Chỉ số amoniac máu cao: 3 cách hạ amoniac tự nhiên an toàn tại nhà

Tăng amoniac máu không chỉ là một bất thường trên xét nghiệm mà có thể liên quan đến khả năng xử lý chất thải của gan và ảnh hưởng đến hệ thần kinh. Amoniac được tạo ra tự nhiên khi cơ thể chuyển hóa protein, sau đó gan thường chuyển amoniac thành urê để cơ thể đào thải. Khi quá trình này gặp vấn đề, chỉ số amoniac trong máu có thể tăng cao.

Điều đáng lưu ý là chỉ số amoniac cao có thể xuất hiện trong bệnh gan, bệnh thận, một số rối loạn chuyển hóa hoặc do những yếu tố khác; xét nghiệm amoniac cũng không thể tự xác định nguyên nhân. Vì vậy, thay vì tự ý kiêng khem hoặc dùng sản phẩm hỗ trợ, người có amoniac máu cao nên tìm nguyên nhân và điều trị phù hợp.

Bài viết này, Tiptory giúp bạn hiểu cách giảm amoniac trong cơ thể, những yếu tố có thể làm tăng amoniac máu, ý nghĩa của chỉ số amoniac trong xét nghiệm và khi nào cần trao đổi với bác sĩ.

Cách 1: Thuốc hạ amoniac máu bác sĩ khuyên dùng

Lưu ý 1: Khi amoniac máu cao, nên gặp bác sĩ

Không nên tự tìm cách hạ amoniac tại nhà

• Nếu xét nghiệm cho thấy chỉ số amoniac cao hoặc bác sĩ nghi ngờ tăng amoniac máu, bước quan trọng đầu tiên là tìm nguyên nhân thay vì tự dùng thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc thay đổi mạnh chế độ ăn.

• Tăng amoniac máu có thể liên quan đến bệnh gan, đặc biệt là xơ gan hoặc suy gan, nhưng cũng có thể xuất hiện do một số bệnh chuyển hóa, thuốc, nhiễm trùng hoặc vấn đề ngoài gan. Vì vậy, cách giảm amoniac trong cơ thể cần được lựa chọn dựa trên nguyên nhân cụ thể.

Trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân

• Hãy cung cấp cho bác sĩ thông tin về bệnh gan hoặc bệnh lý khác đang mắc, các loại thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng, cũng như những triệu chứng mới xuất hiện.

• Bác sĩ có thể kết hợp xét nghiệm amoniac máu với khám lâm sàng và các xét nghiệm cần thiết khác. Đặc biệt, chỉ số amoniac không nên được xem là căn cứ duy nhất để xác định mức độ bệnh não gan. Hướng dẫn AASLD cho biết nồng độ amoniac tăng đơn độc không đủ để chẩn đoán, phân giai đoạn hoặc dự đoán tiên lượng bệnh não gan ở người mắc bệnh gan mạn.

Nếu có bệnh gan, cần kiểm soát bệnh nền

• Ở người mắc xơ gan hoặc bệnh gan tiến triển, amoniac máu cao thường liên quan đến khả năng gan chuyển hóa và loại bỏ amoniac bị suy giảm. Điều trị vì thế tập trung vào bệnh gan và các yếu tố có thể thúc đẩy bệnh não gan.

• Một số yếu tố như mất nước, rối loạn điện giải, nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa hoặc một số thuốc có thể làm tình trạng bệnh não gan trở nên nghiêm trọng hơn. Việc xử lý những yếu tố này cần được thực hiện theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Điều trị hạ amoniac cần theo chỉ định

• Khi tăng amoniac máu liên quan đến bệnh não gan, bác sĩ có thể sử dụng thuốc như lactulose; rifaximin có thể được bổ sung trong một số trường hợp, đặc biệt khi bệnh tái phát hoặc đáp ứng chưa đủ với lactulose.

• Không nên tự mua hoặc tự điều chỉnh liều thuốc với mục đích giảm amoniac trong cơ thể. Việc điều trị cần dựa trên nguyên nhân, triệu chứng và tình trạng sức khỏe tổng thể.

Đặc biệt lưu ý khi xuất hiện thay đổi thần kinh

• Người có bệnh gan và chỉ số amoniac tăng cần được đánh giá y tế nếu xuất hiện lú lẫn, thay đổi hành vi, buồn ngủ bất thường, run hoặc khó phối hợp động tác. Tăng amoniac nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến chức năng não.

• Nếu người bệnh đột ngột thay đổi ý thức, co giật hoặc trở nên rất khó đánh thức, cần đưa người bệnh đi cấp cứu thay vì chờ xét nghiệm amoniac hoặc tự tìm cách hạ amoniac máu tại nhà.

Lưu ý 2: Xét nghiệm amoniac trước khi điều trị

Kiểm tra chỉ số amoniac trước tiên

• Nếu nghi ngờ tăng amoniac máu, bạn nên xét nghiệm máu để xác định nồng độ amoniac thay vì tự dùng thuốc hoặc tìm cách giảm amoniac trong cơ thể.

• Xét nghiệm amoniac được thực hiện bằng cách lấy mẫu máu và đo lượng amoniac trong máu. Kết quả cần được bác sĩ đánh giá cùng với triệu chứng, bệnh nền và các xét nghiệm khác, bởi chỉ số amoniac đơn độc không thể xác định chính xác nguyên nhân hoặc mức độ bệnh.

Hiểu đúng về khoảng tham chiếu

• Khoảng chỉ số amoniac bình thường có thể khác nhau giữa các phòng xét nghiệm, phương pháp xét nghiệm và nhóm tuổi. Vì vậy, không nên áp dụng một mức cố định cho mọi người.

• Khi nhận kết quả amoniac máu cao, hãy đối chiếu với khoảng tham chiếu được ghi ngay trên phiếu xét nghiệm và trao đổi với bác sĩ thay vì tự kết luận rằng mình đang mắc bệnh.

Chuẩn bị đúng trước khi xét nghiệm

• Một số yếu tố có thể làm nồng độ amoniac trong mẫu máu thay đổi, trong đó có vận động thể lực. Tập luyện cường độ cao có thể khiến amoniac tăng tạm thời sau vận động.

• Vì vậy, hãy hỏi cơ sở y tế về yêu cầu chuẩn bị trước xét nghiệm. Không nên tự ý nhịn ăn, ngừng thuốc hoặc thay đổi sinh hoạt nếu chưa được hướng dẫn.

Tránh hiểu sai một kết quả amoniac tăng

• Mẫu máu xét nghiệm amoniac cần được xử lý đúng cách và nhanh chóng. Việc lấy mẫu, vận chuyển hoặc bảo quản không phù hợp có thể ảnh hưởng đến kết quả.

• Do đó, nếu chỉ số amoniac tăng nhưng không phù hợp với triệu chứng, bác sĩ có thể xem xét lại kết quả hoặc yêu cầu xét nghiệm bổ sung trước khi đưa ra hướng điều trị.

Không dùng thuốc chỉ dựa vào xét nghiệm

• Xét nghiệm giúp xác định amoniac máu đang ở mức nào, nhưng mục tiêu điều trị là tìm và xử lý nguyên nhân gây tăng amoniac.

• Đặc biệt ở người mắc bệnh gan, nồng độ amoniac có thể tăng nhưng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bệnh não gan. Vì vậy, cách giảm amoniac trong cơ thể cần được bác sĩ lựa chọn dựa trên toàn bộ tình trạng sức khỏe, không chỉ dựa vào một con số xét nghiệm.

Lưu ý 3: Lactulose giúp kiểm soát amoniac máu

Lactulose là thuốc thường dùng khi bệnh não gan

• Lactulose là một loại đường tổng hợp có tác dụng nhuận tràng, đồng thời là thuốc được sử dụng phổ biến để điều trị bệnh não gan ở người mắc bệnh gan. Thuốc giúp giảm lượng amoniac được hấp thu từ đường ruột, từ đó hỗ trợ giảm amoniac trong cơ thể. AASLD và EASL xác định lactulose là lựa chọn điều trị đầu tay cho các đợt bệnh não gan rõ rệt.

• Cơ chế chính không đơn giản là “đưa amoniac từ máu xuống đại tràng” như một số nội dung phổ thông thường mô tả. Lactulose được vi khuẩn đường ruột chuyển hóa, làm môi trường đại tràng trở nên acid hơn và thúc đẩy việc giữ amoniac dưới dạng ammonium khó hấp thu hơn; đồng thời tác dụng nhuận tràng giúp đào thải các chất chứa nitơ qua phân.

Dùng lactulose đúng theo chỉ định

• Liều lactulose cần được bác sĩ cá nhân hóa dựa trên nguyên nhân tăng amoniac máu, mức độ bệnh não gan, tình trạng đi tiêu và khả năng đáp ứng của từng người.

• Không nên tự áp dụng một liều cố định từ nguồn trên mạng để hạ amoniac máu. Trong điều trị bệnh não gan, lactulose thường được điều chỉnh nhằm đạt khoảng 2–3 lần đi tiêu phân mềm mỗi ngày, thay vì cố gắng làm giảm chỉ số amoniac bằng mọi giá.

Không tự tăng liều khi chưa có hướng dẫn

• Dùng quá nhiều lactulose có thể gây tiêu chảy, mất nước và rối loạn điện giải. Những vấn đề này có thể làm tình trạng bệnh gan hoặc bệnh não gan trở nên nghiêm trọng hơn.

• Nếu đang dùng lactulose mà bị tiêu chảy nhiều, đau bụng đáng kể, khát nhiều, chóng mặt hoặc có dấu hiệu mất nước, cần liên hệ với nhân viên y tế để được hướng dẫn điều chỉnh.

Lactulose không phù hợp cho mọi trường hợp amoniac cao

• Chỉ số amoniac cao không đồng nghĩa với việc mọi người đều cần dùng lactulose. Điều trị phải dựa trên nguyên nhân và biểu hiện lâm sàng. Đặc biệt, ở một số tình trạng suy gan cấp, vai trò của lactulose khác với bệnh não gan do bệnh gan mạn và không nên tự áp dụng phác đồ điều trị của bệnh này cho bệnh khác.

• Vì vậy, nếu xét nghiệm cho thấy amoniac máu cao, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng thuốc. Mục tiêu không chỉ là làm thay đổi một con số xét nghiệm mà là kiểm soát nguyên nhân và ngăn ngừa biến chứng thần kinh.

Lưu ý 4: Giảm tác dụng phụ khi dùng lactulose

Theo dõi các tác dụng phụ của lactulose

• Lactulose có thể gây tiêu chảy, đầy hơi, chướng bụng và đau bụng. Đây là những tác dụng phụ thường gặp do thuốc làm tăng lượng nước trong ruột và thúc đẩy nhu động ruột.

• Khi sử dụng để kiểm soát tăng amoniac máu hoặc bệnh não gan, tiêu chảy quá mức không giúp giảm amoniac trong cơ thể tốt hơn. Ngược lại, mất nước và rối loạn điện giải có thể làm bệnh não gan nặng hơn.

Duy trì đủ nước theo hướng dẫn

• Uống đủ nước giúp hạn chế nguy cơ mất nước khi dùng lactulose, đặc biệt nếu thuốc gây đi ngoài nhiều lần. Tuy nhiên, người mắc bệnh gan có cổ trướng hoặc đang được bác sĩ hạn chế lượng nước cần tuân thủ đúng hướng dẫn riêng, không tự tăng lượng nước uống.

• Hãy chú ý các dấu hiệu mất nước như tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, khát nhiều, chóng mặt hoặc mệt bất thường. Nếu tiêu chảy kéo dài, cần liên hệ với bác sĩ để được đánh giá.

Không tự tăng liều để hạ amoniac

• Mục tiêu của lactulose trong bệnh não gan không phải là gây tiêu chảy càng nhiều càng tốt. Liều thường được điều chỉnh để đạt khoảng 2–3 lần đi tiêu phân mềm mỗi ngày. Đi ngoài quá nhiều có thể dẫn đến giảm thể tích tuần hoàn, mất nước và rối loạn natri, kali.

• Vì vậy, nếu đang dùng thuốc mà tiêu chảy nhiều hoặc tác dụng phụ ảnh hưởng đến sinh hoạt, hãy trao đổi với bác sĩ thay vì tự ngừng thuốc hoặc tự thay đổi liều.

Xử lý tác dụng phụ đúng cách

• Với đầy hơi, chướng bụng hoặc khó chịu nhẹ, các triệu chứng thường có thể giảm dần khi cơ thể thích nghi. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc trở nên khó chịu, bác sĩ có thể cân nhắc điều chỉnh cách dùng hoặc liều lactulose.

• Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy để đối phó với tác dụng phụ của lactulose khi đang điều trị bệnh não gan. Việc làm giảm nhu động ruột không phù hợp có thể ảnh hưởng đến mục tiêu điều trị.

Biết khi nào cần báo bác sĩ

• Hãy liên hệ với bác sĩ nếu tiêu chảy hoặc nôn nhiều, đau bụng đáng kể, yếu cơ, chuột rút, tim đập bất thường hoặc có dấu hiệu mất nước. Những biểu hiện này có thể liên quan đến rối loạn điện giải và cần được đánh giá.

• Nếu người đang có amoniac máu cao xuất hiện lú lẫn, buồn ngủ bất thường hoặc thay đổi ý thức, cần được chăm sóc y tế ngay. Trong bệnh não gan, điều trị không chỉ nhằm thay đổi chỉ số amoniac mà còn phải tìm và xử lý các yếu tố thúc đẩy như nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, mất nước hoặc rối loạn điện giải.

Cách 2: Bị amoniac cao nên ăn gì kiêng gì tốt nhất?

Mẹo 1: Bổ sung probiotic đúng cách

Ưu tiên thực phẩm chứa probiotic

• Probiotic là các vi sinh vật sống có lợi, có thể hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột. Một số nghiên cứu cho thấy việc điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột có thể có vai trò trong kiểm soát quá trình chuyển hóa amoniac, đặc biệt ở người mắc bệnh gan. Tuy nhiên, probiotic không phải là phương pháp thay thế thuốc để giảm amoniac trong cơ thể.

• Nếu đang tìm cách giảm amoniac trong cơ thể, có thể ưu tiên thực phẩm lên men chứa probiotic như sữa chua có men sống hoặc kefir, nếu cơ thể dung nạp tốt.

Bổ sung từ thực phẩm trước

• Có thể đưa một khẩu phần nhỏ sữa chua chứa men vi sinh sống vào chế độ ăn hằng ngày. Đây là cách tương đối đơn giản để bổ sung probiotic đồng thời cung cấp protein và các chất dinh dưỡng khác.

• Một số thực phẩm lên men khác như kefir hoặc rau củ lên men cũng có thể cung cấp các chủng vi sinh vật có lợi. Tuy nhiên, hàm lượng và chủng probiotic thay đổi đáng kể giữa từng sản phẩm.

Không kỳ vọng probiotic làm hạ nhanh amoniac máu

• Tăng amoniac máu thường liên quan đến nhiều yếu tố, đặc biệt ở người mắc bệnh gan. Bằng chứng về việc probiotic hoặc synbiotic giúp cải thiện bệnh não gan còn chưa đủ để xem đây là phương pháp điều trị thay thế lactulose hoặc các thuốc được bác sĩ kê đơn.

• Vì vậy, không nên tự ngừng lactulose hoặc thuốc điều trị bệnh gan chỉ vì đã bổ sung probiotic. Mục tiêu kiểm soát chỉ số amoniac cần được thực hiện theo kế hoạch điều trị tổng thể.

Chọn probiotic phù hợp với tình trạng sức khỏe

• Nếu muốn sử dụng viên hoặc bột probiotic thay vì thực phẩm lên men, hãy trao đổi với bác sĩ, đặc biệt khi bạn mắc xơ gan, suy giảm miễn dịch hoặc đang điều trị bệnh nặng.

• Probiotic có nhiều chủng và tác dụng không giống nhau. Không phải sản phẩm probiotic nào cũng có bằng chứng cho thấy có thể giảm amoniac máu hoặc cải thiện bệnh não gan.

Kết hợp probiotic với chế độ ăn hợp lý

• Để hỗ trợ sức khỏe đường ruột, nên duy trì chế độ ăn đa dạng, cung cấp đủ chất xơ và protein phù hợp với tình trạng sức khỏe. Người mắc bệnh gan không nên tự ý cắt giảm protein quá mức chỉ vì lo amoniac máu cao, bởi thiếu protein có thể làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng và mất khối cơ.

• Nếu có bệnh gan hoặc từng bị bệnh não gan, hãy để bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng xây dựng chế độ ăn phù hợp thay vì tự áp dụng thực đơn trên mạng để hạ amoniac máu.

Mẹo 2: Không nên cắt giảm protein quá mức

Ưu tiên chất lượng protein thay vì kiêng protein

• Quan niệm rằng cứ giảm protein động vật hoặc cắt giảm protein nói chung sẽ giúp giảm amoniac trong cơ thể là chưa chính xác. Ở người mắc xơ gan hoặc bệnh não gan, hạn chế protein kéo dài có thể làm mất khối cơ và suy dinh dưỡng, từ đó khiến tình trạng bệnh xấu hơn. AASLD và EASL khuyến nghị người mắc bệnh não gan vẫn cần được cung cấp đủ protein.

• Nếu đang tăng amoniac máu, không nên tự chuyển sang chế độ ăn ít protein hoặc loại bỏ hoàn toàn thịt, cá, trứng và sữa.

Có thể điều chỉnh nguồn protein nếu bác sĩ khuyến nghị

• Một số người mắc bệnh não gan có thể dung nạp protein từ thực vật hoặc sữa tốt hơn protein từ thịt. Khi đó, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể hướng dẫn tăng các nguồn như đậu, đậu lăng, sữa hoặc sản phẩm từ sữa thay cho một phần thịt.

• Điều này khác với việc kiêng hoàn toàn protein động vật. Mục tiêu là xây dựng chế độ ăn cân bằng, phù hợp với bệnh gan và tình trạng dinh dưỡng của từng người.

Duy trì đủ protein để bảo vệ cơ bắp

• Với người bị xơ gan, hướng dẫn AASLD/EASL khuyến nghị lượng protein khoảng 1,2–1,5 g/kg cân nặng/ngày, tùy tình trạng cụ thể. Đủ protein giúp hạn chế mất cơ và suy dinh dưỡng, những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ biến chứng bệnh gan.

• Vì vậy, khi tìm cách hạ amoniac máu, đừng chỉ tập trung vào việc làm giảm lượng protein. Một chế độ ăn đủ năng lượng, đủ protein và được cá nhân hóa thường quan trọng hơn việc loại bỏ một nhóm thực phẩm.

Không dùng thịt đỏ như nguyên nhân duy nhất

• Nội dung cho rằng thịt đỏ chắc chắn làm chỉ số amoniac tăng cao hơn mọi loại protein động vật là cách diễn giải quá đơn giản. Bằng chứng hiện nay không ủng hộ việc hạn chế protein tổng thể ở người mắc bệnh não gan.

• Nếu bạn nhận thấy thịt đỏ khiến tiêu hóa khó chịu hoặc bác sĩ yêu cầu điều chỉnh chế độ ăn, có thể thay đổi nguồn protein phù hợp. Tuy nhiên, quyết định này nên dựa trên tình trạng gan, dinh dưỡng và bệnh lý đi kèm.

Trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng nếu amoniac cao

• Người có amoniac máu cao, xơ gan hoặc bệnh não gan nên được đánh giá tình trạng dinh dưỡng và khối cơ. Chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp xây dựng thực đơn vừa cung cấp đủ protein vừa phù hợp với tình trạng bệnh.

• Nếu đang điều trị tăng amoniac máu, không nên tự cắt thịt hoặc giảm mạnh protein với mục tiêu làm chỉ số amoniac giảm. Cơ thể vẫn cần protein để duy trì cơ bắp và các chức năng thiết yếu.

Mẹo 3: Ưu tiên protein thực vật khi phù hợp

Có thể tăng protein thực vật trong khẩu phần

• Nếu đang tìm cách giảm amoniac trong cơ thể, bạn có thể cân nhắc tăng các nguồn protein thực vật như đậu, đậu lăng, đậu nành, đậu phụ và các loại hạt, đặc biệt khi đang mắc bệnh gan và được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị.

• Một số nghiên cứu cho thấy chế độ ăn giàu protein thực vật có thể có lợi cho người mắc bệnh gan tiến triển, đồng thời cung cấp chất xơ và hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột. Tuy nhiên, bằng chứng không có nghĩa rằng ăn chay sẽ nhanh chóng làm chỉ số amoniac giảm ở tất cả mọi người.

Không cần chuyển sang ăn chay hoàn toàn

• Tăng amoniac máu không phải là lý do để tự loại bỏ toàn bộ thịt, cá, trứng hoặc sữa. Điều quan trọng hơn là đảm bảo đủ năng lượng và protein để hạn chế mất khối cơ, đặc biệt ở người mắc xơ gan.

• Nếu muốn thay đổi chế độ ăn, có thể bắt đầu bằng cách thay một phần protein từ thịt bằng đậu phụ, đậu, đậu lăng hoặc các nguồn protein thực vật khác, thay vì áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt.

Protein thực vật có thể hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột

• Chế độ ăn giàu thực phẩm thực vật thường cung cấp nhiều chất xơ lên men được. Các chất này có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột và quá trình chuyển hóa các hợp chất chứa nitơ. Đây là một trong những lý do chế độ ăn giàu thực vật đang được nghiên cứu ở người mắc bệnh gan.

• Tuy nhiên, cơ chế này không có nghĩa protein thực vật trực tiếp “hút” hoặc loại bỏ amoniac khỏi máu. Nếu amoniac máu cao, việc điều trị nguyên nhân vẫn là ưu tiên.

Đảm bảo đủ protein mỗi ngày

• Người mắc bệnh gan mạn thường cần khoảng 1,2–1,5 g protein/kg cân nặng/ngày, tùy tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý cụ thể. Hướng dẫn chuyên môn cũng khuyến nghị tránh hạn chế protein chỉ vì lo ngại tăng amoniac máu.

• Có thể chia protein thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng mà không tạo áp lực cho một bữa ăn quá lớn.

Nên cá nhân hóa chế độ ăn khi bệnh gan nặng

• Nếu có xơ gan, bệnh não gan hoặc chỉ số amoniac tăng, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi chuyển sang chế độ ăn chay hoàn toàn.

• Mục tiêu của chế độ ăn không chỉ là hạ amoniac máu, mà còn phải duy trì cơ bắp, phòng suy dinh dưỡng và hỗ trợ kiểm soát bệnh gan lâu dài. Đây là cách tiếp cận an toàn và thực tế hơn so với việc chỉ tập trung vào một loại thực phẩm.

Mẹo 4: Không tự giảm protein khi amoniac cao

Không tự áp dụng chế độ ít protein

• Amoniac được tạo ra trong quá trình chuyển hóa protein, nhưng điều này không có nghĩa người bị tăng amoniac máu phải giảm mạnh protein. Ở người mắc xơ gan hoặc bệnh não gan, hạn chế protein kéo dài có thể gây mất cơ và suy dinh dưỡng, từ đó làm tăng nguy cơ biến chứng.

• Các hướng dẫn chuyên môn hiện nay khuyến nghị không hạn chế protein thường quy ở người mắc bệnh não gan. Thay vào đó, cần đảm bảo đủ năng lượng và protein để duy trì khối cơ, bởi cơ cũng tham gia chuyển hóa amoniac.

Khi triệu chứng bệnh não gan bùng phát, cần tìm yếu tố thúc đẩy

• Nếu người mắc bệnh gan đột ngột lú lẫn, buồn ngủ bất thường, thay đổi hành vi hoặc giảm khả năng tập trung, không nên chỉ nghĩ đến việc giảm protein để hạ amoniac máu.

• Bác sĩ cần tìm và xử lý các yếu tố có thể làm bệnh não gan nặng lên như nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, táo bón, mất nước, rối loạn điện giải hoặc sử dụng một số thuốc.

Ưu tiên đủ protein để bảo vệ cơ bắp

• Với người mắc bệnh gan mạn, lượng protein thường được khuyến nghị khoảng 1,2–1,5 g/kg cân nặng/ngày, tùy tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý. Có thể ưu tiên protein thực vật và protein từ sữa nếu phù hợp.

• Thay vì ăn ít protein, có thể chia lượng protein thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và hạn chế thời gian cơ thể ở trạng thái đói kéo dài.

Chỉ giảm protein khi có chỉ định cụ thể

• Trong một số tình huống đặc biệt, bác sĩ có thể tạm thời điều chỉnh lượng hoặc loại protein dựa trên tình trạng bệnh và khả năng dung nạp. Tuy nhiên, đây là quyết định cần được cá nhân hóa, không nên tự thực hiện tại nhà.

• Nếu đang tăng amoniac máu và có triệu chứng thần kinh, hãy liên hệ bác sĩ để được đánh giá thay vì tự chuyển sang chế độ ít protein. Mục tiêu điều trị là kiểm soát nguyên nhân, cải thiện triệu chứng và duy trì dinh dưỡng, chứ không chỉ làm chỉ số amoniac giảm.

Cách 3: Thực phẩm chức năng giảm amoniac hiệu quả

Lưu ý 1: Bổ sung kẽm khi có chỉ định

Kiểm tra thiếu kẽm trước khi bổ sung

• Kẽm tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa trong cơ thể và có liên quan đến chu trình chuyển hóa urê, quá trình giúp gan xử lý amoniac. Ở một số người mắc bệnh gan, tình trạng thiếu kẽm có thể xảy ra.

• Tuy nhiên, không nên mặc định rằng cứ tăng amoniac máu là cần uống kẽm. Bằng chứng về việc bổ sung kẽm để giảm amoniac trong cơ thể vẫn chưa đủ mạnh để xem đây là phương pháp điều trị thường quy cho tất cả người bệnh.

Trao đổi với bác sĩ trước khi dùng kẽm

• Nếu có chỉ số amoniac cao và nghi ngờ thiếu kẽm, bác sĩ có thể đánh giá chế độ ăn, bệnh gan, tình trạng dinh dưỡng và cân nhắc xét nghiệm hoặc bổ sung khi phù hợp.

• Không nên tự mua kẽm liều cao với mục tiêu hạ amoniac máu, đặc biệt khi đang dùng nhiều thuốc hoặc có bệnh gan, vì nhu cầu và khả năng dung nạp ở mỗi người khác nhau.

Không dùng kẽm thay cho thuốc điều trị

• Kẽm chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ khi có thiếu hụt hoặc chỉ định cụ thể. Nếu amoniac máu cao liên quan đến bệnh não gan, các biện pháp điều trị được bác sĩ chỉ định như lactulose vẫn giữ vai trò quan trọng.

• Tự ngừng thuốc điều trị và thay bằng kẽm có thể khiến nguyên nhân gây tăng amoniac máu không được kiểm soát.

Tránh bổ sung kẽm quá liều

• Sử dụng quá nhiều kẽm trong thời gian dài có thể gây buồn nôn, đau bụng và làm giảm hấp thu đồng, dẫn đến thiếu đồng. Vì vậy, không nên tự tăng liều hoặc sử dụng nhiều sản phẩm cùng chứa kẽm.

• Nếu muốn bổ sung kẽm để hỗ trợ kiểm soát chỉ số amoniac, hãy trao đổi với bác sĩ về liều lượng, thời gian sử dụng và khả năng tương tác với các thuốc đang dùng.

Ưu tiên nguồn kẽm từ thực phẩm

• Nếu không bị thiếu kẽm, nhu cầu dinh dưỡng nên được đáp ứng chủ yếu từ thực phẩm như thịt, hải sản, trứng, sữa, các loại đậu, hạt và ngũ cốc.

• Với người mắc bệnh gan, chế độ ăn cần được cá nhân hóa. Mục tiêu không chỉ là giảm amoniac trong cơ thể, mà còn phải đảm bảo đủ năng lượng, protein và vi chất để duy trì khối cơ và sức khỏe lâu dài.

Lưu ý 2: Cân nhắc vitamin tổng hợp khi cần

Chỉ bổ sung vitamin khi có nhu cầu

• Khi tăng amoniac máu liên quan đến bệnh gan, người bệnh có thể đồng thời gặp nguy cơ thiếu hụt một số vitamin và khoáng chất. Tuy nhiên, chỉ số amoniac cao không có nghĩa cơ thể chắc chắn thiếu vitamin hoặc cần dùng vitamin tổng hợp.

• Hướng dẫn AASLD và EASL cho biết có thể cân nhắc vitamin tổng hợp ở người mắc bệnh não gan, nhưng bằng chứng về lợi ích của việc bổ sung vitamin và khoáng chất thường quy vẫn còn hạn chế. Việc bổ sung từng vi chất nên ưu tiên khi có thiếu hụt được xác định.

Trao đổi với bác sĩ trước khi dùng

• Nếu đang tìm cách giảm amoniac trong cơ thể, không nên tự mua vitamin tổng hợp với kỳ vọng thuốc sẽ trực tiếp hạ amoniac máu. Điều trị nguyên nhân gây tăng amoniac vẫn là ưu tiên.

• Hãy thông báo cho bác sĩ tất cả vitamin, thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng. Người mắc bệnh gan cần đặc biệt thận trọng vì một số thuốc và thực phẩm bổ sung có thể gây tổn thương gan.

Đặc biệt lưu ý vitamin A

• Không nên tự dùng vitamin A liều cao. Bổ sung quá mức vitamin A có thể gây độc cho gan, vì vậy người mắc bệnh gan cần được bác sĩ đánh giá trước khi sử dụng các sản phẩm chứa vitamin A liều cao.

• Hãy kiểm tra thành phần của sản phẩm để tránh vô tình dùng nhiều sản phẩm cùng chứa vitamin A hoặc các vi chất khác.

Ưu tiên chế độ ăn cân bằng

• Nếu không có thiếu hụt cụ thể, nên ưu tiên cung cấp vitamin và khoáng chất từ chế độ ăn đa dạng thay vì tự dùng nhiều loại thực phẩm bổ sung.

• Với người mắc bệnh gan, mục tiêu dinh dưỡng không chỉ là giảm amoniac trong cơ thể mà còn phải duy trì đủ năng lượng, protein và khối cơ. Hạn chế ăn uống quá mức có thể làm suy dinh dưỡng và mất cơ, những yếu tố bất lợi ở người mắc bệnh gan.

Không dùng vitamin thay thế điều trị

• Vitamin tổng hợp không phải thuốc điều trị tăng amoniac máu. Nếu người bệnh đang được kê thuốc để kiểm soát bệnh não gan, không nên tự ngừng thuốc hoặc thay thế bằng vitamin.

• Cách tiếp cận an toàn là xác định nguyên nhân, đánh giá tình trạng dinh dưỡng và chỉ bổ sung những vi chất thực sự cần thiết. Đây cũng là cách giúp hạn chế nguy cơ bổ sung quá mức và gây thêm áp lực cho gan.

Lưu ý 3: Không tự dùng glutamine để hạ amoniac

Glutamine chưa phải cách điều trị chuẩn

• Glutamine là một axit amin tham gia vào quá trình chuyển hóa nitơ và amoniac. Một nghiên cứu nhỏ trên vận động viên sức bền cho thấy bổ sung glutamine có thể làm giảm mức tăng amoniac trong máu sau giai đoạn vận động kéo dài, nhưng kết quả này không đồng nghĩa glutamine có tác dụng điều trị tăng amoniac máu do bệnh gan.

• Vì vậy, nếu đang tìm cách giảm amoniac trong cơ thể, không nên xem glutamine như một phương pháp thay thế thuốc điều trị hoặc phác đồ dành cho bệnh não gan.

Đặc biệt thận trọng khi có bệnh gan

• Người bị suy gan hoặc bệnh gan nặng không nên tự bổ sung glutamine với mục tiêu làm giảm chỉ số amoniac. Chuyển hóa glutamine có liên quan mật thiết đến quá trình xử lý amoniac, và việc bổ sung không phù hợp có thể không mang lại lợi ích như mong muốn.

• Các hướng dẫn AASLD hiện tập trung vào việc xác định và xử lý nguyên nhân, yếu tố thúc đẩy bệnh não gan và các phương pháp điều trị đã có bằng chứng; glutamine không phải lựa chọn điều trị thường quy để kiểm soát bệnh não gan.

Không tự mua hoặc tăng liều glutamine

• Thực phẩm bổ sung không phải lúc nào cũng phù hợp với người có amoniac máu cao, đặc biệt khi đang mắc bệnh gan, suy gan hoặc sử dụng nhiều thuốc.

• Nếu bác sĩ nghi ngờ thiếu dinh dưỡng hoặc cần điều chỉnh chế độ ăn, hãy để bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá trước khi bổ sung. Mục tiêu là kiểm soát nguyên nhân gây tăng amoniac máu, thay vì chỉ cố làm giảm một chỉ số xét nghiệm.

Phân biệt amoniac do vận động và bệnh lý

• Amoniac trong máu có thể tăng tạm thời sau vận động cường độ cao. Nghiên cứu ở vận động viên cho thấy mức amoniac tăng trong quá trình vận động kéo dài và có thể giảm sau khi ngừng vận động.

• Do đó, kết quả nghiên cứu trên vận động viên không thể áp dụng trực tiếp cho người có bệnh gan hoặc tăng amoniac máu do bệnh lý.

Ưu tiên điều trị đã được chứng minh

• Nếu chỉ số amoniac cao đi kèm lú lẫn, buồn ngủ bất thường, thay đổi hành vi hoặc các biểu hiện nghi ngờ bệnh não gan, cần được bác sĩ đánh giá. Không nên tự xử lý bằng glutamine hoặc các thực phẩm bổ sung khác.

• Với bệnh não gan, điều trị cần tập trung vào nguyên nhân và các yếu tố thúc đẩy, đồng thời sử dụng thuốc phù hợp khi có chỉ định. Đây là hướng tiếp cận an toàn và có cơ sở bằng chứng hơn so với tự dùng glutamine để hạ amoniac máu.

Amoniac cao có thể ảnh hưởng não

Không nên xem nhẹ tình trạng tăng amoniac máu

• Tăng amoniac máu là tình trạng nồng độ amoniac trong máu cao hơn mức tham chiếu của phòng xét nghiệm. Nếu tăng đáng kể, amoniac có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương và liên quan đến bệnh não gan, đặc biệt ở người mắc bệnh gan nặng.

• Tuy nhiên, chỉ số amoniac cao không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với tổn thương não hoặc bệnh não gan. Bác sĩ cần đánh giá đồng thời triệu chứng, bệnh nền và các nguyên nhân có thể làm amoniac tăng.

Nhận biết dấu hiệu ảnh hưởng thần kinh

• Khi amoniac máu cao liên quan đến bệnh não gan, người bệnh có thể xuất hiện những thay đổi về chức năng não như:

  • Khó tập trung hoặc suy giảm khả năng định hướng.

  • Thay đổi hành vi hoặc trạng thái tinh thần.

  • Buồn ngủ bất thường.

  • Lú lẫn hoặc giảm mức độ tỉnh táo.

  • Run vỗ cánh hoặc phối hợp vận động kém ở một số trường hợp.

• Những biểu hiện này cần được đánh giá y tế, đặc biệt nếu xuất hiện đột ngột hoặc tiến triển nhanh.

Tập trung điều trị nguyên nhân

• Mục tiêu của cách giảm amoniac trong cơ thể không chỉ là đưa một con số xét nghiệm về mức bình thường mà còn phải tìm và xử lý nguyên nhân khiến amoniac tăng.

• Ở người mắc bệnh gan, bác sĩ có thể tìm các yếu tố thúc đẩy như nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, táo bón, mất nước, rối loạn điện giải hoặc một số thuốc. Xử lý đúng nguyên nhân có thể giúp cải thiện tình trạng bệnh não gan.

Khi nào cần đi cấp cứu

• Nếu người có tăng amoniac máu xuất hiện lú lẫn nghiêm trọng, thay đổi ý thức, co giật hoặc khó đánh thức, cần được đưa đi cấp cứu ngay.

• Không nên chờ chỉ số amoniac giảm hoặc tự dùng thuốc, vitamin hay thực phẩm bổ sung tại nhà. Trong những tình huống này, đánh giá và điều trị y tế kịp thời quan trọng hơn việc tự tìm cách hạ amoniac máu.

Nguồn tham khảo

1. Vilstrup H, Amodio P, Bajaj J, et al. Hepatic Encephalopathy in Chronic Liver Disease: 2014 Practice Guideline by the American Association for the Study of Liver Diseases and the European Association for the Study of the Liver. Hepatology. 2014;60(2):715–735.
2. European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines on the management of hepatic encephalopathy. Journal of Hepatology. 2022.
3. National Institute for Health and Care Excellence. Cirrhosis in Over 16s: Assessment and Management. NICE Guideline NG50. London: NICE; 2016. Updated 2023.
4. Sharma BC, Sharma P, Agrawal A, Sarin SK. Secondary prophylaxis of hepatic encephalopathy: an open-label randomized controlled trial of lactulose versus placebo. Gastroenterology. 2009;137(3):885–891.
5. Bass NM, Mullen KD, Sanyal A, et al. Rifaximin treatment in hepatic encephalopathy. New England Journal of Medicine. 2010;362(12):1071–1081.
6. Gong Y, Yang Z, Sun G, et al. Zinc supplementation in liver cirrhosis: meta-analysis of its effect on biochemical and clinical outcomes. BMC Nutrition. 2026. doi:10.1186/s40795-025-01239-3.
7. Shen YC, Chang YH, Fang CJ, Lin YS. Zinc supplementation in patients with cirrhosis and hepatic encephalopathy: a systematic review and meta-analysis. Nutrition Journal. 2019;18(1):34. doi:10.1186/s12937-019-0461-3.
8. Diglio DC, Fernandes SA, Stein J, Azeredo-da-Silva A, de Mattos AA, Tovo CV. Role of zinc supplementation in the management of chronic liver diseases: a systematic review and meta-analysis. Annals of Hepatology. 2020;19(2):190–196.
9. Gluud LL, Vilstrup H, Morgan MY. Non-absorbable disaccharides versus placebo/no intervention and lactulose versus other agents for hepatic encephalopathy in people with cirrhosis. Cochrane Database of Systematic Reviews.
10. McGee RG, Baker J, Gillis C, et al. Probiotics for patients with hepatic encephalopathy. Cochrane Database of Systematic Reviews.
11. European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines on nutrition in chronic liver disease. Journal of Hepatology. 2019;70(1):172–193.
12. American Association for the Study of Liver Diseases. Malnutrition, Frailty, and Sarcopenia in Patients With Cirrhosis. AASLD Practice Guidance.
13. American Association for the Study of Liver Diseases. Hepatic Encephalopathy. AASLD Practice Guidelines and educational resources.
14. National Library of Medicine. Ammonia Levels. MedlinePlus Medical Test. Bethesda, MD: National Library of Medicine.
15. Mayo Clinic Laboratories. Ammonia, Plasma. Mayo Clinic Laboratories Test Catalog.

Biên tập nội dung: Rowan Hudson Le.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Nicholas Reed.