Làm phân cứng lại tự nhiên: 3 cách chữa đi phân lỏng thành khuôn

Phân lỏng, đi ngoài nhiều lần hoặc đi ngoài phân sống không chỉ gây bất tiện mà còn khiến cơ thể dễ mệt mỏi, mất nước và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Tiêu chảy cấp là tình trạng khá phổ biến và phần lớn trường hợp có thể tự cải thiện, nhưng nếu kéo dài, tái diễn hoặc kèm dấu hiệu bất thường thì không nên chủ quan.

Nếu bạn đang tìm cách làm phân cứng lại, chữa đi phân lỏng hoặc băn khoăn đi ngoài phân sống làm sao cho khỏi, bài viết này sẽ giúp bạn tìm ra những nguyên nhân thường gặp và cách cải thiện thực tế từ chế độ ăn uống, thói quen sinh hoạt đến các lựa chọn điều trị. Tiptory sẽ hướng dẫn những việc nên làm trước để phân dần ổn định hơn, đồng thời chỉ ra khi nào cần đi khám để tránh tình trạng kéo dài hoặc che lấp một vấn đề tiêu hóa cần được điều trị.

Ăn gì để phân cứng lại?

Ưu tiên thực phẩm giàu tinh bột, dễ tiêu

• Khi bị tiêu chảy hoặc đi ngoài phân lỏng, có thể ưu tiên những món đơn giản như cơm trắng, bánh mì trắng, khoai tây, cháo hoặc yến mạch.

• Chuối và táo cũng có thể được đưa vào khẩu phần nếu phù hợp. Những thực phẩm này dễ ăn và có thể giúp cung cấp năng lượng trong thời gian đường ruột đang nhạy cảm.

• Chế độ BRAT gồm chuối, cơm, táo và bánh mì nướng từng được sử dụng để hỗ trợ người bị tiêu chảy. Tuy nhiên, chuyên gia không khuyến nghị chỉ ăn BRAT trong thời gian dài vì chế độ này không cung cấp đầy đủ năng lượng, protein và các chất dinh dưỡng cần thiết.

Tạm tránh những món dễ làm phân lỏng hơn

• Hạn chế đồ ăn nhiều chất béo hoặc chiên rán vì chúng có thể khiến hệ tiêu hóa khó chịu hơn.

• Tránh các món cay nếu ăn vào làm tăng đau bụng hoặc đi ngoài.

• Hạn chế thực phẩm và đồ uống chứa chất tạo ngọt nhân tạo như sorbitol, mannitol hoặc xylitol, vì một số loại có thể gây đầy hơi hoặc làm phân lỏng hơn.

• Nếu nhận thấy sữa hoặc các sản phẩm từ sữa khiến triệu chứng nặng hơn, có thể tạm giảm lượng sử dụng trong thời gian bị tiêu chảy.

Ăn uống đủ để đường ruột phục hồi

• Không nên nhịn ăn hoàn toàn để tìm cách làm phân cứng lại. Khi có thể ăn, hãy chia thành nhiều bữa nhỏ với các món dễ tiêu.

• Uống đủ nước và bổ sung dung dịch bù nước điện giải khi tiêu chảy nhiều để hạn chế mất nước.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn hoặc xuất hiện máu trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội hay dấu hiệu mất nước, cần đi khám thay vì chỉ tìm cách chữa đi phân lỏng bằng chế độ ăn.

Phần 1: Cách ăn uống để đi ngoài thành khuôn

Mẹo 1: Ăn gì để phân đặc hơn?

Ưu tiên món mềm, dễ tiêu

• Khi bị tiêu chảy hoặc đi ngoài phân lỏng, có thể bắt đầu với những món đơn giản như cơm trắng, bánh mì nướng, khoai tây luộc, chuối, cháo hoặc ngũ cốc. Đây là những lựa chọn thường dễ dung nạp khi đường ruột đang nhạy cảm.

• Chuối, cơm, táo và bánh mì thường được gọi là chế độ BRAT. Tuy nhiên, chuyên gia không khuyến nghị chỉ ăn BRAT trong thời gian dài vì chế độ này quá hạn chế và có thể không cung cấp đủ dinh dưỡng.

• Khi cảm giác thèm ăn trở lại, phần lớn người bị tiêu chảy cấp có thể từng bước quay lại chế độ ăn thông thường thay vì nhịn ăn hoặc chỉ ăn một nhóm thực phẩm.

Hạn chế thực phẩm có thể làm tiêu chảy nặng hơn

• Tạm giảm các món nhiều chất béo như đồ chiên rán, thức ăn nhanh và món quá nhiều dầu mỡ nếu chúng khiến triệu chứng tăng lên.

• Hạn chế đồ uống có caffeine, rượu bia và thực phẩm chứa nhiều đường đơn.

• Tránh hoặc giảm các sản phẩm chứa chất tạo ngọt dạng đường alcohol như sorbitol, mannitol hoặc xylitol, vì chúng có thể gây tiêu chảy ở một số người.

• Nếu sau một đợt tiêu chảy xuất hiện tình trạng khó tiêu lactose, sữa và các sản phẩm từ sữa có thể tạm thời làm phân lỏng hơn.

Đừng chỉ tập trung vào việc làm phân cứng lại

• Mục tiêu quan trọng nhất khi tiêu chảy là bù nước và điện giải, không phải cố làm phân đặc ngay lập tức. Uống đủ nước và sử dụng dung dịch bù nước điện giải khi cần giúp hạn chế nguy cơ mất nước.

• Không nên nhịn ăn để chữa đi phân lỏng. Khi có thể ăn, hãy lựa chọn những món dễ tiêu, ăn từng lượng nhỏ rồi tăng dần theo khả năng dung nạp.

• Nếu tình trạng đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng kéo dài, tái diễn, kèm sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc dấu hiệu mất nước, cần được bác sĩ đánh giá thay vì chỉ điều chỉnh chế độ ăn.

Mẹo 2: Giảm chất xơ khi tiêu chảy cấp

Tạm giảm chất xơ nếu tiêu chảy cấp

• Khi đang đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy cấp, bạn có thể tạm giảm những thực phẩm rất giàu chất xơ, đặc biệt nếu chúng khiến đầy bụng, đau quặn hoặc đi ngoài nhiều hơn.

• Tuy nhiên, không có cơ sở để áp dụng cứng nhắc mức 13 g chất xơ mỗi ngày cho tất cả mọi người. Các hướng dẫn của NIDDK cho biết người bị tiêu chảy cấp thường không cần nhịn ăn hoặc theo một chế độ ăn quá hạn chế; khi có thể ăn, phần lớn có thể trở lại chế độ ăn thông thường.

• Vì vậy, nếu mục tiêu là làm phân cứng lại, nên điều chỉnh lượng chất xơ dựa trên mức độ dung nạp của cơ thể thay vì tự đặt một con số cố định.

Phân biệt chất xơ khi tiêu chảy và tiêu chảy kéo dài

• Không nên hiểu rằng càng ít chất xơ thì càng tốt cho đường ruột. Với tình trạng phân mềm hoặc tiêu chảy kéo dài, nguyên nhân mới là yếu tố quyết định cách điều chỉnh chế độ ăn.

• Một số người có thể cải thiện tình trạng đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng khi điều chỉnh loại và lượng chất xơ phù hợp. Nếu triệu chứng kéo dài, chuyên gia có thể hướng dẫn thay đổi chế độ ăn dựa trên nguyên nhân cụ thể và nhật ký thực phẩm.

• Ngược lại, chất xơ vẫn là thành phần quan trọng của chế độ ăn lành mạnh. Không nên cắt giảm kéo dài chỉ với mục đích chữa đi phân lỏng nếu chưa xác định nguyên nhân.

Tăng chất xơ từ từ khi phân đã ổn định

• Khi tiêu chảy cấp giảm, hãy từng bước đưa rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các thực phẩm giàu chất xơ trở lại khẩu phần nếu cơ thể dung nạp tốt.

• Tăng chất xơ quá nhanh có thể gây đầy hơi, chướng bụng hoặc khó chịu. Vì vậy, thay đổi từ từ thường dễ thích nghi hơn.

• Người trưởng thành thường được khuyến nghị khoảng 22–34 g chất xơ mỗi ngày tùy tuổi và giới tính, nhưng nhu cầu cụ thể có thể khác nhau.

Ưu tiên bù nước thay vì chỉ cố làm phân đặc

• Trong tiêu chảy cấp, vấn đề cần quan tâm trước tiên là mất nước và điện giải. Uống đủ nước và sử dụng dung dịch bù nước điện giải khi cần giúp giảm nguy cơ mất nước.

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc có dấu hiệu mất nước, nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tiếp tục tự điều chỉnh chất xơ.

Mẹo 3: Ăn ít một giúp giảm tiêu chảy

Chia nhỏ bữa ăn thay vì ăn quá nhiều một lúc

• Khi đang đi ngoài phân lỏng, hãy thử chia khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ăn 3 bữa thật lớn. Cách này có thể giúp bạn dễ dung nạp thức ăn hơn, đặc biệt khi đang đầy bụng, buồn nôn hoặc khó chịu đường tiêu hóa.

• Không cần cố nhịn ăn để làm phân cứng lại. Theo NIDDK, khi cảm giác thèm ăn trở lại, người bị tiêu chảy cấp thường có thể ăn lại chế độ ăn thông thường tùy khả năng dung nạp.

• Ăn chậm, nhai kỹ và tránh dồn một lượng lớn thức ăn vào một bữa. Nếu một bữa ăn khiến triệu chứng tăng lên, hãy giảm khẩu phần và chia thành các bữa nhỏ hơn.

Ưu tiên thực phẩm dễ dung nạp

• Có thể lựa chọn cơm, cháo, khoai tây, bánh mì, chuối hoặc những món quen thuộc mà cơ thể vẫn dung nạp tốt.

• Hạn chế tạm thời các món nhiều chất béo, đồ chiên rán, rượu bia, đồ uống chứa caffeine và thực phẩm có nhiều đường đơn nếu chúng khiến phân lỏng hoặc đau bụng tăng lên.

• Nếu đang tìm cách chữa đi phân lỏng, điều quan trọng không phải là ép phân đặc thật nhanh mà là duy trì dinh dưỡng phù hợp và bù đủ nước, điện giải để cơ thể phục hồi.

Theo dõi phản ứng của cơ thể

• Ghi lại những món đã ăn, thời điểm xuất hiện triệu chứng và số lần đi ngoài có thể giúp nhận biết thực phẩm nào khiến tình trạng nặng hơn, đặc biệt khi tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn.

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, nên đi khám để xác định nguyên nhân thay vì chỉ tự điều chỉnh khẩu phần.

Mẹo 4: Ưu tiên món ít chất béo

Chọn thực phẩm ít chất béo, dễ tiêu

• Khi đang đi ngoài phân lỏng, nên ưu tiên các món ít chất béo như thịt gia cầm bỏ da, thịt nạc, cá, trứng và sữa hoặc sản phẩm từ sữa ít béo nếu cơ thể dung nạp tốt.

• Các món luộc, hấp, nướng hoặc áp chảo với ít dầu thường phù hợp hơn món chiên rán nhiều dầu mỡ. Chế độ ăn nhiều chất béo có thể khiến tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

• Không cần kiêng hoàn toàn chất béo. Mục tiêu là giảm những món nhiều dầu mỡ trong giai đoạn tiêu chảy để hệ tiêu hóa dễ chịu hơn, thay vì áp dụng chế độ ăn quá hạn chế.

Hạn chế món chiên, béo và nhiều dầu

• Tạm tránh các món như đồ chiên rán, thức ăn nhanh, pizza nhiều phô mai, thịt nhiều mỡ, khoai tây chiên và các món chế biến với nhiều dầu.

• Các loại sốt kem, nước sốt béo, mayonnaise, bơ hoặc kem có thể làm lượng chất béo trong một bữa ăn tăng đáng kể dù món chính trông không quá nhiều dầu.

• Nếu nhận thấy một món cụ thể làm phân lỏng hoặc đau bụng tăng lên, hãy tạm giảm món đó và theo dõi phản ứng của cơ thể. Việc ghi nhật ký thực phẩm có thể giúp nhận diện tác nhân gây triệu chứng.

Ăn dễ tiêu nhưng vẫn đủ dinh dưỡng

• Có thể kết hợp cơm trắng, mì hoặc bánh mì trắng với cá, thịt nạc, thịt gà bỏ da và rau củ được nấu chín nếu cơ thể dung nạp tốt.

• Khi tiêu chảy cấp giảm, không cần duy trì chế độ ăn ít chất béo hoặc ít chất xơ quá lâu. Có thể từng bước quay lại chế độ ăn thông thường khi triệu chứng cải thiện.

• Nếu đang tìm cách làm phân cứng lại, hãy ưu tiên giảm những thực phẩm rõ ràng làm triệu chứng nặng hơn thay vì loại bỏ quá nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc.

Đừng quên bù nước

• Điều chỉnh thức ăn chỉ là một phần của việc chữa đi phân lỏng. Khi tiêu chảy, cần chú ý bổ sung nước và điện giải để hạn chế mất nước.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn hoặc kèm máu trong phân, đau bụng dữ dội, nôn nhiều hoặc dấu hiệu mất nước, cần được bác sĩ đánh giá để tìm nguyên nhân thay vì chỉ thay đổi chế độ ăn.

Mẹo 5: Giảm đường để phân ổn định hơn

Hạn chế đường thêm vào khi đang tiêu chảy

• Nếu đang đi ngoài phân lỏng, nên giảm nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, món tráng miệng và các loại nước trái cây có nhiều đường. Lượng đường đơn cao có thể kéo nước vào lòng ruột và làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

• Không cần loại bỏ hoàn toàn mọi loại đường trong thực phẩm. Điều quan trọng là hạn chế những nguồn đường thêm vào và đồ uống có hàm lượng đường cao trong giai đoạn triệu chứng đang rõ rệt.

• Khi đọc nhãn dinh dưỡng, hãy chú ý lượng đường và thành phần tạo ngọt để dễ kiểm soát tổng lượng đường nạp vào mỗi ngày.

Tránh chất tạo ngọt có thể làm phân lỏng hơn

• Một số chất tạo ngọt dạng đường alcohol như sorbitol, mannitol và xylitol có thể gây đầy hơi hoặc tiêu chảy ở một số người, đặc biệt khi sử dụng với lượng lớn.

• Chúng thường có trong kẹo cao su không đường, kẹo không đường và một số sản phẩm được quảng cáo là ít đường. Nếu nhận thấy những sản phẩm này làm triệu chứng nặng hơn, nên tạm ngừng sử dụng.

• Nếu đang tìm cách làm phân cứng lại, việc xác định và hạn chế đúng thực phẩm gây kích thích sẽ hữu ích hơn so với việc kiêng khem quá mức.

Đừng nhầm đồ uống nhiều đường với dung dịch bù nước

• Không nên dùng nước ngọt, nước trái cây nhiều đường hoặc đồ uống thể thao để thay thế dung dịch bù nước điện giải khi tiêu chảy. Hàm lượng đường cao có thể khiến tiêu chảy nặng hơn.

• Ngược lại, dung dịch bù nước điện giải (ORS) chứa glucose với tỷ lệ được cân bằng cùng natri và các chất điện giải. Glucose giúp tăng hấp thu natri và nước ở ruột, ngay cả khi đang tiêu chảy.

• Vì vậy, nếu cần chữa đi phân lỏng và phòng mất nước, hãy ưu tiên ORS được pha đúng hướng dẫn thay vì tự uống nước đường đặc hoặc các loại nước giải khát thông thường.

Ăn uống trở lại bình thường khi triệu chứng giảm

• Không nên nhịn ăn hoặc duy trì chế độ ăn quá hạn chế chỉ để đi ngoài phân sống làm sao cho khỏi. Khi cảm giác thèm ăn trở lại, phần lớn người bị tiêu chảy cấp có thể dần quay về chế độ ăn thông thường.

• Nếu phân lỏng kéo dài hoặc thường xuyên tái phát, hãy ghi lại những món ăn, đồ uống và chất tạo ngọt đã sử dụng để tìm yếu tố liên quan, đồng thời trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng không cải thiện.

Mẹo 6: Chọn món giúp phân ổn định hơn

Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu khi tiêu chảy

• Khi bị đi ngoài phân lỏng nhiều lần, có thể ưu tiên những món đơn giản, dễ dung nạp như cơm trắng, khoai tây, chuối, bánh mì nướng, mì hoặc trứng nếu cơ thể vẫn ăn uống bình thường.

• NIDDK cũng ghi nhận cơm, chuối và bánh mì nướng là những lựa chọn có thể dùng khi bị tiêu chảy. Tuy nhiên, không có bằng chứng cho thấy cần chỉ ăn các thực phẩm “làm đặc phân” để chữa đi phân lỏng.

• Nếu muốn làm phân cứng lại, hãy xem những món trên như lựa chọn dễ ăn trong giai đoạn triệu chứng đang rõ rệt, thay vì coi đây là một chế độ ăn bắt buộc.

Ăn theo khả năng dung nạp của cơ thể

• Khi cảm giác thèm ăn trở lại, người bị tiêu chảy cấp thường có thể dần quay lại chế độ ăn thông thường, ngay cả khi vẫn còn tiêu chảy. Các chuyên gia không khuyến nghị nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn quá hạn chế.

• Tạm hạn chế những món dễ làm triệu chứng nặng hơn như đồ chiên nhiều dầu mỡ, rượu bia, đồ uống chứa caffeine, thực phẩm nhiều đường đơn và một số sản phẩm chứa đường alcohol như sorbitol hoặc mannitol.

• Nếu một món ăn cụ thể khiến bạn đau bụng hoặc phân lỏng hơn, hãy tạm giảm món đó và theo dõi phản ứng thay vì loại bỏ quá nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc.

Bù nước vẫn là ưu tiên

• Tiêu chảy làm cơ thể mất nước và chất điện giải. Vì vậy, bên cạnh lựa chọn thực phẩm, hãy uống đủ nước và sử dụng dung dịch bù nước điện giải khi cần để hạn chế mất nước.

• Không nên cố ép ăn thật nhiều thực phẩm “gây kết dính” để đi ngoài phân sống làm sao cho khỏi, bởi mục tiêu quan trọng nhất trong tiêu chảy cấp vẫn là duy trì nước, điện giải và dinh dưỡng phù hợp.

Biết khi nào cần đi khám

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc phân đen, nôn nhiều hay có dấu hiệu mất nước, cần được bác sĩ đánh giá.

• Nếu tình trạng phân lỏng hoặc đi ngoài phân sống thường xuyên tái diễn, không nên chỉ dựa vào thực phẩm để xử lý. Nguyên nhân có thể liên quan đến nhiễm trùng, không dung nạp thực phẩm, tác dụng phụ của thuốc hoặc bệnh lý đường tiêu hóa và cần được xác định phù hợp.

Mẹo 7: Hạn chế món dễ làm phân lỏng

Tạm giảm thực phẩm có tác dụng nhuận tràng

• Khi đang đi ngoài phân lỏng, nên tạm giảm những thực phẩm có thể kích thích nhu động ruột hoặc làm phân mềm hơn nếu bạn nhận thấy chúng khiến triệu chứng tăng lên.

• Một số lựa chọn cần lưu ý gồm mận khô, nước ép mận, sung, các loại đậu, cám và một số loại trái cây sấy. Mận khô và nước ép mận đặc biệt có thể có tác dụng nhuận tràng do chứa các chất như sorbitol.

• Không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm này. Phản ứng của mỗi người khác nhau, vì vậy nên dựa vào triệu chứng thực tế để điều chỉnh khẩu phần.

Hạn chế đồ cay nếu chúng kích thích đường ruột

• Ớt, cà ri và các món quá cay có thể làm tăng khó chịu tiêu hóa hoặc tiêu chảy ở một số người. Nếu nhận thấy ăn cay khiến phân lỏng hơn, hãy giảm lượng gia vị trong vài ngày.

• Đây không phải quy tắc bắt buộc cho tất cả mọi người. Nếu bạn vẫn dung nạp đồ cay tốt, không nhất thiết phải kiêng lâu dài chỉ để làm phân cứng lại.

Theo dõi món ăn gây triệu chứng

• Thay vì kiêng quá nhiều loại thực phẩm cùng lúc, hãy ghi lại món ăn, thời điểm ăn và tình trạng đi ngoài. Cách này giúp nhận diện chính xác hơn thực phẩm nào có thể làm triệu chứng nặng lên.

• Khi phân bắt đầu ổn định, có thể đưa từng thực phẩm đã tạm giảm trở lại với lượng nhỏ để kiểm tra khả năng dung nạp.

• Nếu đang tìm cách chữa đi phân lỏng, mục tiêu không phải là loại bỏ mọi thực phẩm có khả năng nhuận tràng mà là tìm đúng yếu tố kích hoạt và duy trì chế độ ăn đủ dinh dưỡng.

Đừng áp dụng chế độ kiêng quá mức

• Với tiêu chảy cấp, các chuyên gia không khuyến nghị nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn quá hạn chế. Khi có thể ăn, phần lớn người bệnh có thể dần trở lại chế độ ăn thông thường.

• Trong thời gian này, vẫn cần uống đủ nước và bổ sung điện giải để hạn chế mất nước. Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn hoặc kèm máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội hay dấu hiệu mất nước, nên đi khám để xác định nguyên nhân.

Mẹo 8: Uống đủ nước khi bị tiêu chảy

Bù đủ nước và điện giải

• Khi đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy, cơ thể mất nước và các chất điện giải. Vì vậy, ưu tiên hàng đầu là uống đủ nước và bổ sung điện giải để phòng mất nước, thay vì chỉ tập trung vào việc làm phân cứng lại.

• Có thể uống nước lọc, nước dùng, canh hoặc các loại đồ uống chứa điện giải. Nếu tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước, dung dịch bù nước điện giải (ORS) là lựa chọn phù hợp hơn.

• Không nhất thiết phải ép bản thân uống đúng 8–10 cốc mỗi ngày. Nhu cầu chất lỏng thay đổi theo số lần đi ngoài, mức độ mất nước, tuổi và tình trạng sức khỏe. Với người trưởng thành, MedlinePlus gợi ý uống khoảng 8–10 cốc chất lỏng trong ngày và thêm khoảng 1 cốc sau mỗi lần đi ngoài phân lỏng.

Uống từng ngụm nếu đang buồn nôn

• Nếu vừa tiêu chảy vừa buồn nôn, hãy uống từng ngụm nhỏ và thường xuyên thay vì uống một lượng lớn cùng lúc. Cách này giúp cơ thể dễ tiếp nhận chất lỏng hơn.

• ORS chứa glucose và các chất điện giải với tỷ lệ phù hợp, giúp tăng hấp thu nước và muối tại ruột. Đây là lý do ORS được khuyến nghị là lựa chọn hàng đầu khi cần bù nước trong tiêu chảy cấp có mất nước nhẹ đến vừa.

Đừng dùng nước ngọt thay cho ORS

• Nước trái cây, nước ngọt có đường hoặc đồ uống chứa nhiều đường không phải lựa chọn tối ưu để bù nước khi tiêu chảy. Lượng đường đơn cao có thể làm triệu chứng nặng hơn ở một số người.

• Nếu dùng nước trái cây, nên ưu tiên lượng vừa phải và tránh nước ép mận vì mận có tác dụng nhuận tràng, có thể khiến phân lỏng hơn.

• Đồng thời, hạn chế rượu bia và đồ uống chứa caffeine trong thời gian tiêu chảy vì chúng có thể làm tình trạng khó chịu hoặc mất nước trở nên đáng lưu ý hơn.

Ăn uống trở lại khi cơ thể cho phép

• Bù nước không có nghĩa là phải nhịn ăn. Khi cảm giác thèm ăn trở lại, phần lớn người bị tiêu chảy cấp có thể ăn lại chế độ thông thường tùy khả năng dung nạp.

• Có thể bắt đầu bằng những món dễ tiêu như cơm, khoai tây, bánh mì, chuối, trứng hoặc thịt nạc nếu phù hợp. Mục tiêu là duy trì dinh dưỡng trong quá trình hồi phục, không phải ép phân đặc ngay lập tức.

Biết khi nào cần đi khám

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, tình trạng ngày càng nặng, xuất hiện máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội hoặc dấu hiệu mất nước, cần được bác sĩ đánh giá.

• Nếu đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng thường xuyên tái diễn, không nên chỉ tăng lượng nước hay thay đổi thực phẩm để chữa đi phân lỏng. Khi đó, cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ xử lý triệu chứng.

Phần 2: Thói quen sinh hoạt giúp phân cứng lại

Mẹo 1: Giảm caffeine khi bị tiêu chảy

Tạm giảm đồ uống chứa caffeine

• Khi đang đi ngoài phân lỏng, nên giảm hoặc tạm ngừng caffeine nếu nhận thấy triệu chứng nặng hơn sau khi uống. NIDDK khuyến nghị tránh đồ uống chứa caffeine trong giai đoạn tiêu chảy cấp vì chúng có thể làm tình trạng tiêu chảy trầm trọng hơn ở một số người.

• Các nguồn caffeine thường gặp gồm cà phê, trà, nước ngọt có caffeine và nước tăng lực. Lượng caffeine giữa các loại đồ uống có thể chênh lệch đáng kể, vì vậy không nên chỉ tính riêng lượng cà phê uống mỗi ngày.

• Nếu đang tìm cách làm phân cứng lại, hãy thử giảm caffeine trong vài ngày và theo dõi số lần đi ngoài cũng như độ đặc của phân.

Không cần ngừng caffeine đột ngột nếu bạn uống thường xuyên

• Người uống caffeine hằng ngày có thể xuất hiện đau đầu, buồn ngủ, cáu gắt hoặc khó tập trung khi ngừng đột ngột. Vì vậy, nếu lượng caffeine tiêu thụ cao, có thể giảm từ từ thay vì cắt hoàn toàn ngay lập tức.

• Có thể chuyển dần từ cà phê hoặc trà đậm sang loại ít caffeine hoặc không caffeine, đồng thời ưu tiên nước lọc và các chất lỏng phù hợp để bù nước.

• Nếu uống một loại đồ uống cụ thể khiến phân lỏng hơn, hãy tạm loại bỏ loại đó trước. Không nhất thiết phải kiêng tất cả thực phẩm hoặc đồ uống nếu chúng không gây triệu chứng.

Đừng nhầm caffeine với nguyên nhân duy nhất gây tiêu chảy

• Caffeine chỉ là một trong những yếu tố có thể làm triệu chứng nặng hơn. Tiêu chảy còn có thể liên quan đến nhiễm trùng, không dung nạp thực phẩm, bệnh lý tiêu hóa hoặc tác dụng phụ của thuốc.

• Nếu đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng kéo dài, tái diễn, việc chỉ giảm caffeine có thể không giải quyết được nguyên nhân. Khi đó, nên theo dõi thực phẩm và đồ uống liên quan rồi trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng tiếp tục.

Ưu tiên bù nước trong thời gian tiêu chảy

• Giảm caffeine không có nghĩa là giảm lượng chất lỏng. Khi tiêu chảy, cơ thể có nguy cơ mất nước nên vẫn cần uống đủ nước và điện giải phù hợp.

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, có máu hoặc phân đen, đau bụng dữ dội, sốt hoặc có dấu hiệu mất nước, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì chỉ tự điều chỉnh chế độ ăn uống.

Mẹo 2: Kiểm tra thuốc gây tiêu chảy

Xem lại các thuốc đang sử dụng

• Một số thuốc có thể gây đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy như kháng sinh, thuốc kháng acid chứa magie, thuốc nhuận tràng và một số thuốc điều trị bệnh khác. Đây là một trong những nguyên nhân đã được ghi nhận của tiêu chảy cấp.

• Nếu tình trạng phân lỏng bắt đầu sau khi dùng một loại thuốc mới, hãy kiểm tra tờ hướng dẫn sử dụng để xem đây có phải là tác dụng phụ đã được ghi nhận hay không.

• Không nên tự kết luận thuốc là nguyên nhân chỉ dựa vào thời điểm xuất hiện triệu chứng, vì tiêu chảy còn có thể bắt nguồn từ nhiễm trùng, không dung nạp thực phẩm hoặc bệnh lý đường tiêu hóa.

Không tự ý ngừng thuốc kê đơn

• Tuyệt đối không tự ngừng kháng sinh hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính chỉ với mục đích làm phân cứng lại. Việc ngừng thuốc đột ngột có thể làm ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị bệnh ban đầu.

• Nếu nghi ngờ thuốc đang gây tiêu chảy, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ. Họ có thể xác định liệu có cần điều chỉnh liều, đổi thuốc hoặc tiếp tục sử dụng hay không.

• Đặc biệt, người đang dùng kháng sinh và xuất hiện tiêu chảy cần thông báo cho bác sĩ, vì kháng sinh có thể làm tăng nguy cơ nhiễm Clostridioides difficile, một nguyên nhân có thể gây tiêu chảy nghiêm trọng.

Lưu ý với thuốc nhuận tràng

• Nếu đang dùng thuốc nhuận tràng, hãy kiểm tra liều lượng và thời gian sử dụng. Dùng quá liều hoặc kéo dài có thể gây tiêu chảy, mất nước và rối loạn điện giải.

• Không nên tiếp tục dùng thuốc nhuận tràng chỉ vì nghĩ rằng tiêu chảy sẽ tự hết sau khi ngừng thuốc. Nếu đã sử dụng lâu ngày hoặc tiêu chảy kéo dài, nên trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân và điều chỉnh an toàn.

• Một số thuốc kháng acid chứa magie cũng có thể gây tiêu chảy. Nếu triệu chứng xuất hiện sau khi dùng thuốc, dược sĩ hoặc bác sĩ có thể tư vấn lựa chọn phù hợp hơn.

Tìm nguyên nhân thay vì chỉ cố chữa phân lỏng

• Nếu đã điều chỉnh thuốc theo hướng dẫn chuyên môn nhưng đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng vẫn kéo dài, không nên tiếp tục tự đổi thuốc. Tiêu chảy kéo dài có thể cần được kiểm tra để xác định nguyên nhân.

• Cần đi khám sớm nếu tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc phân đen, nôn nhiều hay xuất hiện dấu hiệu mất nước.

Mẹo 3: Probiotic có thể hỗ trợ tiêu chảy

Có thể cân nhắc probiotic, nhưng không nên xem là thuốc chữa tiêu chảy

• Probiotic là các vi sinh vật sống có thể hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột. Một số nghiên cứu cho thấy một số chủng probiotic có thể giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy trong một số trường hợp, nhưng hiệu quả không đồng nhất giữa các sản phẩm và nguyên nhân gây bệnh.

• Vì vậy, nếu đang tìm cách làm phân cứng lại hoặc chữa đi phân lỏng, probiotic chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ, không thay thế việc bù nước, điện giải và điều trị nguyên nhân.

• NIDDK lưu ý rằng bằng chứng hiện nay chưa đủ để nhiều chuyên gia khuyến nghị probiotic thường quy cho điều trị hoặc phòng ngừa tiêu chảy.

Chọn đúng chủng thay vì chỉ nhìn tên probiotic

• Không phải mọi sản phẩm chứa Lactobacillus hoặc Bifidobacterium đều có tác dụng giống nhau. Hiệu quả probiotic phụ thuộc vào chủng vi sinh, liều lượng và tình trạng cụ thể.

• Vì vậy, không nên mặc định rằng cứ uống probiotic hằng ngày là sẽ hết đi ngoài phân lỏng hoặc ngăn tiêu chảy tái phát.

• Nếu muốn sử dụng thực phẩm bổ sung probiotic, đặc biệt khi đang mắc bệnh nền, suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc, nên trao đổi với bác sĩ trước.

Có thể bổ sung probiotic từ thực phẩm lên men

• Một số thực phẩm lên men như sữa chua có thể cung cấp các vi sinh vật sống. Tuy nhiên, khả năng cung cấp probiotic và tác động lên tiêu hóa phụ thuộc vào từng sản phẩm.

• Không cần cố ăn thật nhiều thực phẩm lên men để đi ngoài phân sống làm sao cho khỏi. Nếu một loại thực phẩm khiến đầy bụng hoặc phân lỏng hơn, hãy giảm hoặc tạm ngừng.

• Khi đang tiêu chảy cấp, ưu tiên vẫn là uống đủ nước, bổ sung điện giải và ăn uống theo khả năng dung nạp. Người bệnh thường có thể trở lại chế độ ăn thông thường khi cảm giác thèm ăn trở lại.

Theo dõi nguyên nhân nếu tiêu chảy tái diễn

• Nếu tình trạng phân lỏng thường xuyên quay lại, không nên chỉ dựa vào probiotic. Tiêu chảy có thể liên quan đến nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc, không dung nạp thực phẩm hoặc các bệnh lý đường tiêu hóa.

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc dấu hiệu mất nước, cần được bác sĩ đánh giá.

Mẹo 4: Tránh rượu bia khi bị tiêu chảy

Tạm ngừng rượu bia khi phân đang lỏng

• Khi đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy, nên tránh rượu bia cho đến khi đường ruột ổn định. NIDDK khuyến nghị tránh đồ uống có cồn trong giai đoạn tiêu chảy cấp vì chúng có thể khiến triệu chứng nặng hơn.

• Rượu bia cũng có thể làm tăng nguy cơ mất nước trong khi tiêu chảy, khi cơ thể vốn đã mất nhiều nước và điện giải qua phân. NHS cũng khuyến cáo tránh rượu khi đang có dấu hiệu mất nước.

• Vì vậy, nếu mục tiêu là làm phân cứng lại, việc tạm bỏ rượu bia là một thay đổi đơn giản nhưng đáng thực hiện.

Đặc biệt tránh nếu uống rượu thường làm tiêu chảy

• Nếu bạn nhận thấy cứ uống rượu bia là phân lỏng, đau bụng hoặc đi ngoài nhiều lần, hãy xem đây là một yếu tố có thể kích hoạt triệu chứng.

• Không nhất thiết mọi người đều phải kiêng rượu lâu dài. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy thường xuyên xuất hiện sau khi uống, nên giảm đáng kể hoặc ngừng sử dụng và theo dõi sự thay đổi của hệ tiêu hóa.

• Có thể ghi lại thời điểm uống, loại đồ uống, lượng sử dụng và tình trạng đi ngoài để nhận diện mối liên hệ rõ hơn. NIDDK khuyến nghị nhật ký ăn uống có thể giúp xác định những thực phẩm, đồ uống làm triệu chứng tiêu chảy nặng hơn.

Bù nước thay vì dùng đồ uống có cồn

• Khi chữa đi phân lỏng, ưu tiên nước lọc, nước dùng hoặc dung dịch bù nước điện giải (ORS) nếu mất nhiều nước. ORS giúp bổ sung nước và các chất điện giải đã mất do tiêu chảy.

• Nếu đang buồn nôn, hãy uống từng ngụm nhỏ và thường xuyên thay vì uống một lượng lớn cùng lúc.

• Không dùng rượu bia để thay thế nước hoặc dung dịch điện giải. Đây là lúc cơ thể cần “nước đúng chuẩn”, không cần thêm một cuộc phiêu lưu cho hệ tiêu hóa.

Khi nào không nên chỉ thay đổi chế độ ăn

• Nếu đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc không cải thiện sau khi đã loại bỏ các yếu tố kích thích như rượu bia, nên trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân.

• Cần được đánh giá y tế khi tiêu chảy kèm máu trong phân, đau bụng dữ dội, sốt, nôn nhiều hoặc dấu hiệu mất nước.

Phần 3: Cách chữa tiêu chảy cấp nhanh nhất

Lưu ý 1: Giảm chất xơ khi tiêu chảy nặng

Không cần cắt chất xơ xuống 13 g mỗi ngày một cách máy móc

• Khi đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy cấp, không có khuyến nghị chung rằng mọi người phải giảm chất xơ xuống đúng 13 g/ngày. NIDDK cho biết người bị tiêu chảy cấp thường có thể ăn lại chế độ ăn thông thường khi có cảm giác thèm ăn và không khuyến nghị nhịn ăn hay áp dụng chế độ ăn quá hạn chế.

• Vì vậy, nếu mục tiêu là làm phân cứng lại, nên điều chỉnh lượng chất xơ dựa trên mức độ dung nạp của cơ thể thay vì áp dụng một con số cố định.

• Nếu một số thực phẩm giàu chất xơ khiến bạn đầy bụng, đau quặn hoặc đi ngoài nhiều hơn, có thể tạm giảm chúng trong giai đoạn triệu chứng nặng rồi điều chỉnh lại khi đường ruột ổn định.

Tạm hạn chế những thực phẩm có thể làm phân lỏng hơn

• Trong thời gian tiêu chảy, có thể giảm các thực phẩm mà bạn nhận thấy làm triệu chứng nặng hơn, chẳng hạn một số loại đậu, cám hoặc trái cây có tác dụng nhuận tràng.

• Mận khô và nước ép mận chứa sorbitol và có thể làm tăng nhu động ruột ở một số người. Nếu đang chữa đi phân lỏng, nên tạm hạn chế khi nhận thấy chúng làm triệu chứng tăng lên.

• Đồng thời, NIDDK khuyến nghị hạn chế rượu bia, caffeine, thực phẩm nhiều chất béo, lượng lớn đường đơn và đường alcohol như sorbitol, mannitol hoặc xylitol khi bị tiêu chảy cấp.

Tăng lại chất xơ khi tiêu chảy đã giảm

• Khi phân bắt đầu ổn định, không nên tiếp tục duy trì chế độ ăn quá ít chất xơ trong thời gian dài. Người trưởng thành thường cần khoảng 22–34 g chất xơ mỗi ngày tùy tuổi và giới tính.

• Hãy đưa rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn chất xơ khác trở lại khẩu phần từng bước để cơ thể thích nghi.

• Tăng chất xơ quá nhanh có thể gây đầy hơi hoặc khó chịu. Vì vậy, nếu cần tăng lượng chất xơ, nên tăng từ từ và uống đủ nước.

Ưu tiên bù nước thay vì chỉ cố làm phân đặc

• Trong tiêu chảy cấp, nguy cơ đáng lo ngại nhất là mất nước và điện giải. Uống đủ nước, nước dùng hoặc dung dịch bù nước điện giải giúp bù lại lượng dịch đã mất.

• Không nên nhịn ăn hoặc cắt quá nhiều nhóm thực phẩm chỉ để đi ngoài phân sống làm sao cho khỏi. Khi có thể ăn, hãy duy trì dinh dưỡng phù hợp và lựa chọn những món cơ thể dễ dung nạp.

Đi khám nếu tiêu chảy có dấu hiệu bất thường

• Cần liên hệ bác sĩ nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc phân đen, nôn nhiều hay xuất hiện dấu hiệu mất nước.

• Nếu đi ngoài phân lỏng hoặc phân sống kéo dài, tái diễn nhiều lần, việc chỉ giảm chất xơ có thể không giải quyết được nguyên nhân. Khi đó, cần đánh giá các yếu tố như nhiễm trùng, thuốc đang sử dụng, không dung nạp thực phẩm hoặc bệnh lý đường tiêu hóa.

Lưu ý 2: Bù điện giải khi tiêu chảy nặng

Ưu tiên dung dịch bù nước điện giải

• Khi đi ngoài phân lỏng nhiều lần hoặc tiêu chảy nặng, cơ thể không chỉ mất nước mà còn mất natri và các chất điện giải. Vì vậy, bù nước và điện giải là ưu tiên quan trọng nhất để phòng mất nước, thay vì chỉ tập trung vào việc làm phân cứng lại.

• Có thể sử dụng dung dịch bù nước điện giải (ORS) pha đúng theo hướng dẫn trên sản phẩm. ORS chứa glucose và các chất điện giải với tỷ lệ phù hợp, giúp cơ thể hấp thu nước và muối hiệu quả hơn.

• Người lớn tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh lý nền như bệnh thận, đái tháo đường nên hỏi bác sĩ về loại và lượng dung dịch bù nước phù hợp.

Bổ sung thêm chất lỏng trong ngày

• Bên cạnh ORS, có thể uống nước lọc, nước dùng, nước canh hoặc một số loại đồ uống phù hợp để bổ sung lượng dịch đã mất.

• Nếu đang buồn nôn hoặc khó uống, hãy nhấp từng ngụm nhỏ và uống thường xuyên thay vì uống một lượng lớn cùng lúc.

• Không cần cố uống một loại đồ uống duy nhất. Mục tiêu là duy trì đủ dịch và điện giải trong suốt thời gian tiêu chảy.

Hạn chế đồ uống quá nhiều đường

• Nước ngọt, nước trái cây có nhiều đường và các đồ uống chứa lượng lớn đường đơn có thể khiến phân lỏng nặng hơn ở một số người. Vì vậy, không nên dùng chúng làm nguồn bù nước chính khi đang tiêu chảy.

• ORS khác với nước ngọt thông thường: ORS được thiết kế với sự kết hợp giữa glucose và điện giải nhằm hỗ trợ hấp thu nước, nên phù hợp hơn khi cần bù dịch do tiêu chảy.

Ăn uống bình thường khi có thể

• Bù nước không đồng nghĩa với nhịn ăn. Khi cảm giác thèm ăn trở lại, phần lớn người bị tiêu chảy cấp có thể quay lại chế độ ăn thông thường tùy khả năng dung nạp.

• Nếu đang khó chịu với thức ăn, có thể bắt đầu bằng những món đơn giản như cơm, khoai tây, bánh mì, chuối hoặc các món mềm dễ ăn, sau đó tăng dần khẩu phần.

• Không nên chỉ dựa vào các món “làm đặc phân” để chữa đi phân lỏng; phục hồi nước và điện giải mới là ưu tiên trước mắt.

Biết khi nào cần đi khám

• Cần được bác sĩ đánh giá nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc phân đen, nôn nhiều hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước.

• Nếu không thể uống đủ nước hoặc ORS để bù lại lượng dịch mất đi, nguy cơ mất nước nghiêm trọng tăng lên và cần được chăm sóc y tế.

Lưu ý 3: Dùng thuốc tiêu chảy đúng lúc

Chỉ cân nhắc thuốc khi phù hợp

• Với người lớn bị tiêu chảy cấp, một số thuốc không kê đơn như loperamide (Imodium) hoặc bismuth subsalicylate (Pepto-Bismol) có thể giúp giảm số lần đi ngoài và cải thiện triệu chứng trong một số trường hợp. Tuy nhiên, thuốc không thay thế việc bù nước và điện giải.

• Nếu mục tiêu là làm phân cứng lại, không nên tự dùng thuốc chỉ vì phân đang mềm hoặc đi ngoài phân lỏng. Trước tiên cần xác định mức độ tiêu chảy và đảm bảo cơ thể được bù đủ nước.

Không dùng thuốc cầm tiêu chảy khi có dấu hiệu cảnh báo

• Không nên tự dùng thuốc chống tiêu chảy nếu có máu trong phân hoặc sốt, vì đây có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng đường ruột cần được đánh giá và điều trị phù hợp.

• Loperamide cũng nên tránh khi nghi ngờ tiêu chảy viêm hoặc nhiễm khuẩn có nguy cơ gây biến chứng. IDSA khuyến cáo thuốc chống nhu động như loperamide chỉ có thể cân nhắc ở người lớn khỏe mạnh bị tiêu chảy nước cấp, sau khi đã bù đủ nước.

• Không nên áp dụng hướng dẫn dùng thuốc này cho trẻ em nếu chưa có chỉ định của bác sĩ. NIDDK khuyến cáo không tự dùng thuốc chống tiêu chảy không kê đơn cho trẻ nhỏ.

Bù nước trước khi nghĩ đến thuốc

• Khi tiêu chảy nhiều, ưu tiên vẫn là nước và điện giải. Dung dịch bù nước điện giải (ORS) có thể giúp thay thế lượng nước và muối đã mất.

• Thuốc chống tiêu chảy chỉ đóng vai trò kiểm soát triệu chứng. Nếu dùng thuốc nhưng tiêu chảy tiếp tục nặng lên hoặc kéo dài hơn 2 ngày, cần liên hệ bác sĩ.

• Không nên cố “khóa” đường ruột bằng thuốc khi cơ thể đang có dấu hiệu nhiễm trùng nghiêm trọng. Trong một số nhiễm trùng đường ruột, thuốc chống nhu động có thể làm tăng nguy cơ biến chứng.

Đừng tự điều trị nếu tiêu chảy kéo dài

• Nếu tình trạng đi ngoài phân sống, phân lỏng hoặc tiêu chảy tái diễn thường xuyên, thuốc cầm tiêu chảy chỉ có thể che bớt triệu chứng mà không xử lý nguyên nhân.

• Tiêu chảy có thể liên quan đến nhiễm trùng, không dung nạp thực phẩm, bệnh lý đường tiêu hóa hoặc tác dụng phụ của thuốc. Khi triệu chứng kéo dài, bác sĩ có thể cần khai thác bệnh sử và thực hiện xét nghiệm để tìm nguyên nhân.

• Nếu xuất hiện phân có máu, sốt, đau bụng dữ dội, nôn nhiều, chóng mặt hoặc dấu hiệu mất nước, cần được khám thay vì tiếp tục tự tìm cách chữa đi phân lỏng tại nhà.

Lưu ý 4: Khi nào cần khám vì phân lỏng?

Đi khám nếu tiêu chảy kéo dài quá 2 ngày

• Tiêu chảy cấp thường tự cải thiện, nhưng ở người lớn, NIDDK khuyến nghị liên hệ bác sĩ nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày, đặc biệt khi không có dấu hiệu thuyên giảm.

• Nếu tình trạng đi ngoài phân lỏng kéo dài hoặc thường xuyên tái diễn, không nên chỉ tiếp tục điều chỉnh chế độ ăn để làm phân cứng lại. Bác sĩ có thể cần tìm nguyên nhân như nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc, không dung nạp thực phẩm hoặc bệnh lý đường tiêu hóa.

Đi khám ngay khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo

• Cần được đánh giá y tế sớm nếu có một trong các biểu hiện:

  • Phân có máu, mủ hoặc phân đen như hắc ín.

  • Đau bụng hoặc đau vùng hậu môn dữ dội.

  • Sốt cao.

  • Nôn nhiều khiến bạn không thể uống đủ nước.

  • Có dấu hiệu mất nước như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc choáng váng.

Đặc biệt thận trọng nếu đi ngoài nhiều lần

• Người lớn nên liên hệ bác sĩ nếu có 6 lần phân lỏng trở lên trong một ngày, ngay cả khi chưa xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng khác.

• Người trên 65 tuổi, phụ nữ mang thai, người đang dùng kháng sinh hoặc người có hệ miễn dịch suy yếu có nguy cơ gặp biến chứng cao hơn khi bị tiêu chảy và nên trao đổi với bác sĩ sớm hơn.

Đừng chỉ tìm cách chữa đi phân lỏng tại nhà

• Bù nước và điện giải vẫn là việc cần ưu tiên trong thời gian tiêu chảy. Tuy nhiên, nếu triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, việc cố gắng chữa đi phân lỏng bằng thực phẩm, probiotic hay thuốc không kê đơn có thể làm chậm quá trình xác định nguyên nhân.

• Nếu tình trạng đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng kéo dài nhiều ngày, bác sĩ có thể dựa vào bệnh sử, khám lâm sàng và trong một số trường hợp thực hiện xét nghiệm để tìm nguyên nhân phù hợp.

Đừng chờ đến khi mất nước mới xử lý

• Tiêu chảy làm cơ thể mất nước và điện giải; mất nước nghiêm trọng có thể gây biến chứng nguy hiểm. Vì vậy, hãy bắt đầu bù nước ngay từ khi tiêu chảy xuất hiện và theo dõi lượng nước tiểu, cảm giác khát và tình trạng chóng mặt.

• Nếu không thể uống đủ nước hoặc dung dịch bù nước điện giải, cần tìm kiếm chăm sóc y tế thay vì tiếp tục tự điều trị tại nhà.

Tìm nguyên nhân nếu tiêu chảy kéo dài

Kiểm tra khả năng không dung nạp lactose

• Nếu thường xuyên đi ngoài phân lỏng, đầy bụng, nhiều hơi hoặc đau bụng sau khi uống sữa hay ăn các sản phẩm từ sữa, không dung nạp lactose có thể là một nguyên nhân cần lưu ý. Các triệu chứng thường xuất hiện trong vài giờ sau khi sử dụng thực phẩm chứa lactose.

• Không nên tự loại bỏ hoàn toàn sữa và chế phẩm từ sữa trong thời gian dài. Nhiều người vẫn dung nạp được một lượng lactose nhất định; cắt bỏ toàn bộ có thể làm giảm lượng canxi và vitamin D trong khẩu phần.

• Nếu nghi ngờ lactose là nguyên nhân khiến phân lỏng kéo dài, bác sĩ có thể đánh giá triệu chứng, chế độ ăn và thực hiện test hơi thở hydrogen khi cần.

Lưu ý hội chứng ruột kích thích

• Hội chứng ruột kích thích (IBS) có thể gây tình trạng đau bụng tái diễn kèm thay đổi thói quen đi tiêu, trong đó có tiêu chảy kéo dài. Đây là một trong những nguyên nhân có thể gặp khi tình trạng đi ngoài phân sống hoặc phân lỏng tái diễn mà không tìm thấy nguyên nhân nhiễm trùng rõ ràng.

• Nếu triệu chứng thường xuyên quay lại, không nên chỉ tập trung vào việc làm phân cứng lại bằng cách kiêng nhiều loại thực phẩm. Bác sĩ có thể dựa vào triệu chứng, tiền sử ăn uống và các xét nghiệm cần thiết để loại trừ những bệnh lý khác trước khi xác định IBS.

• Việc ghi nhật ký thực phẩm và thời điểm xuất hiện triệu chứng có thể giúp nhận diện những món ăn hoặc đồ uống làm tình trạng nặng hơn.

Chủ động phòng tiêu chảy khi đi du lịch

• Khi đến những khu vực có điều kiện vệ sinh hoặc hệ thống xử lý nước hạn chế, hãy ưu tiên nước đóng chai còn nguyên niêm phong để uống, đánh răng và pha đồ uống.

• Tránh đá viên không rõ nguồn nước, nước máy chưa được xử lý, thực phẩm sống hoặc chưa nấu chín và đồ ăn không được giữ nóng đúng cách. CDC cũng khuyến nghị lựa chọn thực phẩm được nấu chín và phục vụ nóng khi đi du lịch.

• Với trái cây và rau sống, chỉ nên ăn khi đã được rửa bằng nguồn nước an toàn hoặc có thể tự bóc vỏ. Những thói quen nhỏ này giúp giảm nguy cơ tiêu chảy do du lịch và tránh chuyến đi biến thành một cuộc “định cư bất đắc dĩ” trong phòng vệ sinh.

Đừng chỉ tìm cách chữa triệu chứng

• Nếu chữa đi phân lỏng bằng cách thay đổi thực phẩm nhưng tình trạng vẫn kéo dài hoặc tái phát, cần tìm nguyên nhân thay vì tiếp tục kiêng khem.

• Tiêu chảy kéo dài có thể liên quan đến không dung nạp thực phẩm, IBS, nhiễm trùng kéo dài, bệnh lý đường tiêu hóa hoặc tác dụng phụ của thuốc.

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc dấu hiệu mất nước, nên liên hệ bác sĩ để được đánh giá.

Nguồn tham khảo

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Eating, diet, & nutrition for diarrhea. National Institutes of Health.
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Diarrhea. National Institutes of Health.
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2018). Lactose intolerance. National Institutes of Health.
4. Shane, A. L., Mody, R. K., Crump, J. A., et al. (2017). 2017 Infectious Diseases Society of America clinical practice guidelines for the diagnosis and management of infectious diarrhea. Clinical Infectious Diseases, 65(12), e45–e80.
5. Centers for Disease Control and Prevention. (2026). Travelers’ diarrhea. CDC Yellow Book: Health Information for International Travel.
6. Centers for Disease Control and Prevention. (2025). Food and water precautions for travelers. CDC Yellow Book: Health Information for International Travel.
7. Centers for Disease Control and Prevention. (2026). Food and drink considerations when traveling. Travelers’ Health, National Center for Emerging and Zoonotic Infectious Diseases.
8. Centers for Disease Control and Prevention. (2025). Water disinfection for travelers. CDC Yellow Book: Health Information for International Travel.

Biên tập nội dung: Sidney Bailey Hoang.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: William Harris.