổi tư thế và tiếp tục hỗ trợ trẻ. Có thể giữ bé thẳng người, đỡ chắc đầu và cổ, sau đó vỗ hoặc xoa lưng nhẹ nhàng.

• Không cần vỗ mạnh để cố tạo tiếng ợ. Mỗi trẻ có thể có cách ợ hơi khác nhau và không phải lần nào trẻ cũng ợ thành tiếng.

Theo dõi phản ứng của trẻ trong khi bú

• Nếu bé thường xuyên ho, sặc, nuốt khó, quấy khóc hoặc từ chối bú, cha mẹ không nên chỉ tăng số lần vỗ ợ hơi mà cần xem xét kỹ kỹ thuật cho bú và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ.

• Khi trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh đi kèm nôn nhiều, tăng cân kém, bỏ bú hoặc các dấu hiệu bất thường về hô hấp, trẻ cần được bác sĩ đánh giá để xác định nguyên nhân và hướng điều trị phù hợp.

Đặt trẻ ngủ đúng cách sau khi bú

• Sau khi bú, cha mẹ có thể bế trẻ thẳng và theo dõi trong một khoảng thời gian phù hợp để hạn chế khó chịu do trớ. Tuy nhiên, khi đặt trẻ ngủ, luôn đặt trẻ nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc chắn, không kê cao đầu hoặc cho nằm nghiêng để điều trị trào ngược.

• Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi chăm sóc trẻ sơ sinh bị trào ngược: giảm trớ không được đánh đổi bằng việc sử dụng tư thế ngủ không an toàn.

Mẹo 5: Bế trẻ thẳng sau khi bú

Giữ trẻ ở tư thế thẳng sau khi bú

• Khi trẻ sơ sinh bị trào ngược, cha mẹ có thể bế bé ở tư thế thẳng trong khoảng 20–30 phút sau cữ bú, đồng thời quan sát trẻ trong thời gian này. American Academy of Pediatrics cũng đề cập việc giữ trẻ thẳng trong khoảng nửa giờ sau khi bú có thể là một biện pháp hỗ trợ giảm tình trạng trớ.

• Có thể đặt đầu trẻ tựa nhẹ vào vai hoặc giữ trẻ thẳng trên đùi, luôn đỡ chắc đầu và cổ. Mục tiêu là giữ cơ thể bé tương đối thẳng và tạo điều kiện để sữa xuống dạ dày, thay vì tạo thêm áp lực lên bụng.

Giữ trẻ nhẹ nhàng, hạn chế vận động sau khi bú

• Trong khoảng thời gian sau bú, nên tránh bế xốc, rung lắc, nhún mạnh hoặc chơi vận động nhiều. Những chuyển động này có thể khiến bé khó chịu và dễ trớ hơn.

• Nếu trẻ vừa bú xong đã quấy khóc, cha mẹ nên giữ bé bình tĩnh, nhẹ nhàng và quan sát các dấu hiệu như ọc sữa, ho hoặc khó chịu thay vì cố ép trẻ bú thêm.

Không dùng tư thế ngủ để điều trị trào ngược

• Đây là điểm rất quan trọng khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh: tư thế thẳng chỉ áp dụng khi trẻ đang thức và có người lớn quan sát. Khi ngủ, trẻ vẫn cần được đặt nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc chắn, kể cả khi có trào ngược. AAP khuyến cáo không đặt trẻ nằm sấp hoặc nằm nghiêng để giảm trào ngược vì có thể làm tăng nguy cơ tử vong do hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS).

• Không kê cao đầu nệm, dùng gối chống trào ngược hoặc để trẻ ngủ trong tư thế nửa ngồi nhằm kiểm soát trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh. Hướng dẫn NASPGHAN/ESPGHAN không khuyến nghị các biện pháp định vị như nâng đầu, nằm nghiêng hoặc nằm sấp để điều trị GERD khi trẻ ngủ.

Kết hợp với các biện pháp cho bú phù hợp

• Giữ trẻ thẳng sau bú có thể được kết hợp với những biện pháp đơn giản khác như chia nhỏ cữ bú, tránh cho bú quá nhiều và vỗ ợ hơi ở những khoảng nghỉ tự nhiên trong cữ bú. Đây là các biện pháp không dùng thuốc thường được cân nhắc đầu tiên khi trẻ có triệu chứng trào ngược.

• Nếu bé vẫn nôn nhiều, bỏ bú, khó nuốt, sặc thường xuyên, tăng cân kém hoặc có vấn đề về hô hấp, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì chỉ kéo dài thời gian bế thẳng. Những biểu hiện này có thể cần đánh giá để phân biệt trào ngược sinh lý với GERD hoặc nguyên nhân khác.

Mẹo 6: Cho trẻ ngủ đúng tư thế khi trào ngược

Luôn đặt trẻ nằm ngửa khi ngủ

• Dù trẻ sơ sinh bị trào ngược hoặc thường xuyên ọc sữa, cha mẹ vẫn nên đặt trẻ nằm ngửa khi ngủ, cả ban đêm và ban ngày. American Academy of Pediatrics (AAP) khuyến cáo tư thế nằm ngửa là tư thế ngủ an toàn nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ bị trào ngược cũng không phải ngoại lệ.

• Nhiều cha mẹ lo rằng bé có thể bị sặc khi nằm ngửa nếu trớ sữa. Tuy nhiên, bằng chứng hiện có không cho thấy nằm ngửa làm tăng nguy cơ nghẹn hoặc sặc so với nằm sấp; vì vậy, không nên đổi sang tư thế nằm sấp hoặc nằm nghiêng để xử lý trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh.

Tạo không gian ngủ an toàn

• Cho bé ngủ trên bề mặt phẳng, chắc và không nghiêng, chẳng hạn nệm phù hợp trong cũi hoặc nôi đạt tiêu chuẩn an toàn. Bề mặt ngủ cần vừa khít, không tạo khoảng trống khiến trẻ có thể mắc kẹt.

• Không để gối, chăn rời, thú nhồi bông, đệm chắn cũi hoặc các vật mềm trong khu vực ngủ của trẻ. Những vật này có thể che mặt và làm tăng nguy cơ ngạt hoặc các tai nạn liên quan đến giấc ngủ.

Không kê cao đầu nệm để chữa trào ngược

• Không dùng gối, nêm xốp, đệm chống trào ngược hoặc kê cao một đầu cũi với mục đích giữ sữa không trào lên. Các sản phẩm hoặc tư thế tạo độ nghiêng không được chứng minh là biện pháp an toàn để phòng SIDS và có thể khiến trẻ trượt hoặc thay đổi tư thế nguy hiểm khi ngủ.

• Đặc biệt, không cho bé ngủ thường xuyên trong ghế ô tô, ghế rung, nôi nghiêng hoặc các thiết bị có mặt ngủ dốc. Nếu trẻ ngủ quên trong một thiết bị không phải bề mặt ngủ phẳng, chắc và không nghiêng, nên chuyển bé sang khu vực ngủ an toàn càng sớm càng tốt.

Không đặt trẻ nằm sấp hoặc nằm nghiêng để giảm trớ

• Nằm sấp hoặc nằm nghiêng không phải cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh. Ngược lại, tư thế không nằm ngửa khi ngủ có liên quan đến nguy cơ cao hơn đối với SIDS và các biến cố tử vong liên quan đến giấc ngủ.

• Khi trẻ đã có khả năng tự lăn từ ngửa sang sấp và từ sấp sang ngửa, cha mẹ vẫn nên đặt bé nằm ngửa khi bắt đầu mỗi giấc ngủ. Nếu trẻ tự đổi tư thế trong lúc ngủ, không cần liên tục lật bé trở lại, miễn là môi trường ngủ được thiết lập an toàn.

Ưu tiên an toàn giấc ngủ hơn việc ngăn trẻ trớ

• Với trẻ sơ sinh bị trào ngược, mục tiêu không phải là tìm một tư thế ngủ giúp bé hoàn toàn không ọc sữa mà là kiểm soát triệu chứng trong khi vẫn bảo đảm an toàn. Vì vậy, có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ khi trẻ thức như điều chỉnh cữ bú, vỗ ợ hơi và giữ trẻ thẳng sau bú; khi ngủ, vẫn tuân thủ nguyên tắc nằm ngửa trên bề mặt phẳng và chắc chắn.

• Nếu bé nôn nhiều, bỏ bú, tăng cân kém, khó nuốt, thường xuyên sặc hoặc có dấu hiệu khó thở, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám. Đây có thể là những dấu hiệu cần đánh giá y khoa thay vì chỉ tiếp tục các biện pháp chăm sóc trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh tại nhà.

Mẹo 7: Cẩn trọng với mẹo tự nhiên trị trào ngược

Không nên xem “nước gripe” là cách chữa trào ngược

• Một số sản phẩm được gọi là gripe water thường được quảng cáo giúp giảm đầy hơi, quấy khóc hoặc trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng khoa học đủ chắc chắn cho thấy sản phẩm này có hiệu quả điều trị trào ngược ở trẻ sơ sinh. Các biện pháp không dùng thuốc cũng cần được đánh giá dựa trên lợi ích và độ an toàn thực tế thay vì chỉ dựa vào quảng cáo.

• Vì vậy, cha mẹ không nên tự cho trẻ sơ sinh bị trào ngược dùng gripe water để thay thế việc đánh giá và điều trị của bác sĩ.

Đặc biệt thận trọng với trẻ dưới 6 tháng

• WHO và UNICEF khuyến nghị trẻ dưới 6 tháng bú mẹ hoàn toàn, nghĩa là không cần bổ sung nước hoặc các loại chất lỏng khác ngoài sữa mẹ, ngoại trừ một số trường hợp y tế đặc biệt như thuốc hoặc dung dịch bù nước theo chỉ định.

• Do đó, với trẻ dưới 6 tháng, cha mẹ không nên tự bổ sung gripe water hoặc các loại nước thảo dược với mục đích chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh. Nếu bé trớ nhiều hoặc có dấu hiệu bất thường, nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ nhi khoa.

Kiểm tra kỹ thành phần nếu bác sĩ cho phép sử dụng

• Một số sản phẩm gripe water có thể chứa các thành phần thảo dược hoặc chất khác nhau. Công thức không đồng nhất giữa các sản phẩm, vì vậy cha mẹ cần đọc kỹ nhãn thành phần và hỏi bác sĩ trước khi cho trẻ sử dụng.

• Không nên lựa chọn sản phẩm chỉ vì có chữ “tự nhiên”. Tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn, đặc biệt ở trẻ sơ sinh có hệ tiêu hóa và khả năng chuyển hóa còn chưa hoàn thiện.

• Cần đặc biệt tránh những sản phẩm có thành phần không rõ ràng hoặc chứa đường, cồn hay các chất không cần thiết cho trẻ sơ sinh.

Không tự ý loại bỏ sữa mẹ hoặc sữa công thức

• Khi trẻ sơ sinh bị trào ngược, cha mẹ đôi khi dễ tìm đến các loại nước thảo dược vì mong muốn giảm trớ nhanh. Tuy nhiên, việc bổ sung một sản phẩm không cần thiết có thể làm thay đổi lượng sữa trẻ nhận được.

• WHO nhấn mạnh rằng sữa mẹ cung cấp đầy đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho trẻ trong 6 tháng đầu đời; trẻ bú mẹ hoàn toàn không cần thêm các loại chất lỏng khác.

Ưu tiên biện pháp có cơ sở khoa học

• Với trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh, trước tiên nên tập trung vào những biện pháp an toàn như đánh giá cách cho bú, tránh cho trẻ bú quá nhiều, hỗ trợ ợ hơi và bảo đảm tư thế ngủ an toàn. Các biện pháp điều trị cụ thể cần dựa trên tình trạng của từng trẻ.

• Nếu bé vẫn nôn nhiều, bỏ bú, tăng cân kém, khó nuốt, thường xuyên sặc hoặc có dấu hiệu hô hấp bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì tiếp tục thử các mẹo dân gian hoặc sản phẩm tự nhiên tại nhà.

• Quan trọng nhất, không có một loại nước hay sản phẩm thảo dược nào có thể thay thế việc đánh giá nguyên nhân khi trẻ có triệu chứng trào ngược kéo dài hoặc nghiêm trọng. Đây là nguyên tắc cần nhớ khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh an toàn.

Cách 2: Khi nào cần đưa trẻ sơ sinh đi khám bác sĩ

Lưu ý 1: Khi nào trẻ cần đi khám?

Đưa trẻ đi khám nếu triệu chứng không cải thiện

• Nếu các biện pháp chăm sóc như điều chỉnh cữ bú, hỗ trợ ợ hơi và giữ trẻ thẳng sau khi bú không giúp cải thiện tình trạng trào ngược, hoặc triệu chứng ngày càng nặng, cha mẹ nên đưa bé đến bác sĩ nhi khoa để được đánh giá.

• Trẻ sơ sinh bị trào ngược thường có thể trớ sữa mà vẫn bú tốt và tăng cân bình thường. Tuy nhiên, khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường, không nên mặc định đó chỉ là trào ngược sinh lý. Hướng dẫn NASPGHAN/ESPGHAN xem các dấu hiệu cảnh báo là lý do cần tìm nguyên nhân khác hoặc biến chứng.

Đặc biệt chú ý tình trạng nôn bất thường

• Đưa trẻ đi khám sớm nếu bé nôn nhiều, nôn liên tục hoặc nôn vọt mạnh. Ở trẻ nhỏ, nôn vọt có thể liên quan đến những bệnh lý khác ngoài trào ngược thông thường, chẳng hạn hẹp môn vị.

• Nôn có màu xanh hoặc vàng xanh có thể là nôn dịch mật và được xem là dấu hiệu cảnh báo cần được đánh giá y tế khẩn cấp, vì có thể liên quan đến tắc nghẽn đường tiêu hóa.

• Nếu chất nôn có máu hoặc giống bã cà phê, cần đưa trẻ đi khám ngay. Đây có thể là dấu hiệu chảy máu đường tiêu hóa và không nên tự xử lý như một trường hợp trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh thông thường.

Theo dõi khả năng bú và tăng trưởng

• Không tăng cân hoặc tăng cân kém là dấu hiệu quan trọng. Trào ngược sinh lý thường không làm ảnh hưởng đáng kể đến việc ăn uống và tăng trưởng; nếu trẻ tăng cân không đạt yêu cầu, bác sĩ cần đánh giá thêm nguyên nhân.

• Cha mẹ cũng nên đưa bé đi khám nếu trẻ bú kém, bỏ bú, khó nuốt, thường xuyên sặc hoặc khó thở. Những biểu hiện này có thể liên quan đến GERD hoặc một vấn đề khác cần được xác định rõ.

Nhận biết dấu hiệu mất nước

• Chú ý lượng tã ướt và tình trạng tỉnh táo của bé. Tiểu ít rõ rệt, miệng khô, không có nước mắt khi khóc, lừ đừ hoặc thiếu năng lượng có thể là dấu hiệu mất nước, đặc biệt khi trẻ đang nôn nhiều.

• Nếu trẻ không có tã ướt trong nhiều giờ kèm biểu hiện bất thường, không nên tiếp tục thử các mẹo chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh tại nhà mà cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.

Chú ý máu trong phân hoặc các dấu hiệu toàn thân

• Đi ngoài ra máu hoặc phân có máu, bụng chướng, sốt, trẻ cực kỳ quấy khóc hoặc lừ đừ đều là những dấu hiệu cần được bác sĩ kiểm tra. Đây không phải những biểu hiện nên quy hoàn toàn cho trào ngược.

• Đặc biệt, nếu trẻ có nhiều dấu hiệu cùng lúc như nôn mạnh, bỏ bú, lừ đừ hoặc giảm tiểu, mức độ nguy hiểm có thể cao hơn và cần được đánh giá sớm.

Không chờ đợi nếu trẻ có dấu hiệu cấp cứu

• Nếu bé khó đánh thức, tím tái, không tỉnh táo, nôn ra máu hoặc nôn dịch mật màu xanh, cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu thay vì chờ triệu chứng tự hết. American Academy of Pediatrics cũng xếp nôn có máu hoặc dịch mật màu xanh vào nhóm dấu hiệu cần được chăm sóc y tế khẩn cấp.

• Điều quan trọng khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh là phân biệt trớ sữa thông thường với những dấu hiệu cảnh báo. Khi trẻ vẫn bú tốt, phát triển bình thường và không có triệu chứng bất thường, cha mẹ có thể theo dõi và áp dụng các biện pháp chăm sóc phù hợp; ngược lại, bất kỳ dấu hiệu “đỏ” nào cũng cần được bác sĩ đánh giá thay vì tiếp tục tự điều trị.

Lưu ý 2: Chẩn đoán nguyên nhân trào ngược

Bác sĩ sẽ đánh giá trước khi chỉ định xét nghiệm

• Khi trẻ sơ sinh bị trào ngược kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, bác sĩ nhi khoa sẽ hỏi về thời điểm xuất hiện triệu chứng, số lần trớ hoặc nôn, lượng bú, tình trạng quấy khóc, khả năng tăng cân và các biểu hiện đi kèm.

• Bác sĩ cũng có thể kiểm tra cân nặng, chiều dài và tình trạng phát triển của trẻ. Với những bé trớ sữa nhưng vẫn khỏe mạnh, bú tốt và tăng trưởng bình thường, thường không cần thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu chỉ để xác nhận trào ngược sinh lý.

• Nếu triệu chứng gợi ý bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), biến chứng hoặc một bệnh lý khác, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm phù hợp. Việc lựa chọn xét nghiệm phụ thuộc vào triệu chứng và câu hỏi lâm sàng cần giải đáp.

Chụp đường tiêu hóa trên có cản quang

• Xét nghiệm Upper GI series sử dụng chất cản quang và hình ảnh X-quang để quan sát đường tiêu hóa trên. Xét nghiệm này có thể giúp phát hiện các bất thường về cấu trúc hoặc tình trạng có thể gây nôn, chẳng hạn tắc nghẽn hoặc bất thường giải phẫu.

• Đây không phải xét nghiệm thường quy để chẩn đoán GERD ở mọi trẻ. Theo hướng dẫn chuyên môn, chụp đường tiêu hóa trên chủ yếu được sử dụng khi bác sĩ cần loại trừ bất thường giải phẫu có triệu chứng giống trào ngược.

Theo dõi pH và trở kháng thực quản

• Xét nghiệm pH-impedance thực quản sử dụng một ống nhỏ đặt qua mũi xuống thực quản để ghi nhận các đợt trào ngược và xác định tính chất của chúng trong một khoảng thời gian. Phương pháp này có thể phát hiện cả những đợt trào ngược có tính axit và không axit.

• Bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm này khi cần xác định mối liên hệ giữa triệu chứng của trẻ và các đợt trào ngược, đặc biệt trong những trường hợp chẩn đoán chưa rõ hoặc cần đánh giá hiệu quả điều trị.

Nội soi đường tiêu hóa trên và sinh thiết

• Nội soi tiêu hóa trên sử dụng một ống mềm có camera để quan sát trực tiếp thực quản, dạ dày và phần đầu ruột non. Bác sĩ có thể lấy một mẫu mô nhỏ (sinh thiết) để kiểm tra dưới kính hiển vi nếu cần.

• Xét nghiệm này có thể được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ tổn thương niêm mạc thực quản, biến chứng của GERD hoặc một bệnh lý khác có biểu hiện tương tự. Không phải trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh nào cũng cần nội soi.

Không tự yêu cầu xét nghiệm chỉ vì trẻ thường xuyên ọc sữa

• Tần suất trớ cao chưa đủ để kết luận bé mắc GERD. Theo hướng dẫn NASPGHAN/ESPGHAN, việc đánh giá nên dựa trên triệu chứng, tiền sử, khám lâm sàng và sự phát triển của trẻ; xét nghiệm chuyên sâu chỉ được cân nhắc khi có chỉ định phù hợp.

• Vì vậy, khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh, bước đầu tiên không phải là tự tìm một xét nghiệm hay thuốc điều trị mà là xác định trẻ đang gặp trào ngược sinh lý, GERD hay một nguyên nhân khác. Chẩn đoán đúng giúp tránh những can thiệp không cần thiết và lựa chọn hướng chăm sóc phù hợp hơn.

Lưu ý 3: Khi nào trẻ cần dùng thuốc?

Chỉ dùng thuốc khi bác sĩ chỉ định

• Phần lớn trẻ sơ sinh bị trào ngược không cần dùng thuốc. Trào ngược sinh lý thường giảm dần khi trẻ lớn lên, vì vậy nếu bé vẫn bú tốt, tăng cân và phát triển bình thường, bác sĩ thường ưu tiên theo dõi và điều chỉnh cách chăm sóc thay vì dùng thuốc.

• Nếu các biện pháp chăm sóc không cải thiện triệu chứng hoặc trẻ có GERD gây khó chịu, viêm thực quản hay biến chứng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc làm giảm tiết axit dạ dày. Quyết định này cần dựa trên tình trạng cụ thể của từng bé.

Thuốc ức chế bơm proton (PPI)

• PPI là nhóm thuốc làm giảm lượng axit mà dạ dày tiết ra. Bác sĩ có thể sử dụng nhóm thuốc này khi trẻ bị GERD có chỉ định điều trị, đặc biệt trong trường hợp liên quan đến viêm thực quản.

• Tuy nhiên, không nên dùng PPI chỉ vì bé trớ sữa hoặc ọc sữa đơn thuần nhưng vẫn khỏe mạnh. Hướng dẫn NASPGHAN/ESPGHAN không khuyến nghị sử dụng PPI hoặc thuốc chẹn H2 để điều trị tình trạng trớ nhìn thấy được ở trẻ sơ sinh khỏe mạnh.

Thuốc chẹn H2

• Thuốc chẹn thụ thể H2 (H2 blockers) cũng làm giảm tiết axit dạ dày và có thể được bác sĩ cân nhắc trong một số trường hợp GERD. Khi PPI không phù hợp hoặc không có sẵn, H2 blocker có thể là một lựa chọn theo chỉ định chuyên môn.

• Cả PPI và H2 blocker đều có thể làm tăng nguy cơ mắc một số loại nhiễm trùng. Vì vậy, cha mẹ cần trao đổi với bác sĩ về lợi ích và nguy cơ trước khi cho bé sử dụng.

Không tự mua hoặc tự điều chỉnh liều thuốc

• Không cho bé dùng thuốc chống trào ngược, thuốc không kê đơn hoặc thuốc còn dư của người khác nếu chưa được bác sĩ chỉ định. Liều thuốc ở trẻ sơ sinh phụ thuộc vào tuổi, cân nặng, tình trạng bệnh và loại thuốc, vì vậy không nên tự tính liều dựa trên hướng dẫn dành cho trẻ lớn hoặc người trưởng thành.

• Nếu bác sĩ đã kê thuốc, cha mẹ cần sử dụng đúng liều, đúng thời điểm và đúng thời gian điều trị. Không tự tăng liều khi bé vẫn trớ và cũng không tự kéo dài liệu trình nếu chưa được bác sĩ đánh giá lại.

Không dùng thuốc chỉ để giảm tiếng khóc hoặc số lần trớ

• Khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh, điều quan trọng là phân biệt trào ngược sinh lý với GERD. Thuốc giảm axit không phải giải pháp cho mọi trường hợp bé quấy khóc, ọc sữa hoặc nôn trớ.

• Nếu trẻ vẫn bú tốt, tăng cân bình thường và không có dấu hiệu biến chứng, bác sĩ thường ưu tiên các biện pháp chăm sóc và theo dõi thay vì vội dùng thuốc.

Theo dõi trẻ trong thời gian dùng thuốc

• Nếu bé được kê thuốc, cha mẹ nên theo dõi những thay đổi về khả năng bú, nôn trớ, cân nặng và các biểu hiện bất thường. Nếu triệu chứng không cải thiện, nặng hơn hoặc xuất hiện dấu hiệu mới, cần liên hệ bác sĩ để đánh giá lại thay vì tự đổi thuốc.

• Đặc biệt, nếu trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh đi kèm nôn vọt, nôn xanh hoặc vàng xanh, nôn có máu, khó thở, bỏ bú, mất nước hoặc tăng cân kém, trẻ cần được đánh giá y tế kịp thời thay vì chỉ tiếp tục điều trị bằng thuốc tại nhà.

Lưu ý 4: Phẫu thuật chỉ dành cho trường hợp nặng

Phẫu thuật rất hiếm khi cần thiết

• Hầu hết trẻ sơ sinh bị trào ngược không cần phẫu thuật. Phần lớn trường hợp trào ngược sinh lý sẽ cải thiện khi trẻ lớn lên, vì vậy bác sĩ thường ưu tiên điều chỉnh cách cho bú, theo dõi và điều trị bằng thuốc khi thực sự có chỉ định.

• Phẫu thuật chống trào ngược, thường được gọi là fundoplication, chỉ được cân nhắc ở một số trẻ mắc GERD nặng khi các phương pháp điều trị tối ưu khác không kiểm soát được triệu chứng hoặc đã xuất hiện biến chứng nghiêm trọng.

Fundoplication giúp hạn chế axit và thức ăn trào ngược

• Trong phẫu thuật fundoplication, bác sĩ phẫu thuật quấn phần trên của dạ dày quanh đoạn cuối thực quản để tạo thêm áp lực lên cơ thắt thực quản dưới. Cơ chế này giúp hạn chế dịch và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản.

• Đây không phải là phương pháp chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh thông thường. Trẻ cần được xác định GERD rõ ràng và đánh giá kỹ nguyên nhân trước khi cân nhắc phẫu thuật. Hướng dẫn NASPGHAN/ESPGHAN nhấn mạnh cần loại trừ các bệnh lý khác trước khi quyết định can thiệp ngoại khoa.

Khi nào bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật?

• Fundoplication có thể được cân nhắc khi trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh gây biến chứng đe dọa tính mạng, chẳng hạn các biến cố liên quan đến ngừng thở, sau khi điều trị nội khoa tối ưu không hiệu quả.

• Phẫu thuật cũng có thể được xem xét nếu triệu chứng GERD vẫn dai dẳng dù trẻ đã được điều trị đúng và đầy đủ, hoặc trẻ có bệnh lý mạn tính làm tăng đáng kể nguy cơ biến chứng do GERD.

• Trước khi phẫu thuật, bác sĩ thường cần đánh giá lại chẩn đoán, mức độ GERD và những nguyên nhân khác có thể gây ra triệu chứng. Không nên quyết định phẫu thuật chỉ dựa trên việc bé thường xuyên ọc sữa.

Phẫu thuật có rủi ro nên cần cân nhắc kỹ

• Fundoplication có thể giúp kiểm soát GERD ở những trẻ được lựa chọn phù hợp, nhưng đây vẫn là một cuộc phẫu thuật và có thể gây các vấn đề như khó nuốt, đầy hơi, đau hoặc nhanh no, nôn khan, hội chứng dumping hoặc tái phát trào ngược. Một số trẻ có thể cần phẫu thuật lại nếu vòng khâu bị trượt hoặc mất hiệu quả.

• Vì vậy, khi tìm cách chữa trào ngược cho trẻ sơ sinh, phẫu thuật không phải lựa chọn đầu tiên. Bác sĩ sẽ cân nhắc giữa lợi ích dự kiến, nguy cơ phẫu thuật và các phương pháp điều trị khác trước khi đưa ra quyết định.

Cha mẹ không cần quá lo nếu bé chỉ trớ sinh lý

• Nếu bé chỉ trớ sữa, vẫn bú tốt, tăng cân và phát triển bình thường, tình trạng này thường không phải lý do để phẫu thuật. NIDDK cho biết đa số trẻ bị GER không cần điều trị và triệu chứng thường cải thiện khi trẻ khoảng 12–14 tháng tuổi.

• Ngược lại, nếu bé nôn nhiều, tăng cân kém, khó thở, sặc tái diễn hoặc có biến chứng nghiêm trọng, cha mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi khoa hoặc bác sĩ tiêu hóa nhi để được đánh giá. Trong những trường hợp đặc biệt này, phẫu thuật có thể trở thành một phần của kế hoạch điều trị.

Nguồn tham khảo

1. American Academy of Pediatrics. (2022). Sleep-Related Infant Deaths: Updated 2022 Recommendations for Reducing Infant Deaths in the Sleep Environment. Pediatrics, 150(1), e2022057990.
2. Feldman-Winter, L., Goldsmith, J. P., Committee on Fetus and Newborn, & Task Force on Sudden Infant Death Syndrome. (2016). Safe Sleep and Skin-to-Skin Care in the Neonatal Period for Healthy Term Newborns. Pediatrics, 138(3), e20161889.
3. Moon, R. Y., Carlin, R. F., & Hand, I. (2022). Evidence Base for 2022 Updated Recommendations for a Safe Infant Sleeping Environment to Reduce the Risk of Sleep-Related Infant Deaths. Pediatrics, 150(1), e2022057991.
4. Rosen, R., Vandenplas, Y., Singendonk, M., Cabana, M., DiLorenzo, C., Gottrand, F., Gupta, S., Langendam, M., Staiano, A., Thapar, N., Tipnis, N., & Tabbers, M. (2018). Pediatric Gastroesophageal Reflux Clinical Practice Guidelines: Joint Recommendations of the North American Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition and the European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 66(3), 516–554.
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2020). Diagnosis of Gastroesophageal Reflux and Gastroesophageal Reflux Disease in Infants. National Institutes of Health.
6. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2020). Treatment for Gastroesophageal Reflux and Gastroesophageal Reflux Disease in Infants. National Institutes of Health.
7. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2020). Acid Reflux (GER & GERD) in Infants. National Institutes of Health.
8. World Health Organization. (2024). Breastfeeding: Questions and Answers. World Health Organization.
9. World Health Organization. (2023). Exclusive Breastfeeding for Optimal Growth, Development and Health of Infants. World Health Organization.
10. World Health Organization. (2023). Infant and Young Child Feeding. World Health Organization.

Biên tập nội dung: Lesley Collins Tran.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Andrew Collins.