Bị buồn nôn khi uống thuốc phải làm sao? 7 cách xử lý nhanh tại nhà

Buồn nôn khi uống thuốc là một trong những tác dụng phụ của thuốc khá thường gặp, đặc biệt với một số nhóm như kháng sinh, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống viêm và thuốc điều trị ung thư. Cảm giác nôn nao, khó chịu ở dạ dày không chỉ khiến người bệnh mệt mỏi mà đôi khi còn dẫn đến tâm lý sợ uống thuốc hoặc tự ý ngừng điều trị.

Theo chuyên gia, chữa say thuốc hay giảm buồn nôn không đơn giản là cố chịu đựng hoặc tự ý đổi thuốc. Trong nhiều trường hợp, điều chỉnh thời điểm uống thuốc, cách ăn uống và một số thói quen nhỏ có thể giúp giảm buồn nôn do thuốc đáng kể. Bài viết dưới đây, Tiptory sẽ hướng dẫn những cách xử lý an toàn, đồng thời giúp nhận biết khi nào buồn nôn sau khi uống thuốc là dấu hiệu cần liên hệ bác sĩ, nhất là khi kèm nôn nhiều, mất nước hoặc sụt cân.

Phần 1: Cách giảm buồn nôn tại nhà nhanh nhất

Cách 1: Uống thuốc cùng thức ăn đúng cách

1. Kiểm tra thuốc có được uống cùng thức ăn không

Không nên mặc định rằng cứ buồn nôn khi uống thuốc là phải uống thuốc ngay sau bữa ăn. Thức ăn có thể giúp giảm kích ứng dạ dày với một số thuốc, nhưng cũng có thể làm thay đổi khả năng hấp thu hoặc tác dụng của thuốc khác. Chẳng hạn, ngay trong nhóm kháng sinh, có loại cần uống cùng thức ăn và có loại phải uống khi bụng đói.

• Đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn thuốc và tờ thông tin đi kèm.

• Nếu hướng dẫn ghi uống cùng hoặc sau bữa ăn, có thể dùng thuốc sau một bữa ăn hoặc bữa nhẹ phù hợp.

• Nếu thuốc yêu cầu uống khi bụng đói, không tự chuyển sang uống sau ăn chỉ để giảm buồn nôn do thuốc.

• Khi không chắc chắn, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thời điểm uống phù hợp.

2. Ăn ít một thay vì ăn quá no

Khi đang buồn nôn, một bữa ăn quá lớn có thể làm cảm giác đầy bụng và khó chịu tăng lên. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) khuyến nghị người bị buồn nôn có thể chia khẩu phần thành khoảng 5–6 bữa nhỏ trong ngày thay vì 3 bữa lớn.

• Chia nhỏ lượng thức ăn và ăn đều trong ngày.

• Ưu tiên món nhạt, mềm, dễ tiêu như bánh mì nướng, bánh quy nhạt, cơm trắng hoặc mì đơn giản nếu cơ thể dung nạp tốt.

• Tránh cố ăn thật no trước khi uống thuốc vì có thể khiến tình trạng đầy bụng, khó chịu trở nên rõ hơn.

• Nếu để bụng đói làm bạn buồn nôn hơn và thuốc được phép dùng cùng thức ăn, một bữa nhẹ có thể dễ chịu hơn.

3. Không tự thay đổi cách uống thuốc

Một trong những sai lầm khi tìm cách chữa say thuốc là tự thay đổi thời điểm uống, giảm liều hoặc ngừng thuốc. Cách xử lý này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và không giải quyết được nguyên nhân thực sự của tác dụng phụ của thuốc.

• Uống thuốc đúng liều và thời điểm được hướng dẫn.

• Nếu thường xuyên buồn nôn sau khi uống thuốc, ghi lại tên thuốc, thời điểm uống, thời điểm xuất hiện triệu chứng và những gì đã ăn.

• Trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ nếu triệu chứng kéo dài hoặc khiến bạn khó tiếp tục dùng thuốc.

4. Với hóa trị, cần làm theo phác đồ chống nôn

Buồn nôn và nôn là những tác dụng phụ của thuốc hóa trị thường được chủ động dự phòng. NCI cho biết thuốc chống nôn được sử dụng trước điều trị có thể giúp phòng ngừa hoặc giảm đáng kể triệu chứng; vì vậy không nên chỉ dựa vào việc ăn trước hóa trị để kiểm soát buồn nôn.

• Dùng thuốc chống nôn đúng thời điểm theo chỉ định của đội ngũ điều trị.

• Có thể chia thành nhiều bữa nhỏ và lựa chọn thức ăn dễ chịu với dạ dày trong thời gian điều trị.

• Nếu vẫn nôn nhiều, không giữ được thức ăn hoặc nước, hãy báo cho đội ngũ điều trị để điều chỉnh biện pháp kiểm soát triệu chứng.

Cách 2: Tránh đồ béo khi buồn nôn do thuốc

1. Hạn chế món nhiều dầu mỡ và chiên rán

Khi đang buồn nôn khi uống thuốc, nên ưu tiên thực phẩm dễ tiêu và hạn chế những món nhiều chất béo, chiên rán, quá cay hoặc quá ngọt nếu chúng làm triệu chứng nặng hơn. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) và MedlinePlus đều khuyến nghị tránh thực phẩm nhiều dầu mỡ khi bị buồn nôn, đồng thời chia khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ thay vì ăn quá no.

• Tránh hoặc giảm các món như gà rán, khoai tây chiên, thức ăn nhanh, thịt nhiều mỡ và bánh ngọt nhiều kem.

• Chọn cách chế biến ít dầu như luộc, hấp, nướng hoặc áp chảo ít dầu.

• Ăn khoảng 5–6 bữa nhỏ trong ngày nếu ăn một bữa lớn khiến bạn dễ buồn nôn hơn.

• Không cần kiêng chất béo tuyệt đối; mục tiêu là tránh những thực phẩm khiến tác dụng phụ của thuốc ở đường tiêu hóa trở nên khó chịu hơn.

2. Ưu tiên thức ăn nhạt, dễ tiêu

Khi dạ dày đang nhạy cảm, các món đơn giản thường dễ dung nạp hơn. NCI gợi ý những lựa chọn như bánh mì trắng, bánh quy nhạt, cơm trắng, mì đơn giản, sữa chua và thịt gà hoặc gà tây bỏ da, chế biến ít chất béo.

• Có thể thử bánh mì nướng, bánh quy nhạt, cơm, mì, khoai tây hoặc súp trong.

• Bổ sung protein từ trứng, sữa chua, cá, thịt gà hoặc gà tây nếu cơ thể dung nạp tốt.

• Thay vì cố ăn một món được cho là “chống buồn nôn”, hãy lựa chọn thực phẩm khiến dạ dày của bạn dễ chịu nhất.

• Nếu thuốc có yêu cầu đặc biệt về việc uống trước, trong hoặc sau bữa ăn, luôn ưu tiên hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ hoặc tờ hướng dẫn sử dụng.

3. Tránh mùi thức ăn kích thích buồn nôn

Mùi thức ăn mạnh có thể trở thành tác nhân gây hoặc làm tăng cảm giác buồn nôn. NCI đặc biệt đề cập đến những mùi như cá, cà phê, hành và tỏi; MedlinePlus cũng khuyến nghị tránh mùi mạnh khi đang buồn nôn.

• Mở cửa sổ hoặc bật quạt hút khi nấu ăn.

• Nếu mùi thức ăn nóng khiến bạn khó chịu, có thể thử món nguội hoặc ở nhiệt độ phòng phù hợp và an toàn thực phẩm.

• Nhờ người khác chuẩn bị thức ăn khi mùi nấu nướng làm buồn nôn do thuốc nặng hơn.

• Không cần kiêng hành, tỏi hay gia vị một cách máy móc nếu chúng không kích hoạt triệu chứng của bạn.

4. Có thể dùng sinh tố nếu khó ăn thức ăn đặc

Sinh tố hoặc đồ uống giàu dinh dưỡng có thể là lựa chọn khi buồn nôn khiến bạn khó ăn thức ăn đặc. NCI cũng đề cập smoothie và các đồ uống giàu protein như một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng trong quá trình điều trị ung thư.

• Có thể kết hợp trái cây dễ dung nạp với sữa chua hoặc nguồn protein phù hợp.

• Không nhất thiết phải thêm nhiều rau hoặc chất xơ vào sinh tố, vì nhu cầu và khả năng dung nạp của mỗi người khác nhau.

• Tránh xem sinh tố là cách “trung hòa thuốc” hoặc chữa say thuốc; mục đích chính là giúp duy trì năng lượng và dinh dưỡng khi khó ăn.

• Với một số thuốc, thực phẩm và đồ uống có thể ảnh hưởng đến hấp thu hoặc chuyển hóa thuốc, vì vậy cần kiểm tra hướng dẫn trước khi dùng thuốc cùng sinh tố.

5. Chuẩn bị sẵn thức ăn khi hóa trị

Người đang hóa trị có thể chuẩn bị và bảo quản các khẩu phần nhỏ từ trước để hạn chế phải nấu nướng vào những ngày mệt hoặc buồn nôn. NCI cũng khuyến nghị chuẩn bị sẵn thức ăn và giảm mùi nấu nướng nếu mùi là tác nhân kích thích triệu chứng.

• Chuẩn bị trước những món đơn giản, dễ ăn và chia thành khẩu phần nhỏ.

• Bảo quản hoặc cấp đông đúng cách để đảm bảo an toàn thực phẩm.

• Trong thời gian hóa trị, cần đặc biệt chú ý vệ sinh và an toàn thực phẩm vì một số phác đồ có thể làm giảm bạch cầu, từ đó tăng nguy cơ nhiễm trùng.

• Nếu buồn nôn do hóa trị vẫn đáng kể dù đã điều chỉnh ăn uống, hãy trao đổi với đội ngũ điều trị. Thuốc chống nôn được sử dụng trước và trong quá trình điều trị đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa và kiểm soát triệu chứng.

Cách 3: Bổ sung nước khi buồn nôn do thuốc

1. Uống từng ngụm nhỏ trong ngày

Khi buồn nôn khi uống thuốc, duy trì đủ nước có thể giúp hạn chế tình trạng mất nước, đặc biệt nếu buồn nôn đi kèm nôn ói. Tuy nhiên, uống quá nhiều trong một lần có thể khiến dạ dày căng và làm cảm giác buồn nôn khó chịu hơn. Vì vậy, nên uống từng ngụm nhỏ và chia đều lượng nước trong ngày.

• Ưu tiên nước lọc hoặc các loại đồ uống mà cơ thể dễ dung nạp.

• Uống chậm, từng ngụm nhỏ thay vì uống một lượng lớn cùng lúc.

• Nếu nước ở nhiệt độ phòng khiến bạn khó chịu, có thể thử nước mát.

• Nếu bị nôn nhiều, dung dịch bù nước đường uống có thể cần thiết để bổ sung cả nước và điện giải, thay vì chỉ uống nước lọc.

2. Có thể uống giữa các bữa nếu dễ chịu hơn

Một số người cảm thấy dễ chịu hơn khi uống phần lớn lượng nước giữa các bữa ăn, thay vì uống nhiều trong lúc ăn. Cách này có thể giúp tránh cảm giác dạ dày quá đầy, nhưng không phải quy tắc bắt buộc cho tất cả mọi người.

• Nếu uống nhiều trong bữa ăn khiến bạn đầy bụng hoặc tăng buồn nôn, hãy chuyển phần lớn lượng nước sang khoảng thời gian giữa các bữa.

• Trong bữa ăn, vẫn có thể nhấp từng ngụm nước khi cần.

• Không cần cố nhịn uống nước trong bữa nếu bạn không gặp khó chịu.

• Điều quan trọng là duy trì đủ nước trong ngày và lựa chọn cách uống mà cơ thể dung nạp tốt.

3. Chọn đồ uống phù hợp với dạ dày

Ngoài nước lọc, một số đồ uống khác có thể dễ uống khi đang buồn nôn do thuốc. Nước gừng hoặc trà gừng có thể giúp giảm buồn nôn ở một số tình huống, nhưng hiệu quả phụ thuộc nguyên nhân và không thay thế thuốc chống nôn khi thuốc này được chỉ định.

• Có thể thử nước lọc, nước dùng trong hoặc trà gừng nếu phù hợp.

• Nước trái cây pha loãng có thể dùng nếu không làm bạn khó chịu, nhưng nên thận trọng với loại quá chua hoặc nhiều đường.

• Nếu đồ uống có ga khiến đầy hơi, hãy tránh hoặc để giảm bớt ga trước khi uống.

• Không nên xem nước gừng hay trà thảo mộc là cách chữa say thuốc cho mọi trường hợp.

4. Hạn chế đồ uống làm triệu chứng nặng hơn

Cà phê, cola và các đồ uống chứa caffeine không nhất thiết phải tránh vì chúng “quá axit”. Vấn đề thực tế là caffeine, lượng đường cao hoặc khí carbon dioxide có thể làm một số người cảm thấy khó chịu, đầy bụng hoặc buồn nôn hơn.

• Tạm giảm cà phê, nước tăng lực và cola nếu nhận thấy chúng làm triệu chứng tăng lên.

• Hạn chế rượu bia vì có thể kích thích đường tiêu hóa và tương tác với nhiều loại thuốc.

• Không tự dùng trà thảo mộc với số lượng lớn khi đang uống thuốc kê đơn vì một số thảo dược có thể tương tác với thuốc.

• Nếu thường xuyên buồn nôn sau khi uống thuốc, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì chỉ thay đổi đồ uống.

5. Không cần tránh nước vì sợ “loãng men tiêu hóa”

Quan điểm cho rằng uống nước trong bữa ăn sẽ làm loãng enzyme tiêu hóa đến mức gây rối loạn tiêu hóa không có bằng chứng khoa học thuyết phục ở người khỏe mạnh. Hệ tiêu hóa có khả năng điều chỉnh dịch tiết để tiêu hóa thức ăn, vì vậy không cần hạn chế nước chỉ vì lo ngại này.

• Chỉ nên giảm lượng nước uống cùng bữa nếu uống nhiều khiến bạn quá no, đầy bụng hoặc buồn nôn.

• Không cần đặt ra một khoảng thời gian cứng nhắc giữa ăn và uống.

• Với tác dụng phụ của thuốc gây buồn nôn, mục tiêu quan trọng hơn là duy trì đủ nước mà không làm dạ dày khó chịu.

6. Theo dõi dấu hiệu mất nước

Nếu buồn nôn chuyển thành nôn nhiều, nguy cơ mất nước sẽ tăng. Cần chú ý những biểu hiện như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc mệt bất thường.

• Liên hệ cơ sở y tế nếu nôn kéo dài hoặc không thể giữ được nước.

• Cần được đánh giá sớm nếu có dấu hiệu mất nước rõ rệt, chóng mặt nhiều, lú lẫn hoặc rất ít nước tiểu.

• Nếu buồn nôn khi uống thuốc xuất hiện liên tục sau mỗi liều, không nên tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc; hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ để xác định nguyên nhân và cách xử lý phù hợp.

Cách 4: Nghỉ đúng cách sau khi uống thuốc

1. Nghỉ ngơi sau khi ăn và uống thuốc

Nếu buồn nôn khi uống thuốc, nghỉ ngơi trong tư thế thoải mái sau bữa ăn có thể giúp cơ thể dễ chịu hơn. Tuy nhiên, không cần áp dụng cứng nhắc quy tắc “không vận động trong ít nhất 30 phút”. Điều quan trọng là tránh hoạt động mạnh ngay sau khi ăn nếu chúng làm tăng cảm giác đầy bụng hoặc buồn nôn.

• Sau khi dùng thuốc đúng hướng dẫn, nên dành thời gian nghỉ ngơi và theo dõi phản ứng của cơ thể.

• Tránh chạy bộ, tập luyện cường độ cao hoặc vận động làm bụng xóc mạnh ngay sau bữa ăn nếu đang buồn nôn.

• Có thể ngồi thư giãn, đọc sách hoặc thực hiện hoạt động nhẹ nhàng.

• Không tự ý thay đổi thời điểm uống thuốc chỉ để giảm tác dụng phụ của thuốc; một số thuốc có yêu cầu riêng về việc uống trước, trong hoặc sau bữa ăn.

2. Không nằm ngay sau khi ăn nếu dễ trào ngược

Nằm xuống ngay sau bữa ăn có thể làm tăng nguy cơ trào ngược ở những người dễ bị ợ nóng hoặc trào ngược dạ dày thực quản. Khi axit và thức ăn trong dạ dày trào lên thực quản, cảm giác nóng rát, đầy bụng hoặc buồn nôn có thể trở nên khó chịu hơn.

• Nếu thường xuyên bị ợ nóng hoặc trào ngược, nên duy trì tư thế ngồi hoặc đứng sau khi ăn.

• Hướng dẫn của American College of Gastroenterology khuyến nghị người có triệu chứng GERD nên tránh ăn trong vòng khoảng 2–3 giờ trước khi đi ngủ.

• Nếu cần nghỉ, hãy ngồi trên ghế với phần thân trên ở tư thế thẳng hoặc thoải mái thay vì nằm phẳng ngay sau bữa ăn.

• Việc tránh nằm sau ăn đặc biệt hữu ích khi buồn nôn sau khi uống thuốc đi kèm ợ chua, nóng rát sau xương ức hoặc cảm giác thức ăn trào lên cổ.

3. Đi bộ nhẹ nếu cơ thể cho phép

Không nhất thiết phải ngồi yên hoàn toàn. Một cuộc đi bộ chậm sau bữa ăn thường có thể thực hiện được nếu bạn không chóng mặt, yếu hoặc buồn nôn nhiều. Vận động nhẹ cũng có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn, mặc dù đây không phải biện pháp trực tiếp chữa say thuốc.

• Bắt đầu bằng vài phút đi bộ với tốc độ thoải mái.

• Dừng lại nếu cảm thấy buồn nôn tăng, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc mệt bất thường.

• Không lái xe hoặc thực hiện hoạt động đòi hỏi sự tỉnh táo nếu thuốc đang dùng có thể gây buồn ngủ hoặc chóng mặt.

• Không cần cố ra ngoài “hít khí trời” để điều trị buồn nôn; chỉ nên đi bộ ngoài trời khi môi trường thoải mái và không có mùi mạnh kích thích triệu chứng.

4. Điều chỉnh tư thế theo nguyên nhân gây buồn nôn

Không phải mọi trường hợp buồn nôn do thuốc đều xuất phát từ khó tiêu hay trào ngược. Thuốc có thể gây buồn nôn qua nhiều cơ chế khác nhau, vì vậy thay đổi tư thế chỉ là biện pháp hỗ trợ và không giải quyết được mọi nguyên nhân.

• Nếu buồn nôn nhẹ và thoáng qua, có thể thử nghỉ ngơi, ăn thành bữa nhỏ và duy trì đủ nước.

• Nếu triệu chứng xuất hiện đều đặn sau mỗi lần uống một loại thuốc cụ thể, hãy ghi lại thời điểm uống thuốc và thời điểm xuất hiện buồn nôn.

• Trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ nếu tác dụng phụ của thuốc ảnh hưởng đáng kể đến ăn uống hoặc sinh hoạt.

• Không tự ý bỏ thuốc, giảm liều hoặc đổi sang uống vào thời điểm khác nếu chưa kiểm tra hướng dẫn sử dụng.

5. Đi khám khi buồn nôn trở nên nghiêm trọng

Các biện pháp như ngồi thẳng, nghỉ ngơi hoặc đi bộ nhẹ chỉ phù hợp với triệu chứng nhẹ. Nếu buồn nôn kèm nôn kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần đánh giá nguyên nhân thay vì tiếp tục tự chữa say thuốc tại nhà.

• Liên hệ cơ sở y tế nếu nôn nhiều, không thể giữ được nước hoặc thức ăn, có dấu hiệu mất nước hoặc sụt cân không chủ ý.

• Cần được đánh giá khẩn cấp nếu xuất hiện nôn ra máu hoặc chất giống bã cà phê, đau ngực, khó thở, đau bụng dữ dội, lú lẫn hoặc dấu hiệu phản ứng dị ứng nghiêm trọng.

• Với thuốc kê đơn, hãy trao đổi với người kê đơn trước khi tự ngừng điều trị, trừ trường hợp được hướng dẫn xử trí khẩn cấp khác.

Cách 5: Không tự ý tăng liều thuốc

1. Dùng đúng liều được hướng dẫn

Dùng thuốc nhiều hơn liều khuyến cáo có thể làm tăng tác dụng phụ của thuốc và trong một số trường hợp gây ngộ độc nghiêm trọng. Nếu đang buồn nôn khi uống thuốc, không nên tự giảm hoặc tăng liều để thử xem cơ thể có dễ chịu hơn hay không.

• Đọc kỹ nhãn thuốc, đơn thuốc và hướng dẫn sử dụng trước mỗi lần dùng.

• Dùng đúng số viên, hàm lượng, khoảng cách giữa các liều và tổng liều tối đa trong ngày.

• Không uống thêm một liều chỉ vì cảm thấy thuốc “chưa có tác dụng”.

• Với thuốc không kê đơn, cần chú ý hoạt chất thay vì chỉ nhìn tên thương mại, vì nhiều sản phẩm khác nhau có thể chứa cùng một hoạt chất.

2. Không dùng liều cao hơn với hy vọng thuốc hiệu quả nhanh

Quan niệm “uống nhiều thuốc hơn sẽ khỏi nhanh hơn” có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm. Mức độ độc tính phụ thuộc vào từng hoạt chất, liều lượng, tuổi, cân nặng, chức năng gan thận, các thuốc đang sử dụng và nhiều yếu tố khác.

• Liều cao hơn không đồng nghĩa với hiệu quả điều trị tốt hơn.

• Quá liều có thể gây buồn nôn và nôn, nhưng đây không phải dấu hiệu bắt buộc của ngộ độc thuốc.

• Một số trường hợp quá liều có thể gây tổn thương gan, thận, rối loạn nhịp tim, co giật, suy hô hấp hoặc rối loạn ý thức mà không có triệu chứng tiêu hóa rõ rệt.

• Vì vậy, không nên dựa vào việc “có buồn nôn hay không” để đánh giá một liều thuốc có an toàn.

3. Cẩn thận khi dùng nhiều thuốc cùng lúc

Một nguyên nhân dễ dẫn đến dùng quá liều ngoài ý muốn là sử dụng nhiều sản phẩm có cùng hoạt chất. Acetaminophen (paracetamol) là ví dụ điển hình vì hoạt chất này có thể xuất hiện trong thuốc giảm đau, hạ sốt và một số thuốc phối hợp điều trị cảm cúm.

• Kiểm tra mục “hoạt chất” hoặc “thành phần” trên bao bì trước khi kết hợp thuốc.

• Không dùng đồng thời nhiều thuốc cảm, giảm đau hoặc hạ sốt khi chưa xác định rõ thành phần.

• Nếu không chắc hai sản phẩm có thể dùng cùng nhau hay không, hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.

• Việc này đặc biệt quan trọng khi đang tìm cách chữa say thuốc, bởi uống thêm thuốc để xử lý triệu chứng đôi khi lại làm tăng nguy cơ tương tác hoặc quá liều.

4. Sụt cân không có nghĩa phải tự giảm liều

Nội dung cho rằng giảm nhiều cân đồng nghĩa liều thuốc “có thể phải hạ” là quá khái quát. Một số thuốc được tính theo cân nặng hoặc diện tích bề mặt cơ thể, trong khi nhiều thuốc khác sử dụng liều cố định. Việc điều chỉnh còn phụ thuộc vào chỉ định điều trị, chức năng gan thận và đặc tính của từng thuốc.

• Báo cho bác sĩ nếu sụt cân đáng kể hoặc nhanh ngoài chủ ý trong quá trình điều trị.

• Không tự chia viên, giảm số lần uống hoặc thay đổi liều.

• Với những thuốc có khoảng điều trị hẹp hoặc liều phụ thuộc cân nặng, bác sĩ có thể cần đánh giá lại liều dùng.

• Nếu sụt cân xuất phát từ buồn nôn do thuốc, nôn hoặc ăn uống kém kéo dài, cũng cần thông báo cho người điều trị.

5. Xử trí ngay khi nghi ngờ quá liều

Nếu đã uống nhiều thuốc hơn chỉ định, không nên chờ xuất hiện buồn nôn sau khi uống thuốc mới tìm trợ giúp. Triệu chứng và thời điểm khởi phát của ngộ độc rất khác nhau tùy loại thuốc; một số trường hợp ban đầu có thể gần như không có triệu chứng nhưng vẫn gây tổn thương nghiêm trọng.

• Liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc dịch vụ cấp cứu để được hướng dẫn nếu nghi ngờ quá liều.

• Chuẩn bị tên thuốc, hàm lượng, số lượng đã uống, thời điểm uống và các thuốc khác đang sử dụng để cung cấp cho nhân viên y tế.

• Không tự gây nôn trừ khi nhân viên y tế hoặc chuyên gia chống độc hướng dẫn cụ thể.

• Nếu người bệnh bất tỉnh, co giật, khó thở, thở bất thường hoặc không thể đánh thức, cần gọi cấp cứu ngay.

• Không cho người đang bất tỉnh uống nước, thức ăn hoặc thuốc khác.

6. Không xem nôn ói là cơ chế bảo vệ đáng tin cậy

Nội dung gốc cho rằng cơ thể thường gây nôn để “ngăn độc tính quá mức” là cách giải thích chưa chính xác. Nôn có thể là một biểu hiện của ngộ độc, nhưng không đảm bảo loại bỏ đủ lượng thuốc đã uống và cũng không chứng minh cơ thể đang tự bảo vệ thành công.

• Không chờ cơ thể tự nôn sau khi uống quá liều.

• Không cố móc họng gây nôn vì có thể gây sặc hoặc những biến chứng khác.

• Ngay cả khi đã nôn sau khi uống quá liều, một phần thuốc có thể đã được hấp thu.

• Khi nghi ngờ ngộ độc thuốc, đánh giá y tế kịp thời quan trọng hơn việc cố chữa buồn nôn do thuốc tại nhà.

Cách 6: Chọn thời điểm uống thuốc phù hợp

1. Không tự chuyển mọi loại thuốc sang buổi tối

Thời điểm uống thuốc có thể ảnh hưởng đến mức độ tác dụng phụ của thuốc, nhưng không có bằng chứng cho thấy uống thuốc trước khi ngủ là cách phù hợp với hầu hết các loại thuốc. Mỗi hoạt chất có đặc tính khác nhau; một số thuốc có thể dùng buổi tối, trong khi những thuốc khác cần uống buổi sáng, cùng thức ăn hoặc vào một thời điểm cố định. Vì vậy, khi buồn nôn khi uống thuốc, không nên tự đổi lịch dùng thuốc.

• Kiểm tra hướng dẫn sử dụng và thời điểm uống được kê đơn.

• Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi chuyển một thuốc đang dùng sang buổi tối.

• Với thuốc cần uống nhiều lần trong ngày, việc tự thay đổi giờ uống có thể làm sai khoảng cách giữa các liều.

• Không tự dồn nhiều liều vào buổi tối với mục đích chữa say thuốc hoặc tránh cảm giác buồn nôn ban ngày.

2. Một số thuốc chống trầm cảm có thể uống trước khi ngủ

Buồn nôn, khó chịu dạ dày, buồn ngủ hoặc mất ngủ đều có thể xuất hiện khi sử dụng thuốc chống trầm cảm, bao gồm nhóm SSRI. Với một số người, uống thuốc vào buổi tối có thể giảm ảnh hưởng của khó chịu dạ dày trong thời gian thức, miễn là thuốc không gây mất ngủ. Mayo Clinic cũng lưu ý rằng thời điểm dùng thuốc chống trầm cảm có thể được điều chỉnh tùy theo tác dụng phụ và cần có sự đồng ý của người điều trị.

• Nếu thuốc gây buồn ngủ, bác sĩ có thể cân nhắc cho uống vào buổi tối.

• Nếu thuốc gây mất ngủ hoặc khiến bạn tỉnh táo hơn, uống buổi sáng có thể phù hợp hơn.

• Một số triệu chứng buồn nôn khi mới bắt đầu SSRI có thể giảm dần sau vài tuần khi cơ thể thích nghi.

• Không tự ngừng SSRI hoặc bỏ liều vì buồn nôn, bởi ngừng đột ngột một số thuốc chống trầm cảm có thể gây chóng mặt, buồn nôn và các triệu chứng ngừng thuốc khác.

3. Không phải ngủ sẽ “tắt trung tâm nôn”

Giải thích trong nội dung gốc rằng uống SSRI trước khi ngủ giúp ngăn “trung tâm nôn của não” hoạt động do người bệnh đang ngủ là không chính xác về mặt sinh lý học. Ngủ không vô hiệu hóa phản xạ buồn nôn và nôn.

• Lợi ích của việc uống thuốc buổi tối, nếu có, phụ thuộc vào đặc tính của thuốc và loại tác dụng phụ mà người bệnh gặp.

• Với SSRI, buồn nôn là tác dụng phụ đã được ghi nhận; uống cùng thức ăn có thể giúp giảm khó chịu dạ dày ở một số người.

• Nếu buồn nôn sau khi uống thuốc kéo dài hoặc ảnh hưởng đến ăn uống, bác sĩ có thể đánh giá liều, thời điểm uống hoặc lựa chọn thuốc khác thay vì chỉ chuyển thuốc sang trước giờ ngủ.

4. Không cần ăn khuya chỉ để uống thuốc

Khuyến cáo “ăn nhẹ một giờ trước khi ngủ rồi uống thuốc” không phù hợp để áp dụng cho tất cả các loại thuốc. Việc có cần ăn cùng thuốc hay không phụ thuộc vào từng hoạt chất và hướng dẫn sử dụng cụ thể.

• Nếu thuốc được hướng dẫn uống cùng thức ăn, có thể dùng với bữa ăn hoặc bữa nhẹ phù hợp.

• Nếu thuốc phải uống khi bụng đói, cần tuân thủ khoảng cách với bữa ăn được hướng dẫn.

• Người thường xuyên bị ợ nóng hoặc trào ngược không nên tự tạo thói quen ăn sát giờ ngủ chỉ để giảm buồn nôn do thuốc.

• Không dùng thức ăn để thay đổi cách hấp thu thuốc khi chưa biết thuốc đó có tương tác với thực phẩm hay không.

5. Cân nhắc mục đích điều trị trước khi đổi giờ uống

Thời điểm dùng thuốc còn phụ thuộc vào thời gian cần đạt hiệu quả. Ví dụ, một số thuốc giảm đau cần được sử dụng theo lịch hoặc theo chỉ định để kiểm soát triệu chứng vào những thời điểm nhất định, nên chuyển toàn bộ sang buổi tối có thể không đáp ứng mục tiêu điều trị.

• Không đổi giờ uống nếu điều đó làm mất hiệu quả kiểm soát triệu chứng trong ngày.

• Với thuốc dùng một lần mỗi ngày, có thể hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ liệu chuyển sang thời điểm khác có phù hợp hay không.

• Nếu buồn nôn khi uống thuốc xảy ra đều đặn, hãy ghi lại tên thuốc, giờ uống, bữa ăn đi kèm và thời điểm xuất hiện triệu chứng.

• Những thông tin này giúp nhân viên y tế xác định liệu nên thay đổi thời điểm uống, cách dùng, liều lượng hay chính loại thuốc đang sử dụng.

6. Trao đổi với bác sĩ khi tác dụng phụ kéo dài

Thay đổi giờ uống chỉ là một trong nhiều biện pháp có thể được cân nhắc để kiểm soát tác dụng phụ của thuốc. Nếu buồn nôn nghiêm trọng hoặc kéo dài, không nên cố “ngủ qua” triệu chứng.

• Trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ nếu buồn nôn khiến bạn khó ăn uống hoặc thường xuyên muốn bỏ thuốc.

• Không tự tăng, giảm liều hoặc ngừng thuốc chống trầm cảm.

• Nếu xuất hiện nôn liên tục, mất nước, lú lẫn, ngất, khó thở hoặc các triệu chứng nghiêm trọng khác, cần được đánh giá y tế kịp thời.

Cách 7: Thận trọng với thảo dược giảm buồn nôn

1. Không mặc định thảo dược là an toàn

Khi buồn nôn khi uống thuốc, một số người tìm đến gừng, bạc hà hoặc trà thảo dược như cách hỗ trợ tự nhiên. Tuy nhiên, sản phẩm có nguồn gốc thực vật vẫn chứa các hoạt chất sinh học và có khả năng gây tác dụng phụ hoặc tương tác với thuốc. NCCIH khuyến cáo người đang dùng thuốc nên trao đổi với nhân viên y tế trước khi sử dụng thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung.

• Không dùng thảo dược để thay thế thuốc chống nôn hoặc phương pháp điều trị đã được kê đơn.

• Kiểm tra với bác sĩ hoặc dược sĩ nếu đang dùng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc điều trị ung thư hoặc nhiều thuốc cùng lúc.

• Cần đặc biệt thận trọng với viên nang, cao chiết và thực phẩm bổ sung vì hàm lượng hoạt chất có thể cao hơn lượng thường dùng trong thực phẩm.

• Nếu tác dụng phụ của thuốc kéo dài, nên xác định nguyên nhân thay vì liên tục bổ sung thêm sản phẩm để xử lý triệu chứng.

2. Gừng có thể giúp một số dạng buồn nôn

Gừng (Zingiber officinale) là một trong những thảo dược được nghiên cứu nhiều nhất đối với buồn nôn và nôn. Tuy nhiên, hiệu quả thay đổi tùy nguyên nhân. Tổng quan các phân tích gộp cho thấy gừng có tiềm năng đối với một số dạng buồn nôn, nhưng chất lượng phương pháp của các tổng quan được đánh giá từ thấp đến rất thấp. NCCIH cũng nhận định bằng chứng đối với buồn nôn liên quan hóa trị vẫn chưa chắc chắn.

• Có thể sử dụng gừng như một loại thực phẩm hoặc đồ uống nếu cơ thể dung nạp tốt.

• Trà gừng hoặc một lượng gừng thông thường trong chế độ ăn khác với việc sử dụng viên bổ sung gừng liều cao.

• Gừng có thể gây ợ nóng, khó chịu bụng, tiêu chảy hoặc kích ứng miệng và họng ở một số người.

• Vì vậy, gừng chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ, không phải phương pháp chữa say thuốc đã được chứng minh cho mọi loại thuốc.

3. Không khẳng định gừng hiệu quả với hóa trị

Nội dung gốc cho rằng gừng “đặc biệt hữu ích” đối với bệnh nhân hóa trị là quá chắc chắn. Hướng dẫn MASCC/ESMO cập nhật năm 2023 đã xem xét các tổng quan hệ thống về phương pháp hỗ trợ và kết luận chưa thể đưa ra khuyến nghị sử dụng gừng đường uống cho buồn nôn, nôn do hóa trị vì kết quả nghiên cứu còn mâu thuẫn.

• Người hóa trị nên tuân thủ phác đồ thuốc chống nôn được bác sĩ chỉ định.

• Không thay thế thuốc chống nôn bằng gừng hoặc các sản phẩm thảo dược.

• Nếu muốn bổ sung gừng trong quá trình điều trị ung thư, hãy trao đổi với bác sĩ ung bướu hoặc dược sĩ trước.

• Các hướng dẫn MASCC/ESMO hiện tập trung vào thuốc chống nôn dựa trên mức nguy cơ gây nôn của từng phác đồ hóa trị.

4. Gừng vẫn có khả năng tương tác với thuốc

Khẳng định rằng gừng “không tương tác với hầu hết thuốc” không nên được sử dụng như một bảo đảm an toàn. NCCIH cho biết dữ liệu về tương tác thuốc của gừng chưa hoàn toàn rõ ràng và đã có lo ngại về khả năng tương tác với thuốc chống đông.

• Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng viên gừng hoặc chiết xuất gừng nếu đang điều trị bệnh.

• Không tự tăng lượng gừng với suy nghĩ dùng càng nhiều thì tác dụng chống buồn nôn càng mạnh.

• Nếu xuất hiện triệu chứng bất thường sau khi kết hợp thảo dược với thuốc, hãy ngừng sản phẩm bổ sung và trao đổi với nhân viên y tế.

5. Bằng chứng về bạc hà còn hạn chế

Bạc hà thường được sử dụng theo kinh nghiệm để làm dịu khó chịu tiêu hóa, nhưng không nên khẳng định trà bạc hà hoặc tinh dầu bạc hà có thể giảm buồn nôn do thuốc nói chung. Mức độ bằng chứng phụ thuộc dạng sản phẩm, đường sử dụng và nguyên nhân gây buồn nôn.

• Có thể uống trà bạc hà nếu bạn dung nạp tốt và không có chống chỉ định liên quan.

• Không tự uống tinh dầu bạc hà nguyên chất hoặc nhỏ tinh dầu dưới lưỡi để điều trị buồn nôn.

• Tinh dầu có nồng độ cao không tương đương với lá bạc hà dùng làm trà.

• Bạc hà có thể làm triệu chứng ợ nóng hoặc trào ngược trở nên khó chịu hơn ở một số người.

6. Không dùng trà lá mâm xôi đỏ để chữa buồn nôn

Nội dung gốc đề xuất trà lá mâm xôi đỏ (red raspberry leaf) cho ốm nghén và các dạng buồn nôn khác nhưng bằng chứng khoa học hiện không đủ để đưa ra khuyến nghị này. Đây không phải phương pháp tiêu chuẩn để điều trị buồn nôn khi uống thuốc.

• Không cần ngâm lá trong “ít nhất 15 phút” với mục tiêu tăng hiệu quả chống buồn nôn vì chưa có cơ sở lâm sàng đáng tin cậy cho hướng dẫn này.

• Phụ nữ mang thai nên đặc biệt thận trọng với các sản phẩm thảo dược và trao đổi với nhân viên y tế trước khi sử dụng.

• Không suy rộng một thảo dược được sử dụng theo kinh nghiệm trong thai kỳ thành phương pháp điều trị các nguyên nhân buồn nôn khác.

7. Ưu tiên xác định thuốc gây buồn nôn

Nếu buồn nôn sau khi uống thuốc lặp lại sau mỗi liều, biện pháp quan trọng hơn là xác định thuốc hoặc cách sử dụng thuốc có liên quan đến triệu chứng hay không.

• Ghi lại tên thuốc, liều lượng, thời điểm uống, thức ăn đi kèm và thời điểm bắt đầu buồn nôn.

• Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ xem thuốc có thể uống cùng thức ăn hoặc chuyển thời điểm sử dụng hay không.

• Không tự ngừng thuốc kê đơn chỉ vì buồn nôn.

• Nếu nôn nhiều, không giữ được nước, có dấu hiệu mất nước, sụt cân hoặc triệu chứng ngày càng nghiêm trọng, cần được đánh giá y tế thay vì tiếp tục tự chữa say thuốc bằng thảo dược.

Phần 2: Buồn nôn khi nào cần đi khám bác sĩ?

Lưu ý 1: Trao đổi bác sĩ để đổi dạng thuốc

1. Báo cho bác sĩ khi buồn nôn kéo dài

Nếu buồn nôn khi uống thuốc xuất hiện thường xuyên hoặc ảnh hưởng đến ăn uống, sinh hoạt và khả năng tuân thủ điều trị, nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ. Thay vì tự chịu đựng hoặc ngừng thuốc, nhân viên y tế có thể đánh giá nguyên nhân và cân nhắc điều chỉnh cách sử dụng phù hợp.

• Ghi lại tên thuốc, liều dùng, thời điểm uống và thời gian bắt đầu buồn nôn.

• Cho bác sĩ biết bạn có nôn hay không, mức độ nặng và triệu chứng xuất hiện sau mỗi liều trong bao lâu.

• Cung cấp danh sách các thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung đang sử dụng để kiểm tra tương tác.

• Không tự giảm liều, bỏ liều hoặc đổi thuốc để chữa say thuốc.

2. Có thể cân nhắc thuốc khác nếu phù hợp

Khi xác định một thuốc có khả năng gây buồn nôn, bác sĩ có thể cân nhắc thay đổi liều, thời điểm sử dụng hoặc chuyển sang một thuốc khác có cùng mục tiêu điều trị. Tuy nhiên, lựa chọn này phụ thuộc vào bệnh đang điều trị, mức độ tác dụng phụ của thuốc và lợi ích – nguy cơ của từng phương án.

• Không phải trường hợp buồn nôn nào cũng cần đổi thuốc.

• Một số tác dụng phụ có thể giảm khi cơ thể thích nghi với thuốc, trong khi những trường hợp khác cần điều chỉnh điều trị.

• Thuốc thay thế vẫn có thể gây tác dụng phụ riêng và không nhất thiết an toàn hoặc hiệu quả hơn cho mọi người.

• Việc đổi thuốc cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt với thuốc chống trầm cảm, tim mạch, chống động kinh, corticosteroid và các thuốc cần giảm liều từ từ.

3. Đổi dạng bào chế không phải lúc nào cũng giảm buồn nôn

Chuyển từ viên nén hoặc viên nang sang thuốc nước có thể hữu ích đối với người khó nuốt hoặc dễ buồn nôn, nôn khan khi nuốt viên thuốc. Tuy nhiên, chưa có cơ sở để khẳng định thuốc dạng lỏng nói chung sẽ làm giảm buồn nôn do thuốc.

• Nếu buồn nôn bắt nguồn từ hoạt chất, chuyển sang dạng lỏng vẫn có thể gây triệu chứng tương tự.

• Thuốc nước có thể hữu ích hơn nếu vấn đề chủ yếu là khó nuốt viên hoặc phản xạ nôn khi nuốt.

• Một số dạng thuốc có cách hấp thu và sử dụng khác nhau, vì vậy không được tự thay thế dạng bào chế.

• Không nghiền, bẻ hoặc mở viên nang nếu chưa kiểm tra hướng dẫn; thuốc giải phóng kéo dài, bao tan trong ruột và một số dạng đặc biệt có thể trở nên không an toàn hoặc mất tác dụng khi bị thay đổi cấu trúc.

4. Dạng bào chế khác có thể là một lựa chọn

Tùy từng hoạt chất, thuốc có thể tồn tại dưới nhiều dạng như viên nén, viên nang, dung dịch uống, viên hòa tan hoặc những đường dùng khác. Bác sĩ hoặc dược sĩ có thể kiểm tra liệu có lựa chọn phù hợp hơn khi người bệnh gặp khó khăn với dạng thuốc hiện tại.

• Nói rõ nếu bạn khó nuốt, dễ nôn khan hoặc cảm thấy buồn nôn ngay khi đưa viên thuốc vào miệng.

• Hỏi xem cùng hoạt chất có dạng bào chế khác phù hợp hay không.

• Không giả định rằng hai dạng thuốc có cùng hàm lượng ghi trên bao bì sẽ được sử dụng hoàn toàn giống nhau.

• Luôn kiểm tra lại liều và cách dùng khi chuyển sang dạng thuốc mới.

5. Thuốc generic thường có cùng hoạt chất

Thuốc generic được cơ quan quản lý yêu cầu đáp ứng các tiêu chuẩn về hoạt chất, hàm lượng, chất lượng và tương đương sinh học phù hợp so với thuốc tham chiếu. Tuy nhiên, các thành phần không hoạt tính như chất tạo màu, tá dược, chất tạo ngọt hoặc hương liệu có thể khác nhau giữa các sản phẩm.

• Một số người có thể nhạy cảm hoặc không dung nạp một tá dược cụ thể.

• Nếu buồn nôn sau khi uống thuốc xuất hiện sau khi đổi sản phẩm hoặc nhà sản xuất, hãy cung cấp thông tin này cho bác sĩ hoặc dược sĩ.

• Không nên mặc định đổi từ thuốc generic sang biệt dược, hoặc từ hãng này sang hãng khác, sẽ giải quyết buồn nôn.

• Nếu nghi ngờ tá dược gây vấn đề, dược sĩ có thể giúp kiểm tra thành phần của từng sản phẩm.

6. Mùi vị có thể ảnh hưởng khả năng uống thuốc

Mùi hoặc vị khó chịu của thuốc, đặc biệt với thuốc dạng lỏng, có thể kích thích cảm giác buồn nôn hoặc phản xạ nôn ở một số người. Đây là vấn đề về khả năng dung nạp hơn là bằng chứng cho thấy thuốc đang gây độc.

• Báo với dược sĩ nếu mùi vị khiến bạn thường xuyên nôn khan hoặc không thể uống đủ liều.

• Hỏi xem thuốc có dạng hoặc hương vị khác được phép thay thế hay không.

• Không tự pha thuốc với nước trái cây, sữa hoặc thức ăn để che mùi vị nếu chưa kiểm tra, vì một số thuốc có thể tương tác với thực phẩm hoặc không được phép trộn theo cách này.

• Không tự thêm chất tạo ngọt hoặc thay đổi cách pha thuốc.

7. Cần xử lý sớm nếu buồn nôn ảnh hưởng điều trị

Mục tiêu không chỉ là giảm buồn nôn do thuốc, mà còn giúp người bệnh duy trì điều trị một cách an toàn. Nếu tác dụng phụ khiến bạn liên tục bỏ liều hoặc không thể ăn uống bình thường, nên liên hệ nhân viên y tế thay vì tự thử nhiều cách thay đổi thuốc.

• Trao đổi sớm nếu buồn nôn ngày càng nặng hoặc thường xuyên dẫn đến nôn.

• Cần đánh giá nếu xuất hiện sụt cân, mất nước hoặc không thể giữ được thức ăn và nước.

• Nếu có khó thở, sưng môi hoặc lưỡi, phát ban lan rộng, ngất hoặc dấu hiệu phản ứng dị ứng nghiêm trọng sau khi dùng thuốc, cần được hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Lưu ý 2: Hỏi bác sĩ về thuốc chống buồn nôn

1. Trao đổi với bác sĩ nếu buồn nôn kéo dài

Nếu đã điều chỉnh cách ăn uống và thời điểm dùng thuốc nhưng vẫn thường xuyên buồn nôn khi uống thuốc, bác sĩ có thể đánh giá nguyên nhân và cân nhắc thuốc chống nôn phù hợp. Việc lựa chọn thuốc chống nôn cần dựa vào nguyên nhân gây triệu chứng, các thuốc đang sử dụng và bệnh lý đi kèm, thay vì dùng một loại cho mọi trường hợp.

• Ghi lại tên thuốc nghi gây buồn nôn, liều lượng và thời điểm xuất hiện triệu chứng.

• Cho bác sĩ biết mức độ buồn nôn, số lần nôn và ảnh hưởng đến ăn uống, sinh hoạt.

• Cung cấp đầy đủ các thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.

• Không tự mua thêm thuốc chống nôn để chữa say thuốc nếu chưa kiểm tra nguy cơ tương tác và chống chỉ định.

2. Phải là thuốc đối kháng dopamine, không phải chủ vận

Nội dung gốc đã nhầm thuật ngữ quan trọng: metoclopramide, prochlorperazine và một số thuốc chống nôn khác có tác dụng đối kháng thụ thể dopamine, không phải “dopamine agonists” (thuốc chủ vận dopamine). Ví dụ, FDA mô tả metoclopramide là thuốc đối kháng thụ thể dopamine D2; tác dụng chống nôn một phần liên quan đến việc ức chế D2 tại vùng kích hoạt thụ thể hóa học trong hệ thần kinh trung ương.

• Dopamine antagonist nghĩa là thuốc ngăn hoặc làm giảm tác động của dopamine tại một số thụ thể.

• Dopamine agonist lại kích hoạt thụ thể dopamine và là một nhóm thuốc khác.

• Hai thuật ngữ này không thể sử dụng thay thế cho nhau.

• Khi tìm hiểu tác dụng phụ của thuốc và thuốc chống nôn, cần phân biệt chính xác để tránh hiểu sai cách thuốc hoạt động.

3. Một số thuốc đối kháng dopamine có tác dụng chống nôn

Metoclopramide và prochlorperazine là những thuốc chống nôn có liên quan đến cơ chế dopamine. NHS xác nhận metoclopramide được sử dụng để điều trị hoặc phòng ngừa buồn nôn và nôn; prochlorperazine cũng có thể được dùng cho buồn nôn do một số thuốc hoặc phương pháp điều trị ung thư.

• Metoclopramide có tác dụng đối kháng dopamine D2 và đồng thời ảnh hưởng đến nhu động đường tiêu hóa.

• Prochlorperazine thuộc nhóm phenothiazine và tác dụng chống nôn có liên quan đến việc chặn dopamine trong não.

• Ngoài nhóm này còn có những thuốc chống nôn với cơ chế khác, chẳng hạn ondansetron hoặc cyclizine.

• Vì vậy, lựa chọn thuốc phải dựa vào nguyên nhân gây buồn nôn chứ không đơn thuần dựa vào việc triệu chứng xuất hiện sau khi uống thuốc.

4. Buồn nôn do opioid cần lựa chọn theo nguyên nhân

Thuốc giảm đau opioid có thể gây buồn nôn và nôn. Một số hướng dẫn lâm sàng có sử dụng metoclopramide hoặc các thuốc chống nôn khác cho tình trạng này, nhưng không có một thuốc đối kháng dopamine duy nhất phù hợp cho mọi bệnh nhân. Một hướng dẫn NHS về buồn nôn do opioid liệt kê nhiều lựa chọn và khuyến nghị xem xét lại nhu cầu tiếp tục thuốc chống nôn sau thời gian điều trị ngắn.

• Báo cho bác sĩ nếu buồn nôn bắt đầu sau khi dùng hoặc tăng liều opioid.

• Không tự giảm thuốc giảm đau mạnh nếu đang được điều trị theo đơn.

• Bác sĩ có thể xem xét nguyên nhân, liều opioid, tình trạng táo bón và các yếu tố khác trước khi chọn thuốc chống nôn.

• Thuốc chống nôn chỉ kiểm soát triệu chứng; đôi khi cần điều chỉnh chính thuốc gây ra buồn nôn do thuốc.

5. Không mặc định thuốc này phù hợp với kháng sinh và NSAID

Nội dung gốc cho rằng thuốc tác động lên dopamine là lựa chọn tốt khi dùng kháng sinh hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAID) trong thời gian ngắn là quá khái quát. Thuốc chống nôn nên được lựa chọn dựa trên nguyên nhân của buồn nôn, không chỉ dựa vào loại thuốc mà người bệnh đang sử dụng.

• Với kháng sinh, cần kiểm tra buồn nôn có phải tác dụng phụ thường gặp và thuốc có được phép uống cùng thức ăn hay không.

• Với NSAID, cần lưu ý các vấn đề đường tiêu hóa như khó tiêu, viêm hoặc loét dạ dày.

• Nếu triệu chứng nghiêm trọng, bác sĩ có thể cần đánh giá lại thuốc gây buồn nôn thay vì đơn thuần bổ sung thuốc chống nôn.

• Không nên tự thêm một thuốc khác chỉ để giảm buồn nôn sau khi uống thuốc.

6. Thuốc đối kháng dopamine có thể gây tác dụng phụ thần kinh

Các thuốc này không hoàn toàn vô hại. Metoclopramide có thể gây buồn ngủ và các phản ứng ngoại tháp như co cứng, run, bồn chồn hoặc những vận động bất thường. FDA cũng cảnh báo sử dụng metoclopramide kéo dài làm tăng nguy cơ rối loạn vận động muộn (tardive dyskinesia), một rối loạn vận động có khả năng không hồi phục.

• Dùng đúng liều và đúng thời gian bác sĩ chỉ định.

• Không tự tăng liều khi thuốc chống nôn chưa đạt hiệu quả mong muốn.

• Báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện co cứng cơ, run, cử động bất thường ở mặt, lưỡi hoặc tay chân.

• Metoclopramide còn có thể tương tác với một số thuốc chống trầm cảm SSRI, thuốc Parkinson, thuốc gây buồn ngủ và thuốc điều trị rối loạn tâm thần.

7. Không dùng thuốc chống nôn kéo dài tùy ý

Khẳng định trong nội dung gốc rằng dùng thuốc “quá lâu” sẽ gây buồn nôn, chán ăn và nôn chưa phản ánh đúng rủi ro quan trọng nhất của cả nhóm. Nguy cơ phụ thuộc từng hoạt chất; với metoclopramide, vấn đề đáng lưu ý đặc biệt là các tác dụng phụ thần kinh và rối loạn vận động.

• Chỉ sử dụng trong thời gian được bác sĩ hướng dẫn.

• Không tiếp tục thuốc chống nôn chỉ vì vẫn còn thuốc trong nhà.

• Nếu buồn nôn khi uống thuốc kéo dài, cần đánh giá lại nguyên nhân và thuốc đang sử dụng.

• Nếu nôn nhiều, không giữ được nước, có dấu hiệu mất nước, nôn ra máu, đau bụng dữ dội hoặc xuất hiện rối loạn ý thức, cần được đánh giá y tế kịp thời.

Lưu ý 3: Dùng thuốc đối kháng 5-HT3 đúng cách

1. Không dùng 5-HT3 để phòng buồn nôn dài hạn tùy ý

Các thuốc như ondansetron và granisetron thuộc nhóm đối kháng thụ thể serotonin 5-HT3, có tác dụng chống buồn nôn và nôn. Tuy nhiên, nhận định rằng nhóm thuốc này phù hợp để “phòng ngừa dài hạn” buồn nôn khi uống thuốc nói chung là chưa chính xác. Chỉ định và thời gian sử dụng phụ thuộc nguyên nhân gây buồn nôn. Ondansetron được FDA chỉ định chủ yếu để phòng buồn nôn và nôn liên quan đến một số phác đồ hóa trị, xạ trị và phẫu thuật.

• Không tự dùng ondansetron mỗi ngày chỉ vì một thuốc khác khiến bạn buồn nôn.

• Nếu triệu chứng tái diễn sau mỗi liều thuốc, bác sĩ cần đánh giá thuốc gây triệu chứng trước khi quyết định thêm thuốc chống nôn.

• Điều trị kéo dài cần cân nhắc lợi ích, tác dụng phụ, tương tác thuốc và nguyên nhân thực sự của triệu chứng.

• Không nên xem thuốc đối kháng 5-HT3 là biện pháp chữa say thuốc áp dụng cho mọi trường hợp.

2. Thuốc hoạt động bằng cách chặn thụ thể 5-HT3

Cơ chế trong nội dung gốc cần diễn đạt chính xác hơn. Khi serotonin được giải phóng trong đường tiêu hóa, nó có thể kích hoạt thụ thể 5-HT3 trên các sợi thần kinh hướng tâm của dây thần kinh phế vị. Tín hiệu này truyền đến những vùng của thân não tham gia điều hòa phản xạ nôn. Thuốc đối kháng 5-HT3 tác động cả ngoại vi và trung ương để làm giảm đường truyền tín hiệu này.

• Thuốc không “chặn serotonin khắp cơ thể” mà chủ yếu đối kháng một phân nhóm thụ thể cụ thể là 5-HT3.

• Các vị trí tác động quan trọng bao gồm đầu tận dây thần kinh phế vị ở đường tiêu hóa và các vùng liên quan đến nôn trong hệ thần kinh trung ương.

• Đây là cơ sở cho hiệu quả rõ rệt của nhóm thuốc trong một số tình huống như buồn nôn và nôn do hóa trị.

• Serotonin chỉ là một trong nhiều hệ dẫn truyền tham gia phản xạ nôn, vì vậy chặn 5-HT3 không thể kiểm soát mọi nguyên nhân gây buồn nôn.

3. Ondansetron không phù hợp với mọi dạng buồn nôn

Ondansetron là thuốc chống nôn được sử dụng rộng rãi, nhưng điều đó không có nghĩa đây là lựa chọn ưu tiên cho mọi trường hợp buồn nôn do thuốc. FDA xác định các chỉ định chính của ondansetron liên quan đến hóa trị, xạ trị và phòng buồn nôn, nôn sau phẫu thuật.

• Nếu một thuốc thông thường gây buồn nôn, trước tiên cần xem xét liều dùng, thời điểm uống, mối liên quan với thức ăn và khả năng thay thế thuốc.

• Bác sĩ sẽ lựa chọn thuốc chống nôn dựa trên cơ chế và nguyên nhân gây triệu chứng.

• Với hóa trị, thuốc đối kháng 5-HT3 thường được sử dụng theo phác đồ dự phòng cụ thể và có thể kết hợp với những nhóm thuốc chống nôn khác.

• Không tự dùng ondansetron còn dư từ lần điều trị trước để xử lý buồn nôn sau khi uống thuốc.

4. Granisetron và các thuốc cùng nhóm có vai trò riêng

Ngoài ondansetron, nhóm đối kháng 5-HT3 còn có granisetron, palonosetron và một số hoạt chất khác. Các thuốc trong cùng nhóm không hoàn toàn giống nhau về dược động học và phạm vi chỉ định.

• Không tự thay thế ondansetron bằng granisetron hoặc ngược lại.

• Thời gian tác dụng dài hơn không đồng nghĩa thuốc thích hợp để tự điều trị lâu dài.

• Trong hóa trị, lựa chọn thuốc còn phụ thuộc nguy cơ gây nôn của phác đồ và nhu cầu kiểm soát buồn nôn cấp tính hay trì hoãn.

• Một số trường hợp cần phối hợp thuốc tác động lên các con đường khác thay vì chỉ tăng liều thuốc đối kháng 5-HT3.

5. Không nên khẳng định nhóm 5-HT3 luôn an toàn hơn

Nội dung gốc cho rằng thuốc đối kháng serotonin nhìn chung “an toàn hơn và ít tác dụng phụ hơn” thuốc tác động dopamine là cách so sánh quá rộng. Hồ sơ an toàn khác nhau theo từng thuốc, liều lượng, thời gian điều trị và đặc điểm của người bệnh.

• Ondansetron có thể gây các tác dụng phụ của thuốc như đau đầu và táo bón.

• FDA cảnh báo ondansetron có thể kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ; đã có báo cáo về xoắn đỉnh, một dạng rối loạn nhịp tim nghiêm trọng.

• Nguy cơ cần được lưu ý hơn ở người có hội chứng QT dài bẩm sinh, rối loạn điện giải, suy tim, nhịp tim chậm hoặc đang sử dụng thuốc khác làm kéo dài QT.

• Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng cũng đã được ghi nhận.

6. Chi phí không phải yếu tố duy nhất quyết định lựa chọn

Khẳng định rằng thuốc đối kháng 5-HT3 ít được sử dụng chủ yếu vì “đắt hơn” không phù hợp để áp dụng chung. Quyết định kê thuốc hiện nay phụ thuộc vào chỉ định, nguyên nhân gây buồn nôn, hiệu quả dự kiến, nguy cơ tác dụng phụ, khả năng tương tác, phác đồ điều trị và khả năng tiếp cận thuốc.

• Không nên lựa chọn thuốc chống nôn chỉ dựa trên giá.

• Một thuốc đắt hơn không đồng nghĩa hiệu quả hoặc an toàn hơn đối với trường hợp cụ thể.

• Bác sĩ hoặc dược sĩ có thể cân nhắc lựa chọn phù hợp dựa trên toàn bộ thuốc bạn đang sử dụng.

• Nếu buồn nôn khi uống thuốc chỉ nhẹ và thoáng qua, có thể chưa cần thêm một thuốc kê đơn khác.

7. Tìm nguyên nhân trước khi thêm thuốc chống nôn

Khi buồn nôn xuất hiện liên tục trong quá trình dùng thuốc, mục tiêu không chỉ là che lấp triệu chứng. Cần xác định liệu nguyên nhân đến từ chính hoạt chất, liều lượng, cách uống, tương tác thuốc hay một bệnh lý khác.

• Ghi lại thời điểm uống thuốc và thời điểm bắt đầu buồn nôn.

• Trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về khả năng điều chỉnh cách dùng hoặc thuốc điều trị.

• Không tự ngừng thuốc kê đơn và cũng không tự thêm ondansetron để chữa say thuốc.

• Nếu nôn nhiều, không giữ được nước, có dấu hiệu mất nước, ngất, đau bụng dữ dội, nôn ra máu hoặc xuất hiện nhịp tim bất thường, cần được đánh giá y tế kịp thời.

Lưu ý khi buồn nôn do thuốc

1. Không tự uống thuốc kháng axit cùng thuốc khác

Nếu buồn nôn khi uống thuốc, không nên mặc định uống thêm một thìa thuốc kháng axit để “bao phủ dạ dày”. Thuốc kháng axit chủ yếu được sử dụng để trung hòa axit dạ dày, giúp giảm ợ nóng và khó tiêu; chúng không tạo một lớp bảo vệ có thể ngăn mọi loại thuốc gây buồn nôn. Quan trọng hơn, thuốc kháng axit có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của một số thuốc khác.

• Chỉ dùng thuốc kháng axit khi có chỉ định hoặc thực sự phù hợp với triệu chứng liên quan đến axit dạ dày.

• NHS khuyến cáo nhiều thuốc khác không nên uống trong khoảng 2–4 giờ quanh thời điểm sử dụng thuốc kháng axit do nguy cơ tương tác.

• Khoảng cách cụ thể phụ thuộc vào từng hoạt chất, vì vậy cần kiểm tra với bác sĩ hoặc dược sĩ.

• Không tự thêm thuốc kháng axit như một biện pháp chữa say thuốc nếu chưa xác định nguyên nhân.

2. Buồn nôn là tác dụng phụ có nhiều nguyên nhân

Buồn nôn do thuốc có thể xuất phát từ nhiều cơ chế khác nhau. Một số thuốc kích thích đường tiêu hóa, một số tác động lên hệ thần kinh trung ương, làm chậm nhu động tiêu hóa hoặc ảnh hưởng đến những con đường dẫn truyền tham gia phản xạ buồn nôn và nôn.

• Ghi lại thuốc nào được dùng ngay trước khi triệu chứng xuất hiện.

• Kiểm tra xem buồn nôn có bắt đầu sau khi tăng liều, thêm thuốc mới hoặc thay đổi cách sử dụng hay không.

• Không mặc định mọi trường hợp buồn nôn đều do dạ dày.

• Nếu triệu chứng kéo dài, cần xem xét cả thuốc đang dùng và những nguyên nhân bệnh lý khác.

3. Đầy bụng kèm buồn nôn có thể liên quan đến táo bón

Nếu buồn nôn sau khi uống thuốc đi kèm đầy bụng, hãy chú ý đến thói quen đại tiện. Táo bón có thể gây đau bụng, đầy hơi và cảm giác buồn nôn; đồng thời một số thuốc như opioid có thể làm tăng nguy cơ táo bón.

• Theo dõi tần suất đi tiêu và những thay đổi so với thói quen bình thường.

• Chú ý phân cứng, khó đi, phải rặn nhiều hoặc cảm giác đi tiêu chưa hết.

• Duy trì lượng nước, vận động và chất xơ phù hợp nếu không có chống chỉ định.

• Nếu táo bón kéo dài, đau bụng nhiều, bụng chướng rõ hoặc kèm nôn, cần được đánh giá thay vì chỉ dùng thuốc nhuận tràng.

4. Buồn nôn kéo dài có thể ảnh hưởng chất lượng sống

Buồn nôn không chỉ là cảm giác khó chịu ở dạ dày. Khi kéo dài, triệu chứng có thể làm giảm cảm giác thèm ăn, ảnh hưởng dinh dưỡng, sinh hoạt và khiến người bệnh lo lắng mỗi khi phải uống thuốc. Đặc biệt trong điều trị ung thư, NCI lưu ý buồn nôn và nôn không được kiểm soát có thể ảnh hưởng đến khả năng ăn uống và chất lượng cuộc sống.

• Không nên cố chịu đựng nếu triệu chứng ảnh hưởng rõ rệt đến ăn uống hoặc sinh hoạt.

• Trao đổi sớm với bác sĩ nếu buồn nôn khiến bạn thường xuyên bỏ liều.

• Nếu ăn uống giảm đáng kể hoặc sụt cân ngoài chủ ý, cần thông báo cho nhân viên y tế.

• Kiểm soát tốt tác dụng phụ của thuốc cũng là một phần quan trọng để duy trì điều trị.

5. Thuốc chống nôn phải được chọn theo nguyên nhân

Một số thuốc kháng histamine có tác dụng chống buồn nôn, đặc biệt trong những tình huống như say tàu xe hoặc rối loạn tiền đình. Tuy nhiên, không phải thuốc kháng histamine nào cũng phù hợp với buồn nôn do thuốc. Tương tự, không nên mô tả thuốc chống trầm cảm nói chung như thuốc chống nôn thông thường.

• Một số thuốc kháng histamine có thể gây buồn ngủ, khô miệng hoặc nhìn mờ.

• Một số thuốc thuộc nhóm chống trầm cảm có thể được bác sĩ sử dụng trong những tình huống lâm sàng cụ thể, nhưng đây không phải lựa chọn tự điều trị buồn nôn.

• Bản thân nhiều thuốc chống trầm cảm cũng có thể gây buồn nôn, đặc biệt trong giai đoạn đầu điều trị.

• Không tự phối hợp thuốc chống nôn với thuốc đang dùng vì có thể xuất hiện tương tác hoặc tác dụng phụ cộng gộp.

6. Buồn nôn đơn thuần thường không phải dị ứng thuốc

Cảm giác buồn nôn khi uống thuốc đơn độc thường phù hợp với tác dụng phụ hoặc tình trạng không dung nạp hơn là phản ứng dị ứng. Dị ứng thuốc có thể gây phát ban, nổi mề đay, ngứa, sưng và trong trường hợp nghiêm trọng là phản vệ.

• Không tự kết luận “dị ứng thuốc” chỉ vì cảm thấy buồn nôn.

• Tuy nhiên, phản ứng dị ứng không phải lúc nào cũng biểu hiện giống nhau.

• Nếu xuất hiện sưng môi, lưỡi hoặc họng, khó thở, thở khò khè, choáng/ngất hoặc các dấu hiệu phản vệ, cần được cấp cứu ngay.

• Nếu xuất hiện phát ban hoặc mề đay sau khi dùng thuốc, hãy liên hệ nhân viên y tế để được đánh giá.

7. Không dùng mốc 24 giờ và 4 giờ một cách cứng nhắc

Khuyến cáo trong nội dung gốc rằng phải gọi bác sĩ khi buồn nôn kéo dài hơn 24 giờ hoặc nôn quá 4 giờ là những ngưỡng quá đơn giản để áp dụng cho mọi trường hợp. Mức độ khẩn cấp còn phụ thuộc số lần nôn, khả năng giữ nước, nguyên nhân, tuổi, bệnh nền và các triệu chứng đi kèm.

• Liên hệ nhân viên y tế nếu nôn tái diễn, buồn nôn do thuốc không cải thiện hoặc triệu chứng khiến bạn không thể dùng thuốc theo chỉ định.

• Cần được đánh giá sớm nếu không giữ được nước, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc có những biểu hiện mất nước.

• Nôn ra máu hoặc chất giống bã cà phê cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

• Sốt cao kèm nôn, đau bụng dữ dội, lú lẫn, đau ngực, khó thở hoặc tình trạng xấu đi nhanh cũng là những dấu hiệu không nên tiếp tục tự chữa say thuốc tại nhà.

• Nếu nghi ngờ đã uống quá liều thuốc, hãy tìm trợ giúp y tế ngay cả khi chưa xuất hiện buồn nôn hoặc nôn.

Nguồn tham khảo

1. American College of Gastroenterology. (2022). ACG clinical guideline for the diagnosis and management of gastroesophageal reflux disease. The American Journal of Gastroenterology, 117(1), 27–56.
2. Crichton, M., Marshall, S., Marx, W., McCarthy, A. L., & Isenring, E. (2019). Efficacy of ginger (Zingiber officinale) in ameliorating chemotherapy-induced nausea and vomiting and chemotherapy-related outcomes: A systematic review update and meta-analysis. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics, 119(12), 2055–2068.
3. Hesketh, P. J. (2008). Chemotherapy-induced nausea and vomiting. The New England Journal of Medicine, 358(23), 2482–2494.
4. Lee, J., & Oh, H. (2013). Ginger as an antiemetic modality for chemotherapy-induced nausea and vomiting: A systematic review and meta-analysis. Oncology Nursing Forum, 40(2), 163–170.
5. Marx, W. M., Teleni, L., McCarthy, A. L., Vitetta, L., McKavanagh, D., Thomson, D., & Isenring, E. (2013). Ginger (Zingiber officinale) and chemotherapy-induced nausea and vomiting: A systematic literature review. Nutrition Reviews, 71(4), 245–254.
6. National Cancer Institute. (n.d.). Nausea and vomiting related to cancer treatment. National Institutes of Health.
7. National Center for Complementary and Integrative Health. (n.d.). Ginger. National Institutes of Health.
8. National Health Service. (n.d.). Antacids. NHS.
9. National Health Service. (n.d.). Metoclopramide. NHS.
10. National Health Service. (n.d.). Prochlorperazine. NHS.
11. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (n.d.). Treatment for GER & GERD. National Institutes of Health.
12. Rojas, C., & Slusher, B. S. (2012). Pharmacological mechanisms of 5-HT3 and tachykinin NK1 receptor antagonism to prevent chemotherapy-induced nausea and vomiting. European Journal of Pharmacology, 684(1–3), 1–7.
13. Sanger, G. J., & Andrews, P. L. R. (2018). A history of drug discovery for treatment of nausea and vomiting and the implications for future research. Frontiers in Pharmacology, 9, 913.
14. U.S. Food and Drug Administration. (2021). Ondansetron prescribing information. U.S. Department of Health and Human Services.
15. U.S. Food and Drug Administration. (2021). Metoclopramide prescribing information. U.S. Department of Health and Human Services.
16. Yang, Y., Ju, T., Yang, Y., Zhang, Y., Wang, Y., & Xie, L. (2022). Effects of ginger intake on chemotherapy-induced nausea and vomiting: A systematic review of randomized clinical trials. Nutrients, 14(23), 4982.
17. Lin, C. Y., Huang, S. H., Tam, K. W., Huang, T. W., & Gautama, M. S. N. (2025). Efficacy and safety of ginger on chemotherapy-induced nausea and vomiting: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Cancer Nursing, 48(6), 455–466.

Biên tập nội dung: Rowan Hudson Le.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Emily Johnson.