Cách lấy mẫu xét nghiệm phân tại nhà: 10 bước chuẩn y tế không lo sai

Khi gặp các vấn đề tiêu hóa, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm phân để hỗ trợ phát hiện nhiễm khuẩn, ký sinh trùng, máu ẩn hoặc những bất thường khác. Tuy nhiên, chỉ cần mẫu dính một trong 3 tạp chất phổ biến—nước tiểu, nước bồn cầu hoặc giấy vệ sinh—quá trình phân tích có thể bị ảnh hưởng, khiến nhiều người lo lắng phải lấy lại từ đầu.

Bài viết này, Tiptory sẽ hướng dẫn cách lấy mẫu phân bằng bộ dụng cụ theo từng bước, từ chuẩn bị bồn cầu, lấy mẫu xét nghiệm phân đến đóng gói và bàn giao, giúp bạn thao tác sạch sẽ, bớt lúng túng và hạn chế sai sót.

Cách lấy mẫu phân đúng chuẩn

1. Lắp dụng cụ hứng mẫu vào bồn cầu

• Đặt khay nhựa hình “chiếc mũ” đi kèm bộ lấy mẫu phân giữa thành bồn cầu và bệ ngồi.

• Kiểm tra khay đã được giữ chắc, không chạm vào nước trong bồn cầu.

• Đi tiểu trước nếu cần để tránh nước tiểu lẫn vào mẫu.

2. Đi đại tiện vào khay hứng

• Đi đại tiện trực tiếp vào khay nhựa, tránh để phân tiếp xúc với nước bồn cầu.

• Không để mẫu lẫn nước tiểu, giấy vệ sinh, xà phòng hoặc chất tẩy rửa vì các tạp chất này có thể ảnh hưởng đến quá trình xét nghiệm phân.

3. Cho mẫu vào lọ chuyên dụng

• Dùng thìa được cung cấp để lấy lượng phân theo đúng hướng dẫn trên bộ dụng cụ.

• Nếu mẫu có phần nhầy, lỏng hoặc lẫn máu bất thường, hãy lấy một phần tại vị trí đó, trừ khi cơ sở xét nghiệm yêu cầu khác.

• Cho mẫu vào lọ, không đổ quá vạch quy định và vặn nắp thật kín.

• Bỏ khay hứng theo hướng dẫn, sau đó rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước.

4. Ghi thông tin và bàn giao sớm

• Ghi đầy đủ họ tên, ngày sinh, ngày và giờ lấy mẫu xét nghiệm phân nếu cơ sở y tế yêu cầu.

• Đặt lọ mẫu vào túi đựng đi kèm, tách riêng khỏi phiếu chỉ định.

• Mang mẫu đến phòng khám hoặc phòng xét nghiệm càng sớm càng tốt. Thời gian và cách bảo quản có thể khác nhau tùy loại xét nghiệm, vì vậy cần ưu tiên hướng dẫn trên bộ dụng cụ hoặc của nhân viên y tế.

Phần 1: Chuẩn bị dụng cụ lấy mẫu phân đúng cách

Bước 1: Kiểm tra thuốc trước khi lấy mẫu

Trao đổi với bác sĩ về thuốc đang dùng

• Trước khi lấy mẫu phân, hãy cung cấp tên, liều lượng và thời điểm sử dụng của tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung.

• Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá liệu thuốc có thể làm thay đổi tính chất phân hoặc ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm phân hay không.

• Không tự ý ngừng thuốc điều trị. Chỉ tạm dừng hoặc thay đổi cách dùng khi có hướng dẫn từ bác sĩ hay phòng xét nghiệm.

Lưu ý các sản phẩm có thể ảnh hưởng mẫu

• Một số thuốc và sản phẩm đường tiêu hóa như thuốc kháng axit, bismuth subsalicylate, dầu khoáng hoặc thuốc làm mềm phân có thể tác động đến một số loại xét nghiệm.

• Nếu đang dùng Pepto-Bismol, Maalox, Kaopectate hoặc sản phẩm tương tự, hãy thông báo trước khi lấy mẫu xét nghiệm phân.

• Yêu cầu kiêng thuốc khác nhau tùy mục đích xét nghiệm, vì vậy không nên áp dụng một thời gian ngừng thuốc chung cho mọi trường hợp.

Thông báo nếu vừa chụp X-quang với bari

• Bari là chất cản quang được sử dụng trong một số kỹ thuật chụp đường tiêu hóa, chẳng hạn chụp thực quản–dạ dày có uống bari.

• Chất này có thể còn trong đường ruột và gây ảnh hưởng đến một số kết quả xét nghiệm.

• Nếu vừa thực hiện thủ thuật có bari, hãy báo cho bác sĩ và chỉ thu thập mẫu phân khi được xác nhận thời điểm phù hợp.

Bước 2: Chuẩn bị bộ lấy mẫu phân

Nhận bộ dụng cụ từ cơ sở y tế

• Bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm sẽ cung cấp bộ lấy mẫu phân phù hợp với loại xét nghiệm được chỉ định.

• Bộ dụng cụ thường gồm lọ đựng mẫu có nắp kín, thìa lấy mẫu, túi bảo quản và phiếu hướng dẫn.

• Không dùng hộp đựng thực phẩm, chai lọ cũ hoặc vật dụng gia đình thay thế vì chúng có thể làm mẫu bị nhiễm bẩn.

Hỏi về khay hứng mẫu

• Hãy hỏi nhân viên y tế xem bộ dụng cụ có khay nhựa hình “chiếc mũ” để gắn vào bồn cầu hay không.

• Khay giúp hứng phân sạch hơn và hạn chế mẫu tiếp xúc với nước bồn cầu, nước tiểu hoặc giấy vệ sinh.

• Nếu không có khay, cần hỏi phòng xét nghiệm về dụng cụ thay thế an toàn trước khi thu thập mẫu phân.

Đọc kỹ hướng dẫn trước khi thực hiện

• Kiểm tra cách lấy, lượng mẫu cần thiết, yêu cầu bảo quản và thời hạn bàn giao.

• Một số bộ lấy mẫu xét nghiệm phân có nhiều lọ chứa dung dịch khác nhau; không đổ bỏ dung dịch và không trộn lẫn các lọ.

• Khi hướng dẫn trên bộ dụng cụ khác với thông tin chung, hãy ưu tiên yêu cầu của bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm phân.

Bước 3: Lắp khay hứng phân đúng cách

Gắn khay hứng vào bồn cầu

• Nhấc bệ ngồi lên, đặt khay nhựa hình “chiếc mũ” phủ lên một phần miệng bồn cầu rồi hạ bệ xuống để giữ khay cố định.

• Điều chỉnh khay nằm ngay bên dưới vị trí ngồi đại tiện, không chạm vào nước trong bồn cầu.

• Trước khi lấy mẫu phân, kiểm tra khay chắc chắn và không có nguy cơ trượt hoặc lật.

Ngăn mẫu tiếp xúc với tạp chất

• Khay hứng giúp phân không rơi xuống nước, nhờ đó hạn chế nguy cơ mẫu bị nhiễm bẩn.

• Không để mẫu lẫn nước bồn cầu, nước tiểu, giấy vệ sinh, xà phòng hoặc chất tẩy rửa vì những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm phân.

• Nên đi tiểu và xả sạch bồn cầu trước, sau đó rửa tay rồi mới lắp khay hứng.

Chỉ dùng dụng cụ thay thế phù hợp

• Khay chuyên dụng đi kèm bộ lấy mẫu xét nghiệm phân là lựa chọn ưu tiên.

• Nếu không được cung cấp khay, hãy hỏi bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm về cách hứng mẫu thay thế.

• Không tự lấy phân trực tiếp từ nước bồn cầu hoặc sử dụng dụng cụ bẩn, thấm nước hay còn hóa chất.

Bước 4: Hứng mẫu khi không có khay

Chuẩn bị màng bọc sạch

• Nếu không có khay hứng chuyên dụng, bạn có thể dùng màng bọc nhựa sạch để hỗ trợ lấy mẫu phân, nhưng nên xác nhận trước với bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm.

• Nhấc bệ ngồi, trải màng bọc ngang miệng bồn cầu rồi hạ bệ xuống để giữ cố định.

• Không để màng bọc chạm vào nước, xà phòng hoặc chất tẩy rửa trong bồn cầu.

Cố định màng bọc chắc chắn

• Dùng băng dính cố định các mép màng bọc vào hai bên bồn cầu nếu cần.

• Ấn nhẹ phần giữa xuống để tạo một vùng trũng vừa đủ hứng phân nhưng vẫn nằm cao hơn mặt nước.

• Kiểm tra màng không bị rách, trượt hoặc căng quá mức trước khi ngồi.

Giữ mẫu không bị nhiễm bẩn

• Đi tiểu trước khi lắp màng bọc để tránh nước tiểu lẫn vào mẫu.

• Không để giấy vệ sinh, nước bồn cầu hoặc hóa chất tiếp xúc với mẫu vì chúng có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm phân.

• Sau khi đại tiện, dùng dụng cụ đi kèm để chuyển mẫu vào lọ lấy mẫu xét nghiệm phân và xử lý màng bọc theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Bước 5: Dùng giấy hứng mẫu đúng cách

Chỉ dùng giấy khi được cho phép

• Giấy báo chỉ nên là phương án cuối cùng khi không có khay hứng hoặc màng bọc nhựa.

• Trước khi áp dụng, hãy hỏi bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm vì giấy có thể thấm chất lỏng, rách hoặc không phù hợp với một số loại xét nghiệm phân.

• Ưu tiên giấy sạch, khô và không dùng giấy đã tiếp xúc với thực phẩm, hóa chất hay chất bẩn.

Đặt giấy lên bồn cầu

• Nhấc bệ ngồi, trải vài lớp giấy ngang miệng bồn cầu rồi hạ bệ xuống để giữ giấy.

• Có thể cố định hai mép bằng băng dính để giấy không trượt khi lấy mẫu phân.

• Ấn nhẹ phần giữa tạo vùng trũng để hứng phân, nhưng không để giấy chạm vào nước bồn cầu.

Hạn chế làm mẫu nhiễm bẩn

• Đi tiểu trước khi đặt giấy và không bỏ giấy vệ sinh lên bề mặt hứng mẫu.

• Sau khi đại tiện, dùng thìa chuyên dụng chuyển mẫu vào lọ lấy mẫu xét nghiệm phân ngay, tránh lấy phần đã thấm nước hoặc chạm vào bồn cầu.

• Nếu giấy bị rách, mẫu rơi xuống nước hoặc lẫn nước tiểu, hãy liên hệ cơ sở xét nghiệm để hỏi có cần lấy lại mẫu hay không.

Phần 2: Hướng dẫn lấy và bảo quản mẫu phân tại nhà

Bước 1: Đi đại tiện vào dụng cụ hứng

Kiểm tra dụng cụ trước khi lấy mẫu

• Bảo đảm khay hứng hoặc dụng cụ thay thế đã được lắp chắc chắn, sạch, khô và không chạm vào nước bồn cầu.

• Đi tiểu trước nếu cần để hạn chế nước tiểu lẫn vào mẫu.

• Chuẩn bị sẵn lọ và thìa chuyên dụng nhưng chỉ mở khi bắt đầu lấy mẫu phân.

Đi đại tiện như bình thường

• Ngồi đúng vị trí phía trên dụng cụ hứng và đại tiện tự nhiên, không cần cố rặn.

• Cố gắng để phân rơi hoàn toàn vào khay, không tiếp xúc với nước hoặc thành bồn cầu.

• Không cần thu toàn bộ lượng phân, trừ khi bác sĩ hoặc hướng dẫn của bộ lấy mẫu xét nghiệm phân yêu cầu.

Giữ mẫu không bị nhiễm bẩn

• Không để nước tiểu, nước bồn cầu, giấy vệ sinh, xà phòng hoặc chất tẩy rửa lẫn vào mẫu.

• Nếu cần lau, hãy thực hiện sau khi đã lấy đủ mẫu vào lọ.

• Khi mẫu bị rơi xuống nước hoặc lẫn tạp chất, không tự cho rằng vẫn sử dụng được; hãy hỏi phòng xét nghiệm phân xem có cần lấy lại hay không.

Bước 2: Cho mẫu phân vào lọ đúng cách

Dùng dụng cụ đi kèm bộ lấy mẫu

• Mở lọ và dùng thìa hoặc que lấy mẫu được cung cấp, không dùng thìa hay vật dụng gia đình.

• Lấy một lượng nhỏ ở nhiều vị trí khác nhau của phân để mẫu có tính đại diện hơn.

• Nếu phân có vùng nhầy, lỏng hoặc lẫn máu bất thường, có thể lấy một phần tại vị trí đó, trừ khi cơ sở xét nghiệm phân hướng dẫn khác.

Lấy đúng lượng mẫu yêu cầu

• Lượng phân cần lấy phụ thuộc vào từng loại xét nghiệm; hãy ưu tiên vạch định mức và hướng dẫn trên bộ dụng cụ.

• Nếu lọ không có vạch, chỉ lấy lượng được bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm yêu cầu; không tự động nhồi đầy lọ.

• Với lọ chứa sẵn dung dịch bảo quản, không đổ bỏ chất lỏng và không lấy mẫu vượt quá vạch quy định.

Đóng lọ ngay sau khi lấy mẫu

• Cho mẫu vào lọ cẩn thận, tránh để phân dính lên miệng hoặc mặt ngoài của lọ.

• Vặn nắp thật kín để hạn chế rò rỉ trong quá trình bảo quản và vận chuyển.

• Không để mẫu lẫn nước tiểu, giấy vệ sinh, nước bồn cầu hoặc hóa chất vì có thể ảnh hưởng kết quả xét nghiệm phân.

Không tự ý gộp mẫu từ nhiều lần đại tiện

• Nếu lượng mẫu phân chưa đủ, không thêm phân từ lần đại tiện sau vào cùng lọ trừ khi được hướng dẫn rõ ràng.

• Việc trộn mẫu được lấy ở những thời điểm khác nhau có thể làm thay đổi chất lượng mẫu.

• Hãy liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn lấy bổ sung hoặc sử dụng bộ lấy mẫu xét nghiệm phân mới.

Bước 3: Xử lý dụng cụ sau khi lấy mẫu

Đóng kín lọ mẫu trước khi dọn dẹp

• Sau khi lấy mẫu phân, vặn chặt nắp lọ và kiểm tra mặt ngoài có bị dính bẩn hay rò rỉ không.

• Đặt lọ vào túi đựng chuyên dụng theo hướng dẫn của phòng xét nghiệm phân.

• Để lọ mẫu ở vị trí an toàn, tránh xa khu vực dọn vệ sinh và thực phẩm.

Loại bỏ phần phân còn lại

• Đổ phần phân còn thừa từ khay hứng hoặc màng bọc vào bồn cầu rồi xả nước.

• Thao tác nhẹ nhàng để hạn chế chất bẩn bắn ra sàn, quần áo hoặc các bề mặt xung quanh.

• Không đổ bỏ phần mẫu đã cho vào lọ, trừ khi nhân viên y tế xác nhận mẫu không đạt yêu cầu.

Bỏ dụng cụ đúng nơi quy định

• Cho khay hứng dùng một lần, màng bọc, găng tay và rác liên quan vào túi đựng rác.

• Buộc kín túi trước khi bỏ vào thùng rác sinh hoạt có nắp, trừ khi cơ sở y tế có hướng dẫn xử lý riêng.

• Tuyệt đối không xả khay nhựa, màng bọc hoặc túi đựng xuống bồn cầu vì chúng có thể gây tắc nghẽn.

Vệ sinh tay và khu vực lấy mẫu

• Rửa tay với xà phòng dưới vòi nước sau khi hoàn tất việc lấy mẫu xét nghiệm phân.

• Lau sạch và khử khuẩn các bề mặt bị dính phân bằng sản phẩm phù hợp, tuân theo hướng dẫn trên nhãn.

• Không dùng chung dụng cụ vệ sinh khu vực này với đồ dùng chế biến thực phẩm.

Bước 4: Bảo quản mẫu phân đúng cách

Kiểm tra yêu cầu bảo quản

• Cách bảo quản phụ thuộc vào loại xét nghiệm phân, loại lọ và dung dịch bảo quản đi kèm.

• Một số mẫu cần giữ lạnh, trong khi mẫu khác phải để ở nhiệt độ phòng hoặc chuyển đến phòng xét nghiệm ngay.

• Luôn ưu tiên hướng dẫn trên bộ lấy mẫu xét nghiệm phân hoặc chỉ định của nhân viên y tế; không mặc định mọi mẫu đều phải cho vào tủ lạnh.

Ghi đầy đủ thông tin trên lọ

• Ghi họ tên, ngày sinh hoặc mã người bệnh theo yêu cầu của cơ sở y tế.

• Bổ sung chính xác ngày và giờ lấy mẫu phân để phòng xét nghiệm đánh giá thời gian bảo quản.

• Kiểm tra nắp lọ đã kín và nhãn không bị nhòe hoặc bong trước khi cất giữ.

Đóng gói mẫu an toàn

• Cho lọ mẫu vào túi kín chống rò rỉ được cung cấp trong bộ dụng cụ.

• Để phiếu chỉ định ở ngăn riêng, không đặt chung với lọ nếu có nguy cơ bị bẩn.

• Không để mẫu tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, đồ uống hoặc vật dụng cá nhân.

Chỉ giữ lạnh khi có hướng dẫn

• Nếu được yêu cầu bảo quản lạnh, đặt túi mẫu trong một hộp kín riêng rồi để tại vị trí được chỉ định trong tủ lạnh.

• Không đông đá mẫu trừ khi bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm yêu cầu rõ ràng.

• Nếu không chắc mẫu nên giữ lạnh hay để ở nhiệt độ phòng, hãy liên hệ cơ sở xét nghiệm trước khi bảo quản.

Bàn giao mẫu càng sớm càng tốt

• Mang mẫu đến phòng khám hoặc phòng xét nghiệm phân trong thời gian được hướng dẫn.

• Nếu mẫu để quá lâu, bảo quản sai nhiệt độ, rò rỉ hoặc mất nhãn, hãy thông báo với nhân viên y tế.

• Không tự gửi mẫu đã bảo quản sai vì có thể ảnh hưởng độ tin cậy của kết quả và khiến bạn phải lấy lại.

Bước 5: Gửi mẫu phân càng sớm càng tốt

Bàn giao mẫu đúng thời hạn

• Sau khi lấy mẫu phân, hãy đưa mẫu đến phòng khám hoặc phòng xét nghiệm trong thời gian được hướng dẫn.

• Mẫu để quá lâu có thể thay đổi về số lượng vi sinh vật hoặc thành phần cần phân tích, từ đó ảnh hưởng độ tin cậy của kết quả.

• Không áp dụng mốc 2 giờ hay 24 giờ cho mọi trường hợp vì thời hạn bàn giao phụ thuộc vào loại xét nghiệm phân, dụng cụ chứa và chất bảo quản.

Duy trì điều kiện bảo quản khi vận chuyển

• Đóng kín lọ và đặt trong túi chống rò rỉ đi kèm bộ lấy mẫu xét nghiệm phân.

• Nếu mẫu được yêu cầu giữ lạnh, hãy duy trì nhiệt độ bảo quản theo hướng dẫn trong suốt quá trình vận chuyển.

• Không để mẫu dưới ánh nắng, trong cốp xe nóng hoặc cạnh thực phẩm và đồ uống.

Thông báo khi mẫu có vấn đề

• Cho nhân viên y tế biết nếu mẫu bị để quá thời hạn, bảo quản sai nhiệt độ, rò rỉ hoặc mất nhãn.

• Không tự đoán rằng mẫu vẫn dùng được; phòng xét nghiệm sẽ quyết định có cần lấy lại hay không.

• Mang theo phiếu chỉ định và cung cấp chính xác ngày, giờ thu thập mẫu.

Chủ động nhận kết quả xét nghiệm

• Thời gian trả kết quả có thể từ vài ngày đến lâu hơn, tùy loại xét nghiệm và quy trình của từng cơ sở.

• Hãy hỏi rõ ngày dự kiến trả kết quả khi bàn giao mẫu thay vì mặc định kết quả luôn có sau 3–4 ngày.

• Liên hệ bác sĩ để được giải thích kết quả và hướng xử trí; không tự chẩn đoán chỉ dựa trên các chỉ số bất thường.

Đeo găng khi lấy mẫu phân

Chọn găng tay dùng một lần

• Đeo găng tay y tế sạch trước khi lấy mẫu phân để hạn chế phân tiếp xúc trực tiếp với da và giúp thao tác vệ sinh hơn.

• Có thể dùng găng nitrile hoặc vinyl; nếu dị ứng với latex, không nên sử dụng găng cao su latex.

• Kiểm tra găng không bị rách hoặc thủng trước khi bắt đầu.

Tháo găng đúng cách sau khi lấy mẫu

• Sau khi đóng kín lọ lấy mẫu xét nghiệm phân, tháo găng từ mặt trong để tránh chạm vào bề mặt đã nhiễm bẩn.

• Cho găng đã dùng vào túi rác, buộc kín và xử lý theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

• Không rửa hoặc tái sử dụng găng tay dùng một lần.

Vẫn phải rửa tay sau khi tháo găng

• Găng tay không thay thế việc vệ sinh tay.

• Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sau khi thu thập mẫu, kể cả khi găng không bị rách.

• Lau sạch những bề mặt có thể đã tiếp xúc với phân để giảm nguy cơ lây lan vi sinh vật trước khi bàn giao mẫu cho phòng xét nghiệm phân.

Nguồn tham khảo

1. Humphries, R. M., & Linscott, A. J. (2015). Practical guidance for clinical microbiology laboratories: Diagnosis of bacterial gastroenteritis. Clinical Microbiology Reviews, 28(1), 3–31. doi:10.1128/CMR.00073-14.
2. Lehrer, J. K. (2024). Fecal culture. MedlinePlus Medical Encyclopedia. U.S. National Library of Medicine.
3. National Health Service. (2023). How to collect a sample of poo (stool sample). NHS England.
4. Siddiqi, H. A., Rabinowitz, S., & Axiotis, C. A. (2022). Laboratory diagnosis of gastrointestinal and pancreatic disorders. Trong R. A. McPherson và M. R. Pincus (Chủ biên), Henry’s clinical diagnosis and management by laboratory methods (ấn bản thứ 24). Elsevier.
5. Vandepitte, J., Verhaegen, J., Engbaek, K., Rohner, P., Piot, P., & Heuck, C. C. (2003). Basic laboratory procedures in clinical bacteriology (ấn bản thứ 2). World Health Organization.
6. Wojewoda, C. M., & Stempak, L. M. (2022). Medical bacteriology. Trong R. A. McPherson và M. R. Pincus (Chủ biên), Henry’s clinical diagnosis and management by laboratory methods (ấn bản thứ 24). Elsevier.
7. York and Scarborough Teaching Hospitals NHS Foundation Trust. (2022). Collecting a stool (faeces) sample. York and Scarborough Teaching Hospitals NHS Foundation Trust.

Biên tập nội dung: Sidney Bailey Hoang.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Michael Anderson.