Cách chống say tàu xe hiệu quả: 5 mẹo chống say không cần dùng thuốc

Khoảng 45–74% người trưởng thành từng trải qua ít nhất một cơn say chuyển động, với các biểu hiện như chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi hoặc nôn ói. Khi đi tàu, cảm giác chòng chành liên tục có thể biến chuyến du lịch thành một trải nghiệm mệt mỏi, thậm chí khiến nhiều người sợ di chuyển đường dài. Bài viết này, Tiptory hướng dẫn những cách chống say tàu xe, chống say xe và chống say sóng thiết thực, giúp bạn chủ động chuẩn bị trước chuyến đi, giảm khó chịu và tận hưởng hành trình trọn vẹn hơn.

Phần 1: Cách chống say xe tự nhiên không dùng thuốc

Mẹo 1: Ăn gì trước khi đi tàu để đỡ say?

1. Ăn nhẹ trước khi lên tàu

• Không nên để bụng quá đói, nhưng cũng tránh ăn quá no. Một bữa ăn nhỏ giúp dạ dày dễ chịu hơn khi cơ thể phải thích nghi với chuyển động của tàu.

• Có thể chọn bánh mì, bánh quy nhạt, cơm mềm, cháo, chuối hoặc những món ít dầu mỡ, dễ tiêu.

• Nếu hành trình dài, hãy chia thức ăn thành nhiều phần nhỏ thay vì ăn một bữa lớn. Đây là cách chống say tàu xe đơn giản, phù hợp với cả người lớn và trẻ em.

2. Tránh món nhiều dầu mỡ và cay nóng

• Không ăn các món chiên rán, quá béo, nhiều gia vị hoặc cay nóng ngay trước và trong chuyến đi.

• Thức ăn nặng bụng có thể làm cảm giác buồn nôn, đầy bụng và khó chịu rõ hơn khi tàu liên tục chòng chành.

• NHS cũng khuyến nghị tránh bữa ăn lớn và thức ăn cay trước hoặc trong khi di chuyển.

3. Hạn chế rượu bia và caffeine

• Tránh uống rượu bia trước khi lên tàu vì đồ uống có cồn có thể làm tăng nguy cơ say sóng, chóng mặt và mất nước.

• Nên hạn chế cà phê, trà đặc, nước tăng lực cùng những đồ uống chứa nhiều caffeine nếu bạn dễ buồn nôn.

• CDC khuyến cáo người dễ say chuyển động nên hạn chế đồ uống có cồn và caffeine, đồng thời tránh hút thuốc.

4. Uống nước từng ngụm nhỏ

• Duy trì đủ nước trước và trong chuyến đi, nhưng không cần uống một lượng lớn cùng lúc.

• Hãy uống nước lọc từng ngụm nhỏ, đều đặn. Cách này giúp tránh khát nước mà không làm dạ dày căng tức.

• Ăn ít nhưng thường xuyên và uống đủ nước là những biện pháp hỗ trợ chống say xe, chống say tàu được CDC khuyến nghị.

5. Chuẩn bị kỹ nếu thuộc nhóm dễ say

• Trẻ em, đặc biệt trong độ tuổi đi học, thường nhạy cảm với chuyển động hơn người trưởng thành; mức độ nhạy cảm thường giảm dần sau tuổi thiếu niên.

• Phụ nữ mang thai, người thường xuyên bị đau nửa đầu hoặc có tiền sử say tàu xe cũng dễ gặp triệu chứng hơn.

• Những nhóm này nên ăn nhẹ, ngủ đủ giấc và chủ động áp dụng biện pháp chống say sóng trước khi khởi hành. Nếu cần dùng thuốc, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ để chọn loại phù hợp, nhất là với phụ nữ mang thai và trẻ em.

Lưu ý: Chế độ ăn có thể giúp giảm khó chịu nhưng không bảo đảm ngăn hoàn toàn tình trạng say sóng. CDC cho biết bằng chứng về hiệu quả của từng loại thực phẩm, vitamin hoặc chất bổ sung cụ thể vẫn còn hạn chế và chưa thống nhất.

Mẹo 2: Chọn chỗ ngồi ít say sóng nhất

1. Ưu tiên khu vực giữa tàu

• Khi đặt vé, hãy chọn ghế hoặc cabin gần phần giữa thân tàu vì khu vực này thường ít chịu chuyển động lên xuống và chòng chành hơn phần mũi hoặc đuôi.

• Trên tàu nhiều tầng, nên chọn vị trí gần mực nước thay vì boong quá cao. Mayo Clinic khuyến nghị chọn cabin ở phía trước hoặc giữa tàu, gần mực nước để hỗ trợ giảm say sóng.

• Vị trí phù hợp không loại bỏ hoàn toàn triệu chứng nhưng là bước chuẩn bị hữu ích khi cần chống say tàu xe.

2. Ngồi quay mặt theo hướng tàu chạy

• Nếu có thể lựa chọn, hãy ngồi quay mặt về phía tàu đang di chuyển để cơ thể dễ định hướng hơn.

• Giữ đầu tương đối ổn định, tựa vào ghế và hạn chế quay đầu liên tục khi tàu rung lắc.

• Tránh cúi xuống đọc sách hoặc nhìn điện thoại vì mắt thấy một không gian gần như đứng yên, trong khi tai trong vẫn cảm nhận chuyển động.

3. Nhìn ra đường chân trời

• Chọn chỗ gần cửa sổ hoặc ra khu vực thoáng, an toàn để nhìn về một điểm cố định ở xa, chẳng hạn đường chân trời.

• Tầm nhìn ổn định giúp mắt nhận biết chuyển động thực tế của tàu, từ đó có thể giảm sự xung đột giữa tín hiệu thị giác và hệ tiền đình.

• Tập trung vào đường chân trời cũng là biện pháp thường được khuyến nghị để giảm say sóng và cảm giác mất thăng bằng.

4. Hiểu vì sao cơ thể bị say tàu

• Say tàu xe thường xuất hiện khi mắt, tai trong và não nhận được các tín hiệu không đồng nhất về chuyển động.

• Ví dụ, khi ngồi trong cabin, mắt có thể thấy căn phòng gần như đứng yên nhưng hệ tiền đình lại cảm nhận rõ tàu đang nghiêng và nhấp nhô.

• Sự “lệch nhịp” giữa các giác quan này có thể gây chóng mặt, vã mồ hôi, buồn nôn và nôn. Thuyết xung đột cảm giác hiện là cách giải thích được chấp nhận rộng rãi về chứng say chuyển động.

5. Không chủ quan khi đi tàu lớn

• Tàu du lịch lớn thường ổn định hơn tàu nhỏ và có thể được trang bị hệ thống giảm lắc, nhưng hành khách vẫn có nguy cơ say sóng tùy điều kiện biển, vị trí ngồi và độ nhạy cảm cá nhân.

• Khi vừa lên tàu, nên dành thời gian ở khu vực thấp, thoáng khí và có thể quan sát đường chân trời để cơ thể làm quen dần.

• Nếu bắt đầu buồn nôn, hãy ngừng nhìn màn hình, giữ đầu ổn định và chuyển đến vị trí ít rung lắc hơn. Đây là cách chống say xe, chống say tàu thực tế trước khi cân nhắc dùng thuốc.

Mẹo 3: Tránh đọc sách khi đi tàu

1. Cất sách và thiết bị điện tử

• Nếu dễ say sóng, bạn nên tránh đọc sách, xem điện thoại, dùng máy tính bảng hoặc làm việc trên laptop khi tàu đang di chuyển.

• Khi mắt tập trung vào trang sách hoặc màn hình gần như đứng yên nhưng tai trong lại cảm nhận tàu chòng chành, các tín hiệu chuyển động gửi đến não trở nên không đồng nhất.

• Tình trạng này có thể làm xuất hiện hoặc tăng cảm giác chóng mặt, mất phương hướng và buồn nôn. CDC xác nhận việc tránh đọc hoặc liên tục đảo mắt quan sát giúp giảm say tàu xe trong nhiều môi trường di chuyển.

2. Nhìn về phía đường chân trời

• Khi bắt đầu khó chịu, hãy dừng đọc và chuyển tầm mắt ra một vật ở xa hoặc đường chân trời.

• Cách này cung cấp cho não một mốc tham chiếu ổn định, giúp giảm xung đột giữa thị giác và hệ tiền đình.

• Nếu không thể nhìn ra ngoài, hãy tựa đầu vào ghế, giữ cơ thể ổn định và nhắm mắt trong thời gian ngắn. Đây là cách chống say tàu, chống say xe đơn giản và dễ thực hiện.

3. Thay việc đọc bằng hoạt động nhẹ

• Có thể nghe nhạc, trò chuyện hoặc tập thở chậm thay vì nhìn màn hình.

• Tránh các hoạt động yêu cầu mắt phải liên tục quét qua lại hoặc tập trung vào vật ở khoảng cách gần.

• Nếu phải sử dụng điện thoại, chỉ nên kiểm tra nhanh khi tàu ổn định rồi cất thiết bị ngay khi xuất hiện dấu hiệu buồn nôn do say sóng.

4. Nghỉ ngơi nếu cơ thể khó chịu

• Nằm xuống, nhắm mắt hoặc ngủ có thể giúp một số người giảm cảm nhận chuyển động và bớt buồn nôn. CDC đưa những biện pháp này vào nhóm cách hỗ trợ kiểm soát chứng say chuyển động.

• Tuy nhiên, ngủ không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn say sóng. Hiệu quả còn phụ thuộc mức độ rung lắc, vị trí nằm và độ nhạy cảm của từng người.

• Không nên cố đọc sách chỉ để tạo cảm giác buồn ngủ vì chính hoạt động đọc có thể khiến triệu chứng nặng hơn.

5. Chọn hành trình phù hợp nếu rất dễ say

• Người đặc biệt nhạy cảm có thể ưu tiên chuyến tàu ngắn, lịch trình có nhiều điểm dừng hoặc ít thời gian đi qua vùng biển mở.

• Khi đặt chuyến đi, nên tìm hiểu thời gian tàu di chuyển liên tục, loại tàu và vị trí cabin để chủ động phòng say sóng.

• Nếu đã áp dụng các biện pháp trên nhưng vẫn thường xuyên nôn nhiều hoặc kiệt sức khi đi tàu, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc chống say tàu xe phù hợp trước chuyến đi.

Mẹo 4: Dùng vòng chống say sóng đúng cách

1. Hiểu đúng về vòng bấm huyệt P6

• Vòng chống say tàu xe thường có một nút nhỏ tạo áp lực lên huyệt P6, còn gọi là Nội Quan, ở mặt trong cổ tay.

• Một số người cảm thấy bớt buồn nôn khi dùng vòng, nhưng hiệu quả không giống nhau ở tất cả mọi người.

• Theo CDC, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy vòng bấm huyệt không hiệu quả hơn giả dược trong phòng say chuyển động. Vì vậy, sản phẩm này chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ, không phải cách chống say sóng đã được chứng minh chắc chắn.

2. Xác định vị trí huyệt P6

• Ngửa lòng bàn tay, đặt ba ngón tay của bàn tay còn lại ngang ngay dưới nếp gấp cổ tay.

• Huyệt P6 nằm ở mặt trong cẳng tay, gần vị trí dưới ngón trỏ và giữa hai gân nổi rõ khi bạn hơi gập cổ tay.

• Khoảng cách thực tế phụ thuộc kích thước bàn tay, vì vậy mô tả “cách nếp cổ tay 2,5 cm” chỉ mang tính tương đối.

3. Đeo vòng đúng vị trí

• Đặt nút bấm của vòng ngay trên huyệt P6, sau đó điều chỉnh để vòng ôm vừa cổ tay.

• Vòng cần đủ chắc để tạo áp lực nhẹ nhưng không gây đau, tê, đổi màu da hoặc cản trở tuần hoàn.

• Nếu dùng vòng ở cả hai cổ tay, hãy kiểm tra vị trí nút bấm ở từng bên trước khi tàu khởi hành.

4. Có thể tự day huyệt khi buồn nôn

• Dùng ngón tay cái ấn nhẹ lên huyệt P6 và massage theo vòng tròn trong vài phút.

• Không cần ấn quá mạnh. Hãy dừng lại nếu xuất hiện đau, tê hoặc khó chịu.

• Cách này có thể thử như một mẹo giảm buồn nôn khi đi tàu, nhưng không nên thay thế các biện pháp có cơ sở rõ hơn như nhìn đường chân trời, giữ đầu ổn định và chọn vị trí ít rung lắc.

5. Phân biệt vòng bấm huyệt và vòng điện

• Vòng bấm huyệt cơ học chỉ tạo áp lực lên cổ tay, còn thiết bị như ReliefBand phát xung điện nhẹ để kích thích dây thần kinh ở vùng cổ tay.

• ReliefBand 2.0 đã được FDA cho phép lưu hành theo quy trình 510(k) để hỗ trợ điều trị buồn nôn, nôn khan và nôn do say chuyển động cùng một số nguyên nhân khác. Cách diễn đạt chính xác là “được FDA cấp phép lưu hành” hoặc “FDA-cleared”, không phải “được FDA phê duyệt” như thuốc mới.

• FDA-cleared cũng không có nghĩa thiết bị chắc chắn hiệu quả với mọi người hoặc tốt hơn tất cả phương pháp chống say xe khác.

6. Sử dụng thiết bị điện thận trọng

• Đọc kỹ hướng dẫn về vị trí đeo, cường độ kích thích và các trường hợp không nên sử dụng.

• Ngừng dùng nếu xuất hiện đau, bỏng rát, co giật cơ, tê kéo dài hoặc phản ứng bất thường ở bàn tay.

• Người đang mang thai, có máy tạo nhịp tim, thiết bị điện tử cấy ghép hoặc bệnh lý thần kinh nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thiết bị kích thích điện.

• Nếu thường xuyên say sóng nặng, nôn nhiều hoặc không thể uống nước, hãy trao đổi với nhân viên y tế về phương án phòng ngừa phù hợp thay vì chỉ phụ thuộc vào vòng đeo tay.

Mẹo 5: Dùng gừng giảm say sóng có tốt không?

1. Hiểu đúng hiệu quả của gừng

• Gừng là nguyên liệu truyền thống thường được sử dụng để giảm buồn nôn và khó chịu ở đường tiêu hóa.

• Một thử nghiệm trên 80 học viên hải quân cho thấy 1 g bột gừng giúp giảm xu hướng nôn và vã mồ hôi lạnh khi đi biển so với giả dược.

• Tuy nhiên, kết quả giữa các nghiên cứu chưa thống nhất. CDC đánh giá bằng chứng về khả năng chống say tàu xe của gừng còn yếu và mâu thuẫn. Vì vậy, gừng chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ, không phải cách chống say sóng chắc chắn hiệu quả.

2. Chọn dạng gừng phù hợp

• Có thể sử dụng trà gừng, kẹo gừng, gừng tươi hoặc viên nang chứa bột gừng.

• Trà và kẹo gừng thường dễ dùng, nhưng lượng gừng thực tế trong từng sản phẩm có thể rất khác nhau.

• Nên kiểm tra nhãn sản phẩm, đặc biệt với viên nang hoặc thực phẩm bổ sung, thay vì ước lượng liều chỉ dựa trên số viên hoặc số chiếc kẹo.

3. Không tự mặc định liều 1–2 g

• Một số nghiên cứu về say sóng đã thử nghiệm khoảng 1 g bột gừng, nhưng chưa có liều chuẩn được công nhận là hiệu quả cho tất cả mọi người.

• Khuyến nghị uống 1–2 g gừng trước khi lên tàu ít nhất 30 phút chưa đủ bằng chứng để áp dụng rộng rãi.

• Nếu muốn thử, nên dùng theo hướng dẫn của sản phẩm hoặc hỏi bác sĩ, dược sĩ; không tự tăng liều với suy nghĩ dùng càng nhiều càng hiệu quả.

4. Theo dõi phản ứng của cơ thể

• Gừng có thể gây ợ nóng, đau bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy ở một số người.

• Ngừng sử dụng nếu cảm giác khó chịu ở dạ dày tăng lên.

• Người mắc bệnh sỏi mật nên tránh tự dùng gừng như một liệu pháp. Người đang uống thuốc chống đông hoặc thuốc khác cần hỏi nhân viên y tế vì gừng có thể gây tương tác.

5. Thận trọng khi dùng trong thai kỳ

• Gừng có thể hỗ trợ giảm buồn nôn và nôn nhẹ liên quan đến thai kỳ; ACOG cũng đề cập gừng như một lựa chọn có thể giúp làm dịu dạ dày.

• Tuy nhiên, hiệu quả đối với buồn nôn thai kỳ không đồng nghĩa gừng chắc chắn phòng được say tàu xe khi mang thai.

• Phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi sử dụng viên uống hoặc gừng liều cao. Dữ liệu hiện có cho thấy thực phẩm bổ sung gừng có thể an toàn trong thai kỳ, nhưng mức độ an toàn tuyệt đối vẫn chưa được xác định.

6. Kết hợp với biện pháp hiệu quả hơn

• Dùng gừng cùng các cách thực tế như nhìn đường chân trời, chọn vị trí giữa tàu gần mực nước, tránh đọc sách và giữ đầu ổn định.

• Không nên dựa hoàn toàn vào gừng nếu từng bị say sóng nặng, nôn liên tục hoặc mất nước.

• Nếu các biện pháp không dùng thuốc không đủ hiệu quả, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc chống say xe, đặc biệt trước chuyến đi dài, khi mang thai hoặc khi dùng thuốc điều trị bệnh khác.

Phần 2: Các loại thuốc chống say tàu xe tốt nhất

Mẹo 1: Dùng thuốc kháng histamine chống say

1. Chọn đúng nhóm thuốc

• Một số thuốc kháng histamine thế hệ đầu có thể giúp phòng và giảm chóng mặt, buồn nôn, nôn do say tàu xe.

• Các hoạt chất thường được sử dụng gồm dimenhydrinate, meclizine, cyclizine, diphenhydramine và promethazine. Tuy nhiên, tên thương mại và tình trạng kê đơn có thể khác nhau tùy quốc gia.

• Không nên mặc định mọi thuốc trên đều là thuốc không kê đơn tại Việt Nam. Hãy hỏi dược sĩ và kiểm tra hoạt chất trên bao bì trước khi dùng.

2. Không dùng thuốc dị ứng thay thế tùy ý

• Thuốc kháng histamine ít gây buồn ngủ thuộc thế hệ mới thường không hiệu quả bằng thuốc thế hệ đầu trong chống say xe, vì chúng ít tác động lên các trung tâm kiểm soát thăng bằng và nôn trong não.

• Không nên lấy bất kỳ thuốc dị ứng nào có sẵn tại nhà để thay thế thuốc chuyên dùng cho chứng say chuyển động.

• Lựa chọn thuốc cần dựa trên tuổi, bệnh nền, thời gian di chuyển và mức độ say sóng của từng người.

3. Uống thuốc trước khi khởi hành

• Thuốc chống say tàu xe thường hiệu quả hơn khi uống trước lúc tàu di chuyển, thay vì chờ đến khi đã buồn nôn hoặc nôn.

• Với dimenhydrinate, hướng dẫn nhãn thuốc thường khuyến nghị dùng liều đầu tiên trước khi bắt đầu hành trình khoảng 30–60 phút.

• Thời điểm uống và khoảng cách giữa các liều khác nhau theo từng hoạt chất. Hãy tuân thủ tờ hướng dẫn hoặc chỉ định của nhân viên y tế, không tự uống bù hay tăng liều.

4. Chuẩn bị cho tác dụng gây buồn ngủ

• Buồn ngủ, giảm tập trung và phản xạ chậm là những tác dụng phụ thường gặp của thuốc kháng histamine dùng để chống say sóng.

• CDC cho biết promethazine gây an thần nhiều nhất; dimenhydrinate và meclizine cũng có thể khiến người dùng buồn ngủ đáng kể.

• Không nên xem tác dụng gây ngủ là mục tiêu của việc dùng thuốc. Tránh lái xe, điều khiển tàu, vận hành máy móc, bơi một mình hoặc thực hiện hoạt động cần tỉnh táo sau khi uống.

5. Không kết hợp với rượu bia

• Không uống rượu bia khi đang dùng dimenhydrinate hoặc thuốc chống say xe có tác dụng an thần.

• Rượu, thuốc ngủ, thuốc an thần và một số thuốc cảm có thể làm tăng buồn ngủ, chóng mặt, giảm phối hợp vận động và nguy cơ tai nạn.

• Nhãn dimenhydrinate cảnh báo rõ về tình trạng buồn ngủ mạnh và yêu cầu thận trọng khi lái xe hoặc vận hành máy móc.

6. Kiểm tra chống chỉ định trước khi dùng

• Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ nếu bạn mắc tăng nhãn áp, bệnh hô hấp mạn tính, phì đại tuyến tiền liệt, bí tiểu hoặc đang sử dụng thuốc an thần.

• Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người cao tuổi và trẻ em cần được tư vấn riêng trước khi dùng. Không tự chia thuốc của người lớn cho trẻ nhỏ.

• Những thuốc này còn có thể gây khô miệng, nhìn mờ, táo bón hoặc khó tiểu.

7. Kết hợp biện pháp không dùng thuốc

• Ngồi gần giữa tàu và gần mực nước, nhìn đường chân trời, giữ đầu ổn định, tránh đọc sách và ăn nhẹ trước chuyến đi.

• Thuốc không thay thế các biện pháp phòng ngừa và cũng không bảo đảm ngăn hoàn toàn say sóng.

• Nếu đã dùng đúng hướng dẫn nhưng vẫn nôn liên tục, không uống được nước, lú lẫn hoặc kiệt sức, cần báo nhân viên trên tàu và tìm hỗ trợ y tế.

Mẹo 2: Dùng miếng dán chống say đúng cách

1. Hỏi bác sĩ về scopolamine

• Scopolamine là thuốc kháng cholinergic kê đơn, được dùng để phòng buồn nôn và nôn do say tàu xe ở người lớn.

• Thuốc làm giảm hoạt động của các đường truyền thần kinh liên quan đến hệ tiền đình và phản xạ nôn.

• Miếng dán đặc biệt phù hợp với hành trình dài hoặc người dễ say sóng nhưng không dung nạp tốt thuốc uống. CDC xếp scopolamine dạng dán vào lựa chọn cho chuyến đi kéo dài trên 6 giờ với mức rung lắc vừa đến mạnh.

2. Dán trước chuyến đi ít nhất 4 giờ

• Dán một miếng lên vùng da sạch, khô và không có tóc phía sau một bên tai.

• Nên dán ít nhất 4 giờ trước khi cần tác dụng chống say sóng. Mỗi miếng giải phóng khoảng 1 mg scopolamine và có thể dùng trong tối đa 3 ngày.

• Nếu cần tiếp tục sau 3 ngày, phải tháo miếng cũ và chỉ dán miếng mới sau tai bên còn lại theo chỉ định của bác sĩ.

3. Không cắt hoặc dán nhiều miếng

• Chỉ sử dụng một miếng tại một thời điểm và không cắt miếng dán để giảm liều.

• Việc cắt có thể phá vỡ cơ chế giải phóng thuốc, khiến lượng scopolamine đi vào cơ thể không còn ổn định.

• Không tự thay đổi liều, dán thêm miếng hoặc dùng chung với người khác dù có triệu chứng say tàu xe tương tự.

4. Rửa tay ngay sau khi dán

• Sau khi thao tác, rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước để tránh đưa thuốc vào mắt.

• Scopolamine dính vào mắt có thể gây giãn đồng tử và nhìn mờ, đôi khi chỉ xảy ra ở một bên.

• Khi tháo, gập đôi miếng dán với hai mặt keo úp vào nhau, bỏ ở nơi trẻ em và vật nuôi không thể tiếp cận, sau đó rửa tay và vùng da sau tai.

5. Theo dõi tác dụng phụ thường gặp

• Các biểu hiện thường gặp gồm khô miệng, buồn ngủ, chóng mặt, nhìn mờ và giãn đồng tử.

• Thuốc có thể làm giảm sự tỉnh táo. Không lái xe, vận hành máy móc, lặn hoặc tham gia hoạt động dưới nước cho đến khi biết cơ thể phản ứng thế nào.

• Tránh rượu bia, thuốc ngủ, thuốc an thần và tự kết hợp với thuốc kháng histamine gây ngủ vì các tác dụng lên hệ thần kinh có thể tăng lên.

6. Kiểm tra bệnh nền trước khi dùng

• Không dùng nếu mắc tăng nhãn áp góc đóng hoặc dị ứng với scopolamine và các alkaloid belladonna.

• Cần báo bác sĩ nếu có tăng nhãn áp góc mở, phì đại tuyến tiền liệt, khó tiểu, tắc ruột, tiền sử co giật hoặc rối loạn tâm thần.

• Thuốc chưa được chấp thuận dùng cho trẻ em. Người cao tuổi có thể nhạy cảm hơn với lú lẫn, mất phương hướng và các tác dụng thần kinh.

7. Tháo miếng dán khi có dấu hiệu nguy hiểm

• Tháo miếng dán và liên hệ nhân viên y tế nếu xuất hiện ảo giác, hoang tưởng, kích động mạnh, lú lẫn, co giật hoặc khó tiểu.

• Đau mắt, đỏ mắt, nhìn thấy quầng màu quanh đèn kèm nhìn mờ có thể là dấu hiệu tăng nhãn áp góc đóng cấp và cần được xử trí ngay.

• Scopolamine còn có thể làm giảm tiết mồ hôi và tăng thân nhiệt. Nếu cơ thể nóng bất thường hoặc không đổ mồ hôi trong thời tiết nóng, hãy tháo miếng dán và tìm trợ giúp y tế.

8. Tháo miếng dán trước khi chụp MRI

• Một số miếng dán chứa thành phần kim loại và có thể gây bỏng da trong lúc chụp cộng hưởng từ.

• Phải tháo miếng scopolamine trước khi chụp MRI, sau đó hỏi nhân viên y tế khi nào có thể dùng lại.

• Không dán lại miếng đã tháo vì khả năng bám dính và giải phóng thuốc không còn bảo đảm.

9. Không tự dùng thuốc kê đơn khác

• Promethazine có thể được bác sĩ lựa chọn để chống say xe, nhưng đây là thuốc kháng histamine gây buồn ngủ mạnh, không phải thuốc kháng cholinergic thuần túy.

• Metoclopramide không phải lựa chọn tiêu chuẩn để phòng say sóng vì cơ chế gây say chuyển động xuất phát chủ yếu từ hệ tiền đình.

• Amphetamine và benzodiazepine như alprazolam hoặc diazepam không nên được giới thiệu như phương án thông thường. Những thuốc này có nguy cơ lệ thuộc, giảm tỉnh táo, tương tác thuốc và chỉ được sử dụng trong tình huống chuyên biệt dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ.

Mẹo 3: Kiểm tra thuốc có gây buồn nôn

1. Rà soát thuốc trước chuyến đi

• Một số thuốc có thể gây buồn nôn, chóng mặt hoặc buồn ngủ. Những tác dụng này dễ bị nhầm với say tàu xe hoặc khiến bạn cảm thấy khó chịu hơn khi tàu rung lắc.

• Các nhóm thường liên quan gồm một số thuốc chống trầm cảm, thuốc tránh thai đường uống, kháng sinh, thuốc chống ký sinh trùng và thuốc giảm đau opioid.

• Nguy cơ phụ thuộc vào hoạt chất, liều dùng và cơ địa; không phải mọi người dùng các thuốc trên đều bị buồn nôn.

2. Trao đổi với bác sĩ, không tự ngừng thuốc

• Trước chuyến đi, hãy cung cấp cho bác sĩ hoặc dược sĩ danh sách đầy đủ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung đang dùng.

• Hỏi rõ thuốc nào có thể gây buồn nôn, có tương tác với thuốc chống say xe hay cần thay đổi thời điểm uống.

• Không tự giảm liều, bỏ liều hoặc ngừng thuốc trong vài ngày. Dừng đột ngột thuốc chống trầm cảm, thuốc động kinh, thuốc tim mạch và nhiều thuốc khác có thể gây triệu chứng cai thuốc hoặc làm bệnh tái phát.

3. Lưu ý thuốc chống trầm cảm

• Buồn nôn, nôn, chóng mặt và buồn ngủ có thể xảy ra khi bắt đầu một số thuốc chống trầm cảm, đặc biệt trong những tuần đầu.

• Ví dụ, sertraline có thể gây buồn nôn, nôn, chóng mặt hoặc buồn ngủ. Các tác dụng này thường giảm khi cơ thể thích nghi nhưng có thể kéo dài ở một số người.

• Nếu triệu chứng ảnh hưởng đến chuyến đi, hãy hỏi bác sĩ về thời điểm uống hoặc cách kiểm soát, thay vì tự ngừng thuốc.

4. Cẩn trọng với kháng sinh và thuốc ký sinh trùng

• Một số kháng sinh, trong đó có erythromycin, có thể kích thích đường tiêu hóa và gây đau bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy.

• Thuốc chống ký sinh trùng cũng có thể gây khó chịu tiêu hóa, nhưng tác dụng phụ khác nhau tùy hoạt chất.

• Một số thuốc cần uống cùng thức ăn, trong khi thuốc khác phải uống lúc đói. Hãy đọc tờ hướng dẫn và làm đúng chỉ định; không thay đổi cách uống để giảm say sóng nếu chưa hỏi chuyên môn.

5. Theo dõi thuốc giảm đau opioid

• Codeine và các opioid khác có thể gây buồn nôn, nôn, táo bón, mệt mỏi và buồn ngủ.

• Không kết hợp opioid với rượu bia, thuốc ngủ hoặc thuốc chống say tàu xe gây an thần nếu chưa được bác sĩ cho phép.

• Sự kết hợp này có thể làm tăng buồn ngủ, mất phối hợp, khó thở và nguy cơ tai nạn trên tàu.

6. Xử lý đúng khi dùng thuốc tránh thai

• Một số người có thể buồn nôn khi dùng thuốc tránh thai đường uống, nhất là trong giai đoạn đầu.

• Nếu nôn trong vòng vài giờ sau khi uống, thuốc có thể chưa được hấp thu đầy đủ. Với viên tránh thai phối hợp, NHS hướng dẫn uống viên khác nếu nôn trong vòng dưới 3 giờ; một số loại cần áp dụng mốc 4 giờ.

• Hãy kiểm tra hướng dẫn của đúng loại thuốc và dùng thêm biện pháp tránh thai dự phòng khi cần.

7. Hiểu đúng về ibuprofen và naproxen

• Ibuprofen và naproxen có thể gây buồn nôn hoặc kích ứng dạ dày, đặc biệt khi uống lúc đói, dùng liều cao hoặc kéo dài.

• Tuy nhiên, chưa có cơ sở vững chắc để khẳng định chúng trực tiếp làm nặng cơ chế say sóng. Điểm đáng lo hơn là nguy cơ viêm loét và xuất huyết tiêu hóa.

• Không dùng đồng thời nhiều thuốc chống viêm không steroid. Nguy cơ chảy máu dạ dày tăng ở người lớn tuổi, có tiền sử loét, dùng thuốc chống đông hoặc uống nhiều rượu bia.

8. Tránh rượu bia khi đang dùng thuốc

• Bản thân rượu bia có thể làm tăng say tàu xe và mất nước; CDC khuyến nghị tránh đồ uống có cồn trong hành trình.

• Khi kết hợp với thuốc, rượu có thể làm tăng buồn nôn, chóng mặt, buồn ngủ, ngất, mất phối hợp, chảy máu tiêu hóa hoặc khó thở.

• Cách an toàn nhất là tránh rượu bia trước và trong chuyến đi, nhất là khi dùng thuốc giảm đau, thuốc an thần hoặc thuốc chống say sóng.

9. Phân biệt tác dụng phụ với dấu hiệu nguy hiểm

• Báo nhân viên y tế nếu nôn liên tục, không uống được nước, đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, khó thở, lú lẫn hoặc ngất.

• Những biểu hiện này không nên được xem đơn thuần là say tàu xe.

• Khi cần tư vấn, hãy mang theo bao bì hoặc ảnh chụp nhãn thuốc để nhân viên y tế xác định chính xác hoạt chất và liều đang sử dụng.

Giảm tác nhân kích thích say sóng

1. Tránh cảnh tượng và mùi gây buồn nôn

• Say sóng không lây từ người này sang người khác. Tuy nhiên, hình ảnh, âm thanh và mùi khi người bên cạnh nôn có thể kích hoạt cảm giác buồn nôn ở người nhạy cảm.

• Nếu có thể, hãy bình tĩnh rời sang khu vực thoáng khí, nhìn về đường chân trời và tập trung vào nhịp thở.

• Không nên chế giễu hoặc bỏ mặc người đang say tàu xe; chỉ cần giữ khoảng cách vừa đủ để giảm tác nhân kích thích và báo nhân viên tàu nếu họ cần hỗ trợ.

2. Chuyển sự chú ý sang hoạt động nhẹ

• Nghe nhạc, trò chuyện hoặc tập thở đều có thể giúp bạn bớt tập trung vào cảm giác chòng chành và buồn nôn.

• CDC cho biết không khí mát trên mặt, âm nhạc, mùi dễ chịu và kiểm soát nhịp thở có thể hỗ trợ người bị chứng say chuyển động.

• Tránh dùng điện thoại, đọc sách hoặc xem video để phân tâm vì việc tập trung vào màn hình gần có thể làm tăng xung đột giữa mắt và tai trong.

3. Dùng mùi hương một cách thận trọng

• Có thể thử mùi bạc hà, gừng hoặc oải hương nếu bản thân cảm thấy dễ chịu với những mùi này.

• Chưa có bằng chứng mạnh cho thấy liệu pháp mùi hương có thể phòng hoặc điều trị say sóng. Tác dụng chủ yếu có thể đến từ cảm giác thư giãn và chuyển hướng chú ý.

• Không thoa tinh dầu đậm đặc trực tiếp lên da hoặc uống tinh dầu. Hãy ngừng sử dụng nếu mùi hương làm tăng đau đầu, chóng mặt hoặc buồn nôn.

4. Không mặc định cabin rung lắc nhiều nhất

• Mức độ chuyển động phụ thuộc vào vị trí cabin. Khu vực giữa tàu và gần mực nước thường ít rung lắc hơn phần mũi, đuôi hoặc boong cao.

• Điểm bất lợi của cabin kín là thiếu tầm nhìn ra đường chân trời, không khí bí và có mùi mạnh; những yếu tố này có thể khiến buồn nôn khi đi tàu rõ hơn.

• Nếu cabin nằm gần giữa tàu, có cửa sổ và thông thoáng, đây vẫn có thể là vị trí nghỉ phù hợp. Khi khó chịu, hãy ra khu vực an toàn có không khí mát và tầm nhìn xa.

5. Theo dõi triệu chứng sau khi lên bờ

• Phần lớn người bị say tàu xe cảm thấy dễ chịu hơn khi chuyển động dừng lại. Một số trường hợp có thể còn chóng mặt hoặc buồn nôn trong vài giờ.

• Hãy nghỉ ngơi, uống nước từng ngụm nhỏ và tránh lái xe nếu vẫn còn chóng mặt hoặc buồn ngủ do thuốc.

• Nếu triệu chứng không giảm, kéo dài bất thường hoặc thường xuất hiện ngay cả khi không di chuyển, nên đi khám để loại trừ rối loạn tiền đình, bệnh tai trong hoặc nguyên nhân khác.

6. Nhận biết dấu hiệu cần trợ giúp y tế

• Tìm hỗ trợ sớm nếu nôn liên tục, không uống được nước, tiểu rất ít, ngất, lú lẫn hoặc có dấu hiệu mất nước.

• Cần cấp cứu nếu chóng mặt dữ dội kèm đau ngực, đau đầu đột ngột, yếu liệt, nói khó, khó thở, đau bụng nặng, nôn ra máu hoặc giảm thính lực đột ngột.

• Không nên quy mọi triệu chứng kéo dài sau chuyến đi cho say sóng, bởi chiếc la bàn của cơ thể đôi khi đang chỉ sang một vấn đề sức khỏe khác.

Nguồn tham khảo

1. Centers for Disease Control and Prevention. (2025). Motion sickness. In CDC Yellow Book 2026: Health Information for International Travel. Oxford University Press.
2. Golding, J. F. (2025). Motion sickness. In E. S. Halsey và cộng sự (Eds.), CDC Yellow Book 2026: Health Information for International Travel. Centers for Disease Control and Prevention.
3. Leung, A. K. C., & Hon, K. L. (2019). Motion sickness: An overview. Drugs in Context, 8, 2019-9-4.
4. Karrim, N., Byrne, R., Magula, N., & Saman, Y. (2022). Antihistamines for motion sickness. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2022(10), CD012715.
5. Spinks, A., & Wasiak, J. (2011). Scopolamine (hyoscine) for preventing and treating motion sickness. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2011(6), CD002851.
6. Nachum, Z., Shupak, A., & Gordon, C. R. (2006). Transdermal scopolamine for prevention of motion sickness: Clinical pharmacokinetics and therapeutic applications. Clinical Pharmacokinetics, 45(6), 543–566.
7. Hromatka, B. S., Tung, J. Y., Kiefer, A. K., Do, C. B., Hinds, D. A., & Eriksson, N. (2015). Genetic variants associated with motion sickness point to roles for inner ear development, neurological processes and glucose homeostasis. Human Molecular Genetics, 24(9), 2700–2708.
8. Grøntved, A., Brask, T., Kambskard, J., & Hentzer, E. (1988). Ginger root against seasickness: A controlled trial on the open sea. Acta Oto-Laryngologica, 105(1–2), 45–49.
9. Lee, A., Chan, S. K. C., & Fan, L. T. Y. (2015). Stimulation of the wrist acupuncture point PC6 for preventing postoperative nausea and vomiting. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015(11), CD003281.
10. National Center for Complementary and Integrative Health. (2025). Ginger: Usefulness and safety. National Institutes of Health.
11. American College of Obstetricians and Gynecologists. (2023). Morning sickness: Nausea and vomiting of pregnancy. ACOG Women’s Health.
12. U.S. National Library of Medicine. (2025). Scopolamine transdermal system: Prescribing information. DailyMed.
13. U.S. National Library of Medicine. (2025). Dimenhydrinate tablets: Drug label and prescribing information. DailyMed.
14. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. (2025). Harmful interactions: Mixing alcohol with medicines. National Institutes of Health.
15. National Health Service. (2025). Motion sickness. NHS Health A to Z.

Biên tập nội dung: Rowan Hudson Le.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Evelyn Clark.