Ăn gì tốt cho tuyến tụy? 7 thực phẩm bảo vệ tuyến tụy khỏe mạnh

Tuyến tụy là cơ quan nhỏ nhưng đảm nhiệm hai nhiệm vụ quan trọng: sản xuất enzyme giúp tiêu hóa thức ăn và tham gia điều hòa đường huyết. Tuy nhiên, nhiều người chỉ bắt đầu quan tâm đến sức khỏe tuyến tụy khi xuất hiện viêm tụy hoặc các vấn đề tiêu hóa. Theo dữ liệu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu, số ca viêm tụy trên thế giới đã tăng từ khoảng 1,73 triệu năm 1990 lên 2,75 triệu năm 2021, tương đương mức tăng 59%.

Vậy làm gì để bảo vệ tuyến tụy mỗi ngày? Chế độ ăn cân bằng, hạn chế rượu bia, tránh thuốc lá và kiểm soát các yếu tố chuyển hóa như cân nặng, triglyceride và đường huyết là những điểm quan trọng. Bài viết này, Tiptory giúp bạn hiểu rõ ăn gì tốt cho tuyến tụy, những thói quen nên duy trì và cách chăm sóc tuyến tụy phù hợp để giảm các yếu tố có thể gây tổn thương cơ quan này.

Phần 1: Chế độ ăn tốt cho tuyến tụy

Chế độ 1: Giảm chất béo để bảo vệ tuyến tụy

Ưu tiên chất béo lành mạnh với lượng vừa phải

• Không cần loại bỏ hoàn toàn chất béo khỏi chế độ ăn. Thay vào đó, nên kiểm soát khẩu phần và ưu tiên các nguồn chất béo không bão hòa như dầu thực vật, cá, các loại hạt và quả bơ. Đây là cách thực tế để xây dựng chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy mà vẫn cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất.

• Hạn chế các món nhiều chất béo bão hòa hoặc chất béo chuyển hóa như đồ chiên rán, thịt đỏ nhiều mỡ, thịt chế biến sẵn, bơ và các sản phẩm có nhiều chất béo. Có thể thay sữa nguyên kem bằng sữa ít béo hoặc không béo khi phù hợp.

• Một chế độ ăn nhiều chất béo và nhiều năng lượng có thể làm tăng triglyceride máu, trong khi triglyceride cao là một yếu tố liên quan đến nguy cơ viêm tụy. Vì vậy, kiểm soát lượng chất béo trong khẩu phần là một phần quan trọng của bảo vệ tuyến tụy.

Không áp dụng chế độ ăn quá ít chất béo một cách tùy ý

• Một số hướng dẫn cũ thường đưa ra tỷ lệ chất béo khoảng 25% tổng năng lượng mỗi ngày. Tuy nhiên, không nên áp dụng cứng nhắc một con số cho tất cả mọi người. Nhu cầu chất béo phụ thuộc vào tuổi, tổng năng lượng cần thiết, tình trạng sức khỏe và chế độ ăn tổng thể.

• Quan trọng hơn, hãy tập trung vào loại chất béo, khẩu phần và cách chế biến. Chẳng hạn, ưu tiên cá, hạt, quả bơ và dầu thực vật thay cho thực phẩm chiên hoặc thịt chế biến sẵn.

Nếu đang bị viêm tụy, cần điều chỉnh chế độ ăn theo bác sĩ

• Người đang điều trị viêm tụy có thể được hướng dẫn ăn chế độ ít chất béo, chia thành các bữa nhỏ và ăn thường xuyên hơn. NIDDK cũng khuyến nghị người bị viêm tụy duy trì đủ nước và tránh rượu bia.

• Không nên tự chuyển sang chế độ ăn kiêng hoàn toàn chất béo trong thời gian dài. Ở một số bệnh lý tuyến tụy, hạn chế chất béo quá mức có thể khiến cơ thể khó đáp ứng đủ năng lượng và một số dưỡng chất. Nếu có bệnh tuyến tụy, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể xây dựng khẩu phần phù hợp với tình trạng cụ thể.

• Đặc biệt, người bị suy tụy ngoại tiết có thể gặp tình trạng kém hấp thu chất dinh dưỡng và vitamin tan trong chất béo như A, D, E, K. Vì vậy, chế độ ăn cần được cá nhân hóa thay vì tự loại bỏ một nhóm thực phẩm.

Cách áp dụng đơn giản trong bữa ăn hằng ngày

1. Chọn cách chế biến như hấp, luộc, nướng hoặc áp chảo với lượng dầu vừa phải thay vì chiên ngập dầu.

2. Ưu tiên cá, thịt gia cầm bỏ da, đậu và các nguồn protein ít béo thay cho thịt nhiều mỡ hoặc thịt chế biến sẵn.

3. Dùng lượng vừa phải dầu thực vật, các loại hạt hoặc quả bơ thay cho bơ và các loại chất béo rắn.

4. Đọc nhãn dinh dưỡng khi mua thực phẩm đóng gói để kiểm tra tổng chất béo, chất béo bão hòa và lượng calo.

5. Nếu đang điều trị bệnh tuyến tụy, hãy tuân thủ mức chất béo mà bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đã khuyến nghị thay vì tự đặt ra chế độ ăn quá nghiêm ngặt.

Chế độ 2: Hạn chế đồ chiên để bảo vệ tuyến tụy

Giảm đồ ăn nhanh nhiều dầu mỡ

• Các món như hamburger nhiều mỡ, khoai tây chiên, gà rán và nhiều loại thức ăn nhanh thường chứa nhiều chất béo, calo và muối. Nếu thường xuyên ăn khẩu phần nhiều chất béo, đặc biệt ở người đã có bệnh tuyến tụy, các triệu chứng tiêu hóa có thể trở nên khó chịu hơn.

• Để bảo vệ tuyến tụy, nên hạn chế đồ ăn nhanh nhiều dầu mỡ và ưu tiên các bữa ăn tự nấu. Cách này giúp bạn chủ động hơn về nguyên liệu, lượng dầu và phương pháp chế biến.

Ưu tiên cách chế biến ít dầu

• Thay vì chiên ngập dầu, hãy chọn hấp, luộc, nướng hoặc áp chảo với một lượng nhỏ dầu thực vật.

• Khi lựa chọn chất béo để nấu ăn, có thể ưu tiên các loại dầu thực vật giàu chất béo không bão hòa, chẳng hạn dầu ô liu hoặc dầu cải. Tuy nhiên, ngay cả dầu thực vật cũng nên sử dụng với lượng vừa phải vì mọi loại chất béo đều cung cấp nhiều năng lượng.

• Nếu đang tìm hiểu ăn gì tốt cho tuyến tụy, hãy tập trung vào thực phẩm ít chế biến, rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn protein phù hợp và chất béo lành mạnh thay vì chỉ tìm một loại thực phẩm “tốt cho tuyến tụy”.

Chọn món thông minh khi ăn ngoài

1. Ưu tiên rau củ hấp, salad ít sốt, cá hoặc thịt gia cầm nướng thay vì món chiên.

2. Yêu cầu nhà hàng cho ít dầu, sốt hoặc bơ nếu có thể.

3. Hỏi nhân viên món ăn được chế biến như thế nào nếu thông tin trên thực đơn không rõ.

4. Chọn món hấp, luộc hoặc nướng thay cho món chiên giòn, nhiều sốt kem hoặc nhiều mỡ.

5. Nếu có thể lựa chọn, dùng nước sốt riêng để tự kiểm soát lượng chất béo trong bữa ăn.

Nếu đang bị bệnh tuyến tụy, cần thận trọng hơn

• Người bị viêm tụy hoặc một bệnh lý tuyến tụy khác có thể cần chế độ ăn ít chất béo tùy tình trạng. Không nên mặc định rằng chỉ cần “ăn thật ít dầu mỡ” là phù hợp với mọi trường hợp.

• Nếu sau khi ăn các món nhiều dầu mỡ thường xuyên xuất hiện đau bụng, buồn nôn, đầy bụng hoặc tiêu hóa bất thường, nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự loại bỏ quá nhiều nhóm thực phẩm khỏi chế độ ăn. Người đang điều trị viêm tụy nên tuân thủ hướng dẫn dinh dưỡng riêng của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Chế độ 3: Ưu tiên đạm nạc để bảo vệ tuyến tụy

Chọn nguồn đạm nạc, dễ đưa vào bữa ăn

• Ưu tiên các nguồn protein ít chất béo như thịt gia cầm bỏ da, cá, trứng, đậu, đậu lăng và các loại hạt. Đây là nhóm thực phẩm có thể kết hợp linh hoạt trong chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy, đồng thời giúp cung cấp protein cần thiết cho cơ thể.

• Khi chế biến, nên chọn hấp, luộc, nướng hoặc áp chảo với ít dầu thay vì chiên rán. Cách chế biến này giúp kiểm soát tổng lượng chất béo trong bữa ăn và phù hợp hơn với mục tiêu bảo vệ tuyến tụy.

Điều chỉnh lượng protein theo nhu cầu cá nhân

• Không có một lượng protein cố định phù hợp cho tất cả mọi người. Nhu cầu phụ thuộc vào tuổi, giới tính, mức độ vận động, tổng năng lượng và tình trạng sức khỏe.

• Thay vì áp dụng cứng nhắc một con số, có thể xây dựng bữa ăn cân đối gồm protein nạc, rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn chất béo lành mạnh.

• Người có bệnh tuyến tụy, đang hồi phục sau bệnh hoặc có nguy cơ thiếu dinh dưỡng có thể cần lượng protein khác với người khỏe mạnh. Khi đó, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nên đánh giá nhu cầu cụ thể.

Ăn trứng và các loại hạt với khẩu phần hợp lý

• Trứng, các loại hạt, đậu và đậu lăng đều có giá trị dinh dưỡng, nhưng một số loại hạt chứa khá nhiều chất béo và năng lượng. Vì vậy, nên chú ý khẩu phần thay vì loại bỏ hoàn toàn.

• Với người cần kiểm soát chất béo do bệnh tuyến tụy, lượng hạt, bơ hạt hoặc các thực phẩm giàu chất béo nên được điều chỉnh theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Không nên hiểu rằng ăn ít protein sẽ giúp tuyến tụy khỏe hơn

• Protein không phải là nhóm thực phẩm cần tránh để giữ tuyến tụy khỏe mạnh. Cơ thể vẫn cần đủ protein để duy trì cơ bắp, mô và nhiều chức năng sinh lý quan trọng.

• Điều quan trọng là lựa chọn nguồn protein phù hợp và kiểm soát cách chế biến. Thịt nhiều mỡ, thịt chế biến sẵn hoặc món chiên nhiều dầu nên được hạn chế hơn so với cá, gia cầm bỏ da, đậu và các nguồn protein ít béo.

Nếu đang có bệnh tuyến tụy, hãy cá nhân hóa khẩu phần

• Người mắc viêm tụy hoặc suy tụy ngoại tiết có thể gặp khó khăn trong tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng. Nhu cầu năng lượng, protein và chất béo khi đó có thể khác người bình thường.

• Không nên tự áp dụng chế độ ăn quá ít protein hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm chỉ với mục đích bảo vệ tuyến tụy. Nếu đang điều trị bệnh, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về lượng protein và chất béo phù hợp với tình trạng của mình.

Chế độ 4: Ưu tiên tinh bột tốt cho tuyến tụy

Chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp

• Ưu tiên các nguồn carbohydrate giàu chất xơ như ngũ cốc nguyên hạt, bánh mì nguyên cám, mì nguyên cám, gạo lứt, rau củ, trái cây và các loại hạt. Đây là những lựa chọn phù hợp khi xây dựng chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy và kiểm soát đường huyết.

• Hạn chế thực phẩm chứa nhiều đường tinh luyện và carbohydrate tinh chế như bánh kẹo, đồ uống có đường, ngũ cốc nhiều đường, bánh mì trắng và gạo trắng. Những thực phẩm này có thể làm đường huyết tăng nhanh hơn sau ăn.

Ưu tiên chất xơ thay vì chỉ tập trung vào chỉ số đường huyết

• Không nên đánh giá một thực phẩm chỉ dựa vào chỉ số đường huyết (GI). Lượng carbohydrate trong khẩu phần, hàm lượng chất xơ, mức độ chế biến và tổng thể bữa ăn cũng ảnh hưởng đến đáp ứng đường huyết.

• Có thể kết hợp carbohydrate giàu chất xơ với protein nạc và chất béo lành mạnh để tạo thành bữa ăn cân đối. Cách này giúp kiểm soát lượng đường đưa vào cơ thể tốt hơn và hỗ trợ bảo vệ tuyến tụy.

Không cần cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate

• Carbohydrate vẫn là nguồn năng lượng quan trọng và không phải loại carbohydrate nào cũng gây hại cho tuyến tụy. Vấn đề nằm ở chất lượng thực phẩm và khẩu phần.

• Thay vì loại bỏ hoàn toàn cơm, bánh mì hoặc các nhóm tinh bột khác, hãy ưu tiên dạng nguyên hạt, giàu chất xơ và hạn chế các sản phẩm chứa nhiều đường bổ sung.

Kiểm soát đường huyết để hỗ trợ sức khỏe tuyến tụy

• Tuyến tụy sản xuất insulin, hormone giúp đưa glucose từ máu vào tế bào để sử dụng làm năng lượng. Chế độ ăn uống cân bằng, hoạt động thể chất thường xuyên và duy trì cân nặng phù hợp đều góp phần hỗ trợ kiểm soát đường huyết.

• Nếu có tiền tiểu đường, tiểu đường hoặc các yếu tố nguy cơ chuyển hóa, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn phù hợp thay vì tự áp dụng một tỷ lệ carbohydrate cố định.

Cách lựa chọn carbohydrate đơn giản

1. Đổi bánh mì trắng sang bánh mì nguyên cám hoặc nguyên hạt.

2. Ưu tiên gạo lứt, yến mạch và các loại ngũ cốc nguyên hạt thay cho sản phẩm tinh chế thường xuyên.

3. Ăn trái cây nguyên quả thay vì thường xuyên uống nước ép hoặc đồ uống có đường.

4. Tăng rau củ trong bữa ăn để bổ sung chất xơ.

5. Hạn chế bánh kẹo, nước ngọt và thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung.

6. Nếu cần kiểm soát carbohydrate do bệnh tiểu đường hoặc bệnh tuyến tụy, nên theo dõi khẩu phần thực tế thay vì chỉ dựa vào một con số phần trăm cố định.

Chế độ 5: Hạn chế đường thêm vào để bảo vệ tuyến tụy

Ưu tiên đường tự nhiên từ thực phẩm nguyên chất

• Trái cây, rau củ và sữa tự nhiên có chứa đường nhưng đồng thời cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất hoặc protein. Vì vậy, không cần loại bỏ hoàn toàn những thực phẩm này khi xây dựng chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy.

• Điều nên hạn chế là đường thêm vào trong bánh kẹo, món tráng miệng, nước ngọt, trà sữa, ngũ cốc ăn sáng có đường, nước ép đóng chai và nhiều loại sốt hoặc gia vị chế biến sẵn.

Kiểm tra đường thêm vào trên nhãn thực phẩm

• Khi mua thực phẩm đóng gói, hãy xem cả bảng dinh dưỡng và danh sách thành phần. Đường có thể xuất hiện dưới nhiều tên khác nhau như sucrose, glucose, dextrose hoặc siro ngô hàm lượng fructose cao.

• Thành phần thường được liệt kê theo khối lượng từ nhiều đến ít. Nếu các loại đường hoặc chất tạo ngọt xuất hiện ở vị trí đầu danh sách, sản phẩm có thể chứa lượng đường đáng kể.

• Đừng chỉ nhìn vào con số “tổng lượng đường”. Hãy kiểm tra mục đường thêm vào (added sugars) nếu nhãn thực phẩm có cung cấp thông tin này.

Kiểm soát đường thay vì kiêng tuyệt đối

• Theo hướng dẫn chế độ ăn của Hoa Kỳ, người từ 2 tuổi trở lên nên giới hạn đường thêm vào dưới 10% tổng năng lượng mỗi ngày. Với chế độ ăn 2.000 kcal, mức này tương đương dưới khoảng 50 g đường thêm vào mỗi ngày.

• Tổ chức Y tế Thế giới cũng khuyến nghị giảm lượng đường tự do xuống dưới 10% tổng năng lượng và có thể mang lại thêm lợi ích nếu giảm xuống dưới 5%.

• Vì vậy, thay vì cố gắng loại bỏ mọi loại đường, mục tiêu thực tế hơn là giảm đồ uống có đường, bánh kẹo và thực phẩm siêu chế biến chứa nhiều đường.

Thay đổi đồ uống hằng ngày

1. Ưu tiên nước lọc, sữa không đường hoặc trà không đường thay cho nước ngọt.

2. Nếu uống cà phê hoặc trà, giảm dần lượng đường thêm vào để vị giác thích nghi.

3. Khi muốn tạo vị ngọt, có thể sử dụng chất tạo ngọt không đường phù hợp thay cho đường, nhưng không nên xem đây là lý do để sử dụng nhiều đồ uống hoặc món tráng miệng ngọt.

4. Ưu tiên trái cây nguyên quả thay vì nước ép có thêm đường.

Kiểm soát đường huyết cũng là một phần của bảo vệ tuyến tụy

• Tuyến tụy có vai trò sản xuất insulin để giúp cơ thể kiểm soát glucose trong máu. Hạn chế đường thêm vào, duy trì chế độ ăn cân bằng và kiểm soát lượng năng lượng nạp vào có thể hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa tổng thể.

• Nếu đang mắc tiểu đường, tiền tiểu đường hoặc bệnh lý tuyến tụy, không nên tự áp dụng chế độ ăn quá nghiêm ngặt. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp xác định lượng carbohydrate và đường phù hợp với tình trạng cụ thể.

Chế độ 6: Uống đủ nước để bảo vệ tuyến tụy

Duy trì đủ nước mỗi ngày

• Uống đủ nước là một phần quan trọng của chế độ chăm sóc sức khỏe nói chung. Với nhiều người trưởng thành, mục tiêu tham khảo là khoảng 6–8 cốc nước hoặc đồ uống mỗi ngày, tương đương khoảng 1,5–2 lít. Tuy nhiên, nhu cầu thực tế thay đổi theo thời tiết, mức độ vận động, lượng mồ hôi và tình trạng sức khỏe.

• Nước lọc nên là lựa chọn chính. Hạn chế nước ngọt và các loại đồ uống nhiều đường, đặc biệt nếu đang quan tâm đến bảo vệ tuyến tụy và kiểm soát đường huyết.

Tăng lượng nước khi cơ thể mất nhiều dịch

1. Uống thêm nước khi thời tiết nóng hoặc khi vận động khiến cơ thể đổ nhiều mồ hôi.

2. Mang theo một chai nước để có thể uống đều trong ngày thay vì chờ đến khi quá khát.

3. Nếu đang bị nôn ói hoặc tiêu chảy, nên uống từng ngụm nhỏ và thường xuyên để bù dịch; trường hợp mất nhiều nước và điện giải có thể cần dung dịch bù nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

4. Không nên áp dụng cứng nhắc một lượng nước giống nhau cho mọi người. Người mắc một số bệnh về tim, thận hoặc có chỉ định hạn chế dịch cần tuân thủ lượng nước do bác sĩ đưa ra.

Quan sát màu nước tiểu để nhận biết thiếu nước

• Nước tiểu vàng nhạt thường là dấu hiệu cơ thể được cung cấp đủ dịch. Ngược lại, nước tiểu vàng đậm, đi tiểu ít hơn bình thường, khát nhiều, chóng mặt hoặc khô miệng có thể là những dấu hiệu mất nước.

• Màu nước tiểu chỉ là một dấu hiệu tham khảo, không phải phương pháp chẩn đoán chính xác tình trạng mất nước. Một số thuốc, vitamin và thực phẩm cũng có thể làm thay đổi màu nước tiểu.

Không nên cho rằng thiếu nước trực tiếp gây bệnh tuyến tụy

• Nội dung gốc cho rằng mất nước có thể “làm tuyến tụy hoạt động quá mức” hoặc trực tiếp gây bệnh tuyến tụy là cách diễn đạt quá mạnh. Bằng chứng y khoa hiện nay không đủ để khẳng định thiếu nước thông thường trực tiếp gây ra các bệnh lý tuyến tụy.

• Vì vậy, khi xây dựng kế hoạch bảo vệ tuyến tụy, hãy xem uống đủ nước là một phần của lối sống lành mạnh, bên cạnh chế độ ăn cân bằng, hạn chế rượu bia và tránh thuốc lá; không nên xem nước như một biện pháp phòng hoặc điều trị bệnh tuyến tụy.

Chế độ 7: Ăn nhỏ bữa để giảm áp lực cho tụy

Chia nhỏ bữa ăn khi có bệnh tuyến tụy

• Nếu đang mắc bệnh tuyến tụy, đặc biệt là viêm tụy, có thể chia tổng lượng thức ăn thành nhiều bữa nhỏ thay vì ăn một lượng lớn trong một lần. Cách này giúp kiểm soát khẩu phần và có thể dễ dung nạp hơn khi người bệnh đang gặp đầy bụng, buồn nôn hoặc khó chịu sau ăn.

• Ưu tiên các bữa ăn cân đối, vừa đủ năng lượng và hạn chế món nhiều chất béo. Không nên hiểu rằng cứ ăn càng ít hoặc nhịn ăn càng lâu thì tuyến tụy càng được “nghỉ ngơi”.

Không tự nhịn ăn khi viêm tụy cấp

• Nội dung gốc khuyến nghị chỉ uống chất lỏng trong 1–2 ngày khi bệnh bùng phát. Tuy nhiên, cách tiếp cận này không còn phù hợp để áp dụng đại trà. Với viêm tụy cấp, dinh dưỡng đường miệng thường được khuyến khích bắt đầu sớm khi người bệnh có thể dung nạp, thay vì nhịn ăn kéo dài không cần thiết.

• Vì vậy, không nên tự chuyển sang chế độ chỉ uống nước, nước ép hoặc nước dùng khi xuất hiện đau bụng nghi ngờ viêm tụy. Nhu cầu dinh dưỡng trong giai đoạn cấp cần được bác sĩ đánh giá dựa trên mức độ bệnh và khả năng ăn uống. NIDDK lưu ý viêm tụy cấp có thể gây đau dữ dội, buồn nôn, nôn và sốt, đồng thời một số trường hợp có thể tiến triển thành biến chứng nghiêm trọng.

Nhận biết dấu hiệu cần được khám

• Đau bụng dữ dội hoặc đau dai dẳng, đặc biệt vùng bụng trên và có thể lan ra sau lưng.

• Buồn nôn hoặc nôn kéo dài.

• Sốt, ớn lạnh hoặc nhịp tim nhanh.

• Đau tăng rõ sau khi ăn hoặc tình trạng đau không thuyên giảm.

• Nếu xuất hiện những dấu hiệu này, không nên chỉ điều chỉnh chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy tại nhà. Viêm tụy cấp cần được đánh giá y tế vì có thể gây biến chứng nghiêm trọng.

Cách ăn thực tế để hỗ trợ tuyến tụy

1. Chia khẩu phần thành các bữa nhỏ nếu ăn nhiều một lần khiến bạn khó chịu.

2. Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu, đủ protein và có lượng chất béo phù hợp với tình trạng sức khỏe.

3. Hạn chế món chiên rán, nhiều dầu mỡ và thực phẩm chứa nhiều đường thêm vào.

4. Uống đủ nước và tránh để cơ thể mất nước.

5. Nếu đang điều trị bệnh tuyến tụy, hãy tuân thủ hướng dẫn riêng của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự áp dụng chế độ nhịn ăn.

• Đây là cách tiếp cận an toàn hơn khi mục tiêu là bảo vệ tuyến tụy: không “bắt” tuyến tụy nhịn việc, mà cung cấp thức ăn với lượng và thành phần phù hợp với khả năng tiêu hóa của cơ thể.

Phần 2: Thói quen sống giúp bảo vệ tụy

Thói quen 1: Vận động đều để bảo vệ tuyến tụy

Duy trì vận động thường xuyên

• Hoạt động thể chất giúp kiểm soát cân nặng, hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa và giảm nguy cơ mắc một số yếu tố liên quan đến bệnh tuyến tụy. NIDDK cho biết duy trì cân nặng khỏe mạnh có thể giúp giảm nguy cơ sỏi mật, tiểu đường và viêm tụy.

• Với người trưởng thành, mục tiêu tham khảo là ít nhất 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, tương đương khoảng 30 phút/ngày trong 5 ngày. Đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi là những lựa chọn dễ bắt đầu.

Bắt đầu từ mức phù hợp với thể trạng

1. Nếu lâu ngày không vận động, hãy bắt đầu bằng đi bộ nhẹ khoảng 5–10 phút mỗi lần, vài lần trong tuần.

2. Khi cơ thể đã quen, tăng dần thời gian hoặc cường độ thay vì cố tập thật nhiều ngay từ đầu.

3. Có thể chia thời gian vận động thành nhiều khoảng ngắn trong ngày. Tổng thời gian vận động vẫn có giá trị đối với sức khỏe.

4. Chọn hoạt động mình có thể duy trì lâu dài như đi bộ, đạp xe, bơi hoặc các môn thể thao phù hợp với lứa tuổi và thể trạng.

Tập luyện để hỗ trợ kiểm soát cân nặng, không phải ép cân

• Thừa cân hoặc béo phì có liên quan đến nguy cơ viêm tụy cao hơn. Vì vậy, vận động đều đặn là một phần của lối sống giúp bảo vệ tuyến tụy, bên cạnh chế độ ăn cân bằng.

• Không nên tập luyện quá sức hoặc nhịn ăn để giảm cân nhanh. Mục tiêu là xây dựng thói quen vận động ổn định và phù hợp với cơ thể.

Nếu đang có bệnh tuyến tụy, cần điều chỉnh mức vận động

• Người đang điều trị viêm tụy hoặc có bệnh lý khác nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu một chương trình tập luyện mới, đặc biệt nếu đang đau, mệt nhiều hoặc có triệu chứng bất thường.

• Khi xuất hiện đau bụng dữ dội, nôn nhiều, sốt hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi, không nên cố tập để “giúp tuyến tụy hoạt động tốt hơn”. Hãy ưu tiên đánh giá y tế.

Cách kết hợp vận động trong ngày

• Đi bộ sau bữa ăn hoặc trong thời gian nghỉ.

• Ưu tiên đi bộ hoặc đạp xe cho những quãng đường phù hợp thay vì luôn sử dụng phương tiện.

• Giảm thời gian ngồi liên tục và chủ động đứng dậy, đi lại thường xuyên.

• Kết hợp hoạt động aerobic với các bài tập tăng cường cơ bắp phù hợp. WHO khuyến nghị người trưởng thành nên có ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần; trẻ em và thanh thiếu niên có khuyến nghị riêng, cao hơn mức này.

• Nhìn tổng thể, bảo vệ tuyến tụy không phụ thuộc vào một bài tập hay một loại thực phẩm riêng lẻ. Vận động đều, ăn uống cân bằng và duy trì lối sống lành mạnh mới là nền tảng lâu dài cho sức khỏe tuyến tụy.

Thói quen 2: Tránh rượu bia để bảo vệ tuyến tụy

Ưu tiên không uống rượu bia

• Rượu là một trong những yếu tố quan trọng liên quan đến viêm tụy cấp và viêm tụy mạn. Vì vậy, nếu mục tiêu là bảo vệ tuyến tụy, lựa chọn an toàn nhất là không uống rượu bia.

• Đặc biệt, người đã từng bị viêm tụy nên tránh hoàn toàn rượu bia. NIDDK khuyến nghị người mắc viêm tụy ngừng uống rượu, kể cả khi bệnh ở mức nhẹ hoặc mới xuất hiện, vì tiếp tục uống có thể làm tăng nguy cơ tái phát viêm tụy cấp và tiến triển thành viêm tụy mạn.

Không áp dụng mức “uống vừa phải” cho người có bệnh tuyến tụy

• Nội dung gốc đưa ra giới hạn 1–2 đồ uống mỗi ngày đối với nam và 1 đồ uống đối với nữ. Tuy nhiên, không nên sử dụng các con số này như một mức uống an toàn cho người đang có bệnh tuyến tụy.

• Với người mắc viêm tụy, khuyến cáo y khoa rõ ràng hơn là kiêng rượu hoàn toàn. Nếu bạn đang điều trị bệnh tuyến tụy hoặc từng bị viêm tụy, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ về việc ngừng rượu và kế hoạch chăm sóc phù hợp.

Nhận biết khi nào cần đi khám

• Đau dữ dội hoặc đau tăng dần ở vùng bụng trên, đặc biệt khi đau lan ra sau lưng.

• Buồn nôn, nôn, sốt hoặc ớn lạnh.

• Tim đập nhanh, bụng đau khi chạm vào hoặc khó thở.

• Vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt.

• Đây có thể là dấu hiệu của viêm tụy hoặc biến chứng nghiêm trọng và cần được đánh giá y tế sớm, thay vì chỉ tự điều chỉnh chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy tại nhà.

Nếu khó tránh rượu bia, nên tìm sự hỗ trợ

• Không nên cố gắng tự giải quyết nếu việc ngừng uống trở nên khó khăn. Có thể trao đổi với bác sĩ hoặc người lớn đáng tin cậy để được hỗ trợ phù hợp.

• Với người đang mắc bệnh tuyến tụy, việc tránh rượu không chỉ là một thay đổi trong chế độ ăn uống mà là một bước quan trọng trong kế hoạch bảo vệ tuyến tụy và giảm nguy cơ bệnh tiến triển.

Thói quen 3: Bỏ thuốc lá để bảo vệ tuyến tụy

Tránh thuốc lá và mọi sản phẩm thuốc lá

• Hút thuốc là một yếu tố nguy cơ đã được xác định đối với ung thư tuyến tụy. Các sản phẩm thuốc lá không khói, chẳng hạn thuốc lá nhai, cũng có liên quan đến ung thư tuyến tụy. Vì vậy, không sử dụng thuốc lá là một bước quan trọng để bảo vệ tuyến tụy.

• Không nên nghĩ rằng hút ít thuốc hoặc chuyển sang một loại thuốc lá khác sẽ loại bỏ nguy cơ. NCI cho biết không có mức sử dụng thuốc lá nào được xem là an toàn.

Ngừng hút thuốc mang lại lợi ích lâu dài

• Bỏ thuốc giúp giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó có ung thư tuyến tụy. Nguy cơ tiếp tục giảm theo thời gian sau khi ngừng hút.

• CDC ghi nhận nguy cơ ung thư tuyến tụy do hút thuốc có thể giảm đáng kể sau khi bỏ thuốc và tiếp tục giảm theo thời gian. Đây là lý do bỏ thuốc vẫn có ý nghĩa ngay cả khi một người đã hút thuốc trong nhiều năm.

Nếu đang sử dụng thuốc lá, hãy tìm sự hỗ trợ phù hợp

• Việc bỏ thuốc có thể khó khăn vì nicotine gây lệ thuộc. Thay vì cố gắng tự xoay xở, người đang sử dụng thuốc lá nên trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được hướng dẫn phương pháp cai thuốc phù hợp.

• Các phương pháp hỗ trợ cai thuốc có thể bao gồm tư vấn và điều trị bằng thuốc dành cho người phù hợp. NCI xác nhận tư vấn và điều trị bằng thuốc là những phương pháp đã được nghiên cứu để hỗ trợ cai thuốc.

Giảm các tình huống dễ dẫn đến hút thuốc

1. Nhận diện những thời điểm thường xuất hiện ham muốn hút thuốc và chủ động thay đổi thói quen liên quan.

2. Khi cảm thấy muốn hút thuốc, chuyển sang một hoạt động lành mạnh khác như đi bộ, đọc sách hoặc trò chuyện với người thân.

3. Nhờ bác sĩ, gia đình hoặc người đáng tin cậy hỗ trợ trong quá trình cai thuốc.

4. Nếu đã bỏ thuốc nhưng tái sử dụng, không nên xem đó là thất bại. Hãy trao đổi với nhân viên y tế và tiếp tục kế hoạch cai thuốc.

• Đối với sức khỏe tuyến tụy, bỏ thuốc không phải là biện pháp duy nhất nhưng là một thay đổi có giá trị lâu dài, đặc biệt khi kết hợp với chế độ ăn cân bằng, vận động phù hợp và hạn chế rượu bia.

Thói quen 4: Giảm stress để bảo vệ tuyến tụy

Chủ động kiểm soát căng thẳng

• Stress kéo dài có thể ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần. Ở người mắc viêm tụy, các vấn đề tâm lý như lo âu và trầm cảm cũng khá phổ biến; một phân tích tổng hợp công bố năm 2026 ghi nhận triệu chứng lo âu ở khoảng 23% người bị viêm tụy cấp và 31% người bị viêm tụy mạn.

• Tuy nhiên, không nên khẳng định rằng stress trực tiếp gây ra bệnh tuyến tụy hoặc việc giảm stress có thể điều trị viêm tụy. Bằng chứng về mối liên hệ giữa stress tâm lý và diễn tiến bệnh tụy ở người vẫn còn hạn chế. Vì vậy, kiểm soát căng thẳng nên được xem là một phần hỗ trợ sức khỏe tổng thể, không thay thế điều trị y khoa.

Thử các phương pháp thư giãn đơn giản

1. Thở chậm: Ngồi ở tư thế thoải mái, hít vào từ từ, sau đó thở ra dài hơn. Có thể bắt đầu với vài phút mỗi lần và tập trung vào nhịp thở thay vì cố gắng “đẩy” stress ra khỏi cơ thể.

2. Thiền hoặc chánh niệm: Dành một khoảng thời gian ngắn mỗi ngày để tập trung vào hơi thở, âm thanh hoặc cảm giác cơ thể. Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm cho thấy các phương pháp quản lý stress, đặc biệt thiền/chánh niệm và thư giãn, có thể ảnh hưởng tích cực đến cortisol – một hormone liên quan đến phản ứng stress.

3. Yoga nhẹ: Có thể lựa chọn các động tác nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng và tránh tập khi đang đau bụng hoặc có triệu chứng bệnh cấp tính.

4. Vận động phù hợp: Đi bộ, giãn cơ hoặc hoạt động thể chất nhẹ có thể giúp giảm căng thẳng và hỗ trợ sức khỏe tổng thể.

Nếu đang mắc bệnh tuyến tụy, ưu tiên điều trị đúng cách

• Không nên chỉ dựa vào yoga, thiền hoặc bài tập thở để kiểm soát viêm tụy. Điều trị còn phụ thuộc nguyên nhân và mức độ bệnh, có thể bao gồm bù dịch, kiểm soát đau và hỗ trợ dinh dưỡng theo chỉ định y tế.

• Nếu tình trạng đau bụng, buồn nôn, nôn hoặc các triệu chứng khác kéo dài hay trở nên nghiêm trọng, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì cho rằng nguyên nhân chỉ là stress.

Biến quản lý stress thành thói quen hằng ngày

• Dành vài phút nghỉ ngơi giữa thời gian học tập hoặc làm việc.

• Duy trì giờ ngủ tương đối ổn định.

• Chia nhỏ công việc khi cảm thấy quá tải.

• Trò chuyện với người thân, thầy cô hoặc chuyên gia khi căng thẳng kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt.

• Xét về lâu dài, bảo vệ tuyến tụy không phụ thuộc vào một kỹ thuật thư giãn duy nhất. Quản lý stress nên được kết hợp với chế độ ăn cân bằng, vận động phù hợp, tránh thuốc lá và rượu bia, đồng thời tuân thủ hướng dẫn điều trị nếu đã mắc bệnh tuyến tụy.

Thói quen 5: Giữ cân nặng khỏe mạnh cho tuyến tụy

Duy trì cân nặng khỏe mạnh thay vì giảm cân cấp tốc

• Thừa cân hoặc béo phì có liên quan đến nguy cơ viêm tụy cao hơn. NIDDK cho biết béo phì có thể ảnh hưởng đến tuyến tụy và làm tăng nguy cơ viêm tụy; triglyceride máu cao cũng là một yếu tố nguy cơ đáng lưu ý.

• Vì vậy, nếu đang thừa cân, mục tiêu phù hợp là xây dựng lối sống lành mạnh và duy trì cân nặng ổn định, thay vì tìm cách giảm cân thật nhanh. Đây là một phần quan trọng trong kế hoạch bảo vệ tuyến tụy lâu dài.

Không đặt mục tiêu giảm cân quá nhanh

• Nội dung gốc khuyến nghị giảm khoảng 0,45 kg mỗi tuần. Tuy nhiên, không nên áp dụng một tốc độ giảm cân cố định cho tất cả mọi người, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển.

• Với người trưởng thành cần giảm cân, NIDDK khuyến nghị xây dựng mục tiêu và thời gian thực hiện cùng nhân viên y tế; một mục tiêu ban đầu thường được sử dụng là giảm khoảng 5% trọng lượng cơ thể trong 6 tháng.

• Không nên nhịn ăn, bỏ bữa, cắt bỏ quá nhiều nhóm thực phẩm hoặc tập luyện quá mức để giảm cân. Những thay đổi quá cực đoan không phải là cách an toàn để giữ tuyến tụy khỏe mạnh.

Tập trung vào thói quen tốt thay vì chỉ nhìn con số trên cân

1. Ăn đa dạng thực phẩm, ưu tiên rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, protein phù hợp và chất béo lành mạnh.

2. Hạn chế thực phẩm nhiều đường thêm vào, đồ chiên rán và các món quá nhiều chất béo.

3. Duy trì hoạt động thể chất phù hợp với độ tuổi và thể trạng.

4. Ngủ đủ và giữ lịch sinh hoạt tương đối ổn định.

5. Thay đổi từng bước để có thể duy trì lâu dài thay vì áp dụng một chế độ ăn kiêng khắt khe trong thời gian ngắn. NIDDK nhấn mạnh rằng kế hoạch quản lý cân nặng hiệu quả nên tập trung vào chế độ ăn lành mạnh và hoạt động thể chất có thể duy trì lâu dài.

Không phải ai cũng cần giảm cân

• Người có cân nặng khỏe mạnh hoặc đang thiếu cân không nên cố giảm cân chỉ vì nghĩ rằng cân nặng thấp hơn sẽ giúp bảo vệ tuyến tụy.

• Nếu cân nặng thay đổi bất thường, khó tăng cân, sụt cân không chủ ý hoặc bạn lo lắng về tình trạng dinh dưỡng, nên trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân thay vì tự điều chỉnh khẩu phần.

• Đặc biệt, ở trẻ em và thanh thiếu niên, việc đánh giá cân nặng cần dựa trên tuổi, giới tính và quá trình tăng trưởng chứ không áp dụng tiêu chuẩn BMI của người trưởng thành.

Mục tiêu cuối cùng là sức khỏe chuyển hóa

• Quản lý cân nặng chỉ là một phần trong chiến lược chăm sóc tuyến tụy. Ăn uống cân bằng, vận động phù hợp, không sử dụng thuốc lá, tránh rượu bia và kiểm soát các vấn đề như đường huyết hoặc triglyceride mới tạo thành nền tảng toàn diện cho sức khỏe tuyến tụy.

Phần 3: Cách kiểm soát bệnh tuyến tụy

Lưu ý 1: Nhận biết dấu hiệu bệnh tuyến tụy

Đi khám khi xuất hiện dấu hiệu bất thường

• Đau bụng vùng thượng vị là triệu chứng điển hình của viêm tụy cấp và mạn. Cơn đau có thể lan ra sau lưng, kéo dài nhiều ngày và ở một số người có thể rõ hơn sau khi ăn.

• Các biểu hiện khác có thể gồm buồn nôn, nôn, sốt, tim đập nhanh, bụng sưng hoặc đau khi chạm vào. Viêm tụy mạn còn có thể gây tiêu chảy, phân nhiều mỡ và mùi khó chịu, buồn nôn, nôn hoặc sụt cân.

Đừng tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng

• Đau bụng, đầy hơi, khó tiêu hoặc tiêu chảy có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác nhau. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào triệu chứng để kết luận có vấn đề ở tuyến tụy.

• Khi nghi ngờ viêm tụy, bác sĩ thường kết hợp bệnh sử, khám thực thể, xét nghiệm máu và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh để xác định bệnh cũng như tìm nguyên nhân.

Nhận biết dấu hiệu cần khám ngay

• Hãy tìm kiếm chăm sóc y tế ngay nếu có đau bụng dữ dội hoặc đau tăng lên, đặc biệt khi đi kèm nôn ói, sốt hoặc ớn lạnh, tim đập nhanh, khó thở hay vàng da, vàng mắt. Đây có thể là dấu hiệu của viêm tụy nặng hoặc biến chứng cần được xử trí sớm.

• Không nên chỉ thay đổi chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy hoặc tự điều trị tại nhà khi xuất hiện những triệu chứng này.

Chú ý các dấu hiệu liên quan đến đường huyết

• Tuyến tụy có vai trò sản xuất insulin, vì vậy những bất thường về chức năng tuyến tụy có thể liên quan đến khả năng kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, tiểu đường không nên được xem đơn giản là “một bệnh tuyến tụy”.

• Tiểu đường có thể không gây triệu chứng rõ ràng, đặc biệt ở nhiều người mắc type 2. Khi có biểu hiện, các dấu hiệu thường gặp gồm khát nước nhiều, đi tiểu thường xuyên, mệt mỏi, đói nhiều, nhìn mờ hoặc sụt cân không chủ ý.

• Xét nghiệm máu là phương pháp quan trọng để chẩn đoán tiền tiểu đường và tiểu đường, do đó không nên chờ xuất hiện triệu chứng mới kiểm tra nếu thuộc nhóm có nguy cơ.

Chủ động kiểm tra thay vì chờ bệnh tiến triển

1. Ghi lại thời điểm xuất hiện đau bụng, vị trí đau và những triệu chứng đi kèm.

2. Lưu ý các thay đổi kéo dài như tiêu chảy, phân nhiều mỡ, sụt cân không chủ ý hoặc vàng da, vàng mắt.

3. Đi khám nếu triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc ngày càng nặng.

4. Nếu đã được chẩn đoán bệnh tuyến tụy, tuân thủ lịch tái khám và hướng dẫn điều trị của bác sĩ.

• Bảo vệ tuyến tụy không chỉ là lựa chọn thực phẩm phù hợp mà còn là nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường. Khi có triệu chứng nghi ngờ, chẩn đoán đúng và điều trị đúng nguyên nhân quan trọng hơn việc tự áp dụng một chế độ ăn tại nhà.

Lưu ý 2: Dùng enzyme và insulin đúng chỉ định

Bổ sung enzyme tuyến tụy khi cần

• Một số bệnh lý có thể khiến tuyến tụy sản xuất không đủ enzyme tiêu hóa, dẫn đến suy tụy ngoại tiết. Khi đó, thức ăn không được tiêu hóa và hấp thu đầy đủ, có thể gây tiêu chảy, phân nhiều mỡ, đầy bụng, sụt cân hoặc thiếu chất dinh dưỡng.

• Bác sĩ có thể kê liệu pháp thay thế enzyme tuyến tụy (PERT). Thuốc chứa các enzyme tiêu hóa và thường được dùng cùng bữa ăn hoặc bữa phụ để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng.

• Không nên tự mua hoặc tự tăng liều enzyme chỉ vì muốn bảo vệ tuyến tụy. Liều và thời điểm sử dụng cần dựa trên chẩn đoán, khẩu phần ăn và hướng dẫn của bác sĩ.

Điều trị insulin khi tuyến tụy không kiểm soát đủ đường huyết

• Tuyến tụy có nhiệm vụ sản xuất insulin. Một số bệnh lý tuyến tụy, đặc biệt viêm tụy mạn, có thể làm suy giảm chức năng này và dẫn đến tiểu đường. Khi đó, bác sĩ có thể chỉ định insulin hoặc thuốc điều trị tiểu đường tùy tình trạng.

• Không phải người mắc bệnh tuyến tụy đều cần insulin. Việc sử dụng insulin phải dựa trên kết quả xét nghiệm đường huyết, loại tiểu đường và đánh giá của bác sĩ.

Không tự ý ngừng thuốc

• Nếu đã được kê enzyme, insulin hoặc thuốc điều trị khác, hãy sử dụng đúng liều và thời điểm được hướng dẫn. Không tự ý ngừng thuốc, thay đổi liều hoặc chuyển sang thực phẩm bổ sung với hy vọng thay thế thuốc.

• Nếu gặp tác dụng phụ, khó sử dụng thuốc hoặc không biết nên uống enzyme vào thời điểm nào, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì tự điều chỉnh.

Theo dõi dinh dưỡng nếu chức năng tuyến tụy suy giảm

• Suy tụy ngoại tiết có thể gây kém hấp thu, suy dinh dưỡng và thiếu các vitamin tan trong chất béo như A, D, E và K. Bác sĩ có thể kiểm tra tình trạng dinh dưỡng và chỉ định bổ sung khi cần.

• Nếu có sụt cân không chủ ý, tiêu chảy kéo dài, phân lỏng nhiều mỡ hoặc cơ thể yếu đi, nên đi khám để đánh giá khả năng hấp thu dinh dưỡng thay vì chỉ thay đổi ăn gì tốt cho tuyến tụy.

Xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp

1. Xác định bệnh lý tuyến tụy đang mắc và mức độ ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa hoặc đường huyết.

2. Dùng enzyme thay thế nếu bác sĩ xác định có suy tụy ngoại tiết và kê PERT.

3. Theo dõi đường huyết nếu có nguy cơ hoặc đã được chẩn đoán tiểu đường.

4. Bổ sung vitamin và khoáng chất chỉ khi có chỉ định hoặc xác định thiếu hụt.

5. Tái khám định kỳ để đánh giá cân nặng, tình trạng dinh dưỡng và hiệu quả điều trị.

• Với người có bệnh tuyến tụy, mục tiêu không phải là tự bổ sung càng nhiều enzyme, vitamin hay insulin càng tốt. Bảo vệ tuyến tụy hiệu quả hơn khi kết hợp dinh dưỡng phù hợp với điều trị được cá nhân hóa và theo dõi y tế.

Lưu ý 3: Xử lý đau do viêm tụy an toàn

Không tự dùng thuốc giảm đau khi nghi viêm tụy

• Đau do viêm tụy có thể rất dữ dội và cần được đánh giá nguyên nhân. Không nên mặc định rằng có thể tự uống ibuprofen hoặc thuốc giảm đau không kê đơn để xử lý tại nhà. Với đau bụng chưa rõ nguyên nhân, Mayo Clinic khuyến cáo không tự dùng thuốc giảm đau không kê đơn nếu chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.

• Nếu đã được bác sĩ chẩn đoán viêm tụy và kê thuốc giảm đau, hãy dùng đúng loại, liều lượng và thời điểm được hướng dẫn. Không tự tăng liều hoặc kết hợp nhiều thuốc giảm đau.

Điều trị viêm tụy cần xử lý cả nguyên nhân và triệu chứng

• Trong viêm tụy cấp, điều trị y tế có thể bao gồm thuốc kiểm soát đau, truyền dịch và hỗ trợ dinh dưỡng. Bác sĩ cũng cần tìm nguyên nhân gây bệnh, chẳng hạn sỏi mật, rượu bia hoặc triglyceride máu cao, để có hướng điều trị phù hợp.

• Vì vậy, mục tiêu không chỉ là “cắt cơn đau” mà còn phải xác định nguyên nhân gây tổn thương tuyến tụy và ngăn bệnh tái diễn.

Có thể nghỉ ngơi trong lúc chờ được đánh giá

1. Nghỉ ngơi ở tư thế khiến bạn cảm thấy dễ chịu nhất.

2. Tránh vận động gắng sức khi đang đau bụng.

3. Không uống rượu bia.

4. Không tự nhịn ăn kéo dài hoặc chỉ uống chất lỏng để “cho tuyến tụy nghỉ” nếu chưa có hướng dẫn của bác sĩ.

5. Nếu đã được chẩn đoán viêm tụy, tuân thủ kế hoạch ăn uống và điều trị được nhân viên y tế đưa ra.

Đau dữ dội cần được khám ngay

• Nếu đau bụng đột ngột và rất dữ dội, đau đến mức không thể ngồi yên hoặc không tìm được tư thế dễ chịu, cần tìm kiếm chăm sóc y tế ngay.

• Đặc biệt cần đi khám khẩn cấp khi đau kèm nôn kéo dài, sốt, bụng sưng hoặc rất đau khi chạm vào, khó thở, vàng da hoặc vàng mắt. Đây có thể là dấu hiệu của viêm tụy nặng hoặc một tình trạng cấp tính khác.

Đừng chỉ dựa vào chế độ ăn để xử lý cơn đau

• Chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy có vai trò hỗ trợ sức khỏe lâu dài, nhưng không thể thay thế việc khám và điều trị khi xuất hiện cơn đau nghi ngờ viêm tụy.

• Với bảo vệ tuyến tụy, nguyên tắc quan trọng là nhận biết sớm triệu chứng, tránh tự điều trị khi đau dữ dội và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ nếu đã được chẩn đoán bệnh.

Lưu ý 4: Khi nào cần phẫu thuật tuyến tụy

Phẫu thuật chỉ được chỉ định trong một số trường hợp

• Không phải mọi trường hợp viêm tụy hay tổn thương tuyến tụy đều cần phẫu thuật. Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên nguyên nhân, vị trí và mức độ tổn thương, biến chứng cũng như tình trạng sức khỏe tổng thể.

• Với ung thư tuyến tụy còn có khả năng phẫu thuật, phẫu thuật cắt bỏ khối u có thể là một phần quan trọng của điều trị. Quyết định này thường được đưa ra dựa trên khả năng cắt bỏ hoàn toàn khối u và giai đoạn bệnh.

Các loại phẫu thuật tuyến tụy thường gặp

1. Phẫu thuật Whipple: thường được sử dụng khi khối u nằm ở phần đầu tuyến tụy. Phẫu thuật có thể bao gồm cắt phần đầu tụy cùng tá tràng, một phần dạ dày, túi mật và đường mật, sau đó tái lập đường tiêu hóa.

2. Cắt tụy xa: loại bỏ phần thân và đuôi tuyến tụy, thường được cân nhắc với tổn thương hoặc khối u ở những vị trí này. Trong một số trường hợp, lá lách cũng có thể được cắt bỏ.

3. Cắt toàn bộ tuyến tụy: chỉ được thực hiện trong những trường hợp cần thiết. Khi đó, bác sĩ có thể phải cắt cả tuyến tụy, túi mật, một phần dạ dày, ruột non, đường mật, lá lách và một số hạch bạch huyết lân cận.

Sau phẫu thuật cần đặc biệt chú ý dinh dưỡng

• Phẫu thuật tuyến tụy có thể làm giảm khả năng sản xuất enzyme tiêu hóa. Một số người sau mổ có thể gặp khó khăn trong tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng, vì vậy bác sĩ có thể kê enzyme thay thế tuyến tụy (PERT) khi cần.

• Có thể cần chia nhỏ bữa ăn, bổ sung dinh dưỡng hoặc vitamin nếu có tình trạng kém hấp thu. Tuy nhiên, chế độ ăn sau phẫu thuật cần được cá nhân hóa theo loại phẫu thuật và khả năng dung nạp của từng người.

• Không nên tự áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt để bảo vệ tuyến tụy sau phẫu thuật. Chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp xây dựng khẩu phần phù hợp, đặc biệt khi người bệnh bị sụt cân hoặc khó ăn uống.

Thời gian hồi phục không giống nhau ở mọi người

• Không nên mặc định rằng người bệnh sẽ nằm viện 1–3 tuần như nội dung gốc. Thời gian nằm viện và hồi phục phụ thuộc vào loại phẫu thuật, mức độ can thiệp, biến chứng, tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe tổng thể. NCI cũng nhấn mạnh thời gian hồi phục sau phẫu thuật thay đổi tùy loại và mức độ phẫu thuật.

• Sau mổ, người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám, hướng dẫn ăn uống, thuốc men và theo dõi các dấu hiệu bất thường. Đây là giai đoạn quan trọng để duy trì dinh dưỡng và hỗ trợ chức năng tiêu hóa.

Không tự quyết định phẫu thuật hoặc chế độ ăn sau mổ

• Phẫu thuật tuyến tụy là can thiệp lớn và cần được đánh giá bởi đội ngũ chuyên khoa. Với ung thư tuyến tụy, kế hoạch điều trị có thể kết hợp phẫu thuật với hóa trị hoặc các phương pháp khác tùy giai đoạn bệnh.

• Vì vậy, bảo vệ tuyến tụy không có nghĩa là cố tránh phẫu thuật bằng mọi giá. Khi phẫu thuật được bác sĩ chỉ định, điều quan trọng là hiểu rõ mục tiêu điều trị, loại phẫu thuật, ảnh hưởng đến tiêu hóa và kế hoạch dinh dưỡng sau mổ.

Phân biệt viêm tụy và bệnh gan

Không tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng

• Viêm tụy và xơ gan có thể cùng gây một số triệu chứng như đau bụng, buồn nôn, mệt mỏi hoặc vàng da, nhưng đây là hai bệnh khác nhau và cần được chẩn đoán bằng thăm khám, xét nghiệm và đôi khi chẩn đoán hình ảnh.

• Đau vùng bụng trên, đặc biệt đau dữ dội hoặc kéo dài, kèm vàng da, vàng mắt là dấu hiệu cần được đánh giá y tế. Không nên chỉ thay đổi chế độ ăn gì tốt cho tuyến tụy rồi chờ triệu chứng tự hết.

Chú ý các dấu hiệu cảnh báo

• Đau bụng dữ dội hoặc đau tăng dần, nhất là vùng bụng trên và có thể lan ra sau lưng.

• Vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt.

• Buồn nôn, nôn, sốt hoặc ớn lạnh.

• Nước tiểu sẫm màu hoặc phân có màu bất thường.

• Nếu các triệu chứng xuất hiện đột ngột, đặc biệt khi đau dữ dội hoặc kèm vàng da, nên đi khám sớm để xác định nguyên nhân. Viêm tụy cấp có thể cần điều trị y tế khẩn cấp.

Vì sao cần chẩn đoán chính xác?

1. Bác sĩ có thể hỏi về vị trí, mức độ và thời điểm xuất hiện cơn đau.

2. Xét nghiệm máu có thể được sử dụng để đánh giá enzyme tuyến tụy và chức năng gan, tùy trường hợp.

3. Siêu âm, CT hoặc MRI có thể được chỉ định để tìm nguyên nhân gây đau, tắc nghẽn đường mật hoặc tổn thương ở tuyến tụy và gan.

4. Sau khi xác định nguyên nhân, bác sĩ mới lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

• Mục tiêu của bảo vệ tuyến tụy không phải là tự xác định bệnh qua triệu chứng, mà là nhận biết dấu hiệu bất thường và đi khám đúng lúc. Đặc biệt, đau bụng dữ dội kèm vàng da hoặc vàng mắt không nên được xử lý đơn thuần bằng chế độ ăn tại nhà.

Nguồn tham khảo

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2017). Eating, diet, & nutrition for pancreatitis. National Institutes of Health.
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2017). Symptoms & causes of pancreatitis. National Institutes of Health.
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2017). Diagnosis of pancreatitis. National Institutes of Health.
4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2017). Treatment for pancreatitis. National Institutes of Health.
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2023). Eating, diet, & nutrition: Exocrine pancreatic insufficiency. National Institutes of Health.
6. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2023). Treatment for exocrine pancreatic insufficiency. National Institutes of Health.
7. Löhr, J. M., Dominguez-Muñoz, J. E., Rosendahl, J., Besselink, M., Mayerle, J., Lerch, M. M., et al. (2017). United European Gastroenterology evidence-based guidelines for the diagnosis and therapy of chronic pancreatitis (HaPanEU). United European Gastroenterology Journal, 5(2), 153–199.
8. Gardner, T. B., Adler, D. G., Forsmark, C. E., Sauer, B. G., Taylor, J. R., & Whitcomb, D. C. (2024). Nutrition therapy in acute and chronic pancreatitis. Gastroenterology, 166(6), 1097–1111.
9. Garg, P. K., et al. (2025). International Association of Pancreatology revised guidelines on acute pancreatitis 2025: Supported and endorsed by the American Pancreatic Association, European Pancreatic Club, Indian Pancreas Club, and Japan Pancreas Society. Pancreatology.
10. Majumder, S., & Chari, S. T. (2016). Chronic pancreatitis. The Lancet, 387(10031), 1957–1966.
11. Jin, T., Huang, W., Jiang, K., Xiong, J., & Yu, X. (2020). International consensus guidelines for risk factors in chronic pancreatitis. Pancreatology, 20(4), 579–585.
12. National Cancer Institute. (2026). Pancreatic cancer treatment (PDQ®)–patient version. National Institutes of Health.
13. National Cancer Institute. (2025). Pancreatic cancer treatment (PDQ®)–health professional version. National Institutes of Health.
14. Lynch, S. M., Vrieling, A., Lubin, J. H., Kraft, P., Mendelsohn, J. B., Hartge, P., et al. (2009). Cigarette smoking and pancreatic cancer: A pooled analysis from the Pancreatic Cancer Cohort Consortium. American Journal of Epidemiology, 170(4), 403–413.
15. World Health Organization. (2024). Physical activity. World Health Organization.
16. World Health Organization. (2020). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. World Health Organization.

Biên tập nội dung: Leigh Kennedy Ly.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Charlotte Davis.