Chế độ ăn BRAT là gì? 2 cách ăn giúp cầm tiêu chảy nhanh nhất

Tiêu chảy có thể khiến cơ thể nhanh chóng mệt mỏi, mất nước và khó chịu, nhất là khi không biết bị tiêu chảy nên ăn gì để bụng dễ chịu hơn. Chế độ ăn BRAT gồm chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng từng được nhiều người áp dụng để cầm tiêu chảy và giảm kích ứng đường tiêu hóa. Tuy nhiên, chỉ ăn BRAT trong thời gian dài có thể khiến cơ thể thiếu protein, năng lượng và một số vitamin cần thiết, từ đó làm chậm quá trình hồi phục. Bài viết này, Tiptory giúp bạn hiểu cách áp dụng chế độ ăn BRAT khi bị tiêu chảy, đồng thời bổ sung những thực phẩm nhẹ bụng, giàu dinh dưỡng để cơ thể phục hồi tốt hơn.

Chế độ ăn BRAT có nên áp dụng?

Không nên chỉ ăn BRAT trong nhiều ngày

• Chế độ ăn BRAT gồm chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng từng được dùng phổ biến khi bị tiêu chảy vì các món này khá mềm, dễ ăn và ít gây kích thích dạ dày.

• Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay không ủng hộ việc chỉ ăn 4 nhóm thực phẩm này trong nhiều ngày. Việc hạn chế quá mức có thể khiến khẩu phần thiếu năng lượng, protein và vi chất cần thiết. NIDDK khuyến nghị người bị tiêu chảy cấp không cần nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn quá hạn chế; khi có cảm giác thèm ăn, có thể dần trở lại chế độ ăn thông thường.

Bắt đầu với món mềm, dễ tiêu nếu bụng còn nhạy cảm

• Nếu đang buồn nôn hoặc bụng khó chịu, có thể bắt đầu với những món đơn giản như chuối, cơm trắng, khoai tây luộc, bánh mì nướng, bánh quy mặn hoặc mì, sau đó tăng dần sự đa dạng của bữa ăn khi cơ thể dung nạp tốt.

• Vì vậy, nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy nên ăn gì, không nhất thiết phải bó buộc vào chế độ ăn BRAT. Mục tiêu quan trọng hơn là lựa chọn thực phẩm dễ tiêu nhưng vẫn cung cấp đủ năng lượng và dinh dưỡng để cơ thể phục hồi.

Có thể ăn bánh mì với một ít mứt, nhưng không cần kiêng chất béo tuyệt đối

• Một ít mứt có thể giúp bánh mì dễ ăn hơn, nhưng nên tránh các loại mứt hoặc đồ uống chứa quá nhiều đường. Lượng đường đơn cao có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

• Không cần tuyệt đối kiêng mọi chất béo, nhưng trong giai đoạn tiêu chảy cấp nên hạn chế thực phẩm nhiều chất béo như đồ chiên rán, thức ăn nhanh và pizza vì chúng có thể khiến triệu chứng khó chịu hơn.

Bổ sung thêm tinh bột và thực phẩm giàu dinh dưỡng

• Khi bụng bắt đầu ổn định, có thể bổ sung khoai tây luộc, mì, cơm, ngũ cốc hoặc các món tinh bột dễ tiêu thay vì chỉ ăn 4 thực phẩm của chế độ ăn BRAT.

• Có thể từng bước bổ sung nguồn protein ít chất béo như thịt gà bỏ da hoặc các thực phẩm phù hợp với khả năng dung nạp của cơ thể. NIDDK cũng liệt kê thịt gà nướng bỏ da và chất béo trong nhóm thực phẩm mềm, dễ tiêu có thể sử dụng khi tiêu chảy.

Ưu tiên bù nước và điện giải

• Khi bị tiêu chảy, mất nước và điện giải mới là vấn đề cần đặc biệt lưu ý. Hãy uống đủ nước và cân nhắc dung dịch bù nước điện giải, đặc biệt khi tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.

• Nếu đang buồn nôn, thay vì uống một lượng lớn cùng lúc, hãy uống từng ngụm nhỏ và thường xuyên để cơ thể dễ hấp thu hơn.

• Không nên cố cầm tiêu chảy bằng cách nhịn ăn hoặc chỉ uống nước. Bù đủ nước, điện giải và ăn uống phù hợp mới là nền tảng của quá trình hồi phục.

Hạn chế những món có thể làm tiêu chảy nặng hơn

• Trong thời gian triệu chứng còn rõ, nên hạn chế rượu bia, caffeine, đồ chiên nhiều dầu mỡ, thực phẩm nhiều đường và một số sản phẩm chứa lactose nếu chúng khiến triệu chứng tăng lên.

• Một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose sau một đợt tiêu chảy cấp, vì vậy sữa và sản phẩm từ sữa có thể gây đầy bụng hoặc làm phân lỏng hơn trong giai đoạn hồi phục.

Biết khi nào không nên tự xử lý tại nhà

• Không nên chỉ tập trung vào ăn gì để cầm tiêu chảy nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường. Người lớn nên liên hệ bác sĩ khi tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày, đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên, sốt cao, nôn nhiều, đau bụng hoặc đau trực tràng dữ dội, phân có máu/mủ hoặc phân đen như hắc ín.

• Khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc mệt lả cũng có thể là dấu hiệu mất nước cần được đánh giá y tế.

Cách 1: Tiêu chuẩn 4 thực phẩm trong chế độ ăn BRAT

Bước 1: Ăn chuối khi bị tiêu chảy

Chuối là lựa chọn phù hợp khi bị tiêu chảy

• Chuối mềm, dễ ăn và thường được dung nạp tốt khi đường tiêu hóa đang nhạy cảm. Đây cũng là một trong những thực phẩm thuộc chế độ ăn BRAT, cùng với cơm, sốt táo và bánh mì nướng.

• Tiêu chảy và nôn ói có thể làm cơ thể mất nước cùng nhiều chất điện giải, trong đó có kali. Chuối cung cấp kali nên có thể góp phần bổ sung dinh dưỡng trong giai đoạn này. Tuy nhiên, không nên xem chuối là phương pháp điều trị hoặc chỉ ăn chuối để cầm tiêu chảy. WHO nhấn mạnh bù nước và điện giải bằng dung dịch oresol (ORS), đồng thời tiếp tục ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, mới là nền tảng trong xử trí tiêu chảy.

Nên chọn chuối chín nếu bụng đang nhạy cảm

• Nếu đang tìm bị tiêu chảy nên ăn gì, có thể thử chuối chín vì loại này mềm và thường dễ ăn hơn chuối còn xanh. Mỗi người có khả năng dung nạp khác nhau, vì vậy hãy bắt đầu với một lượng nhỏ và theo dõi phản ứng của cơ thể.

• Chuối chưa chín chứa nhiều tinh bột kháng hơn. Một số nghiên cứu về dinh dưỡng trong tiêu chảy đã quan tâm đến vai trò của tinh bột kháng, nhưng không nên diễn giải rằng ăn chuối xanh hoặc tinh bột kháng có thể thay thế phương pháp bù nước, điện giải và điều trị nguyên nhân. Bằng chứng hiện nay không đủ để khuyến nghị chỉ dùng chuối nhằm làm tiêu chảy ngừng nhanh hơn.

Ăn chuối đúng cách thay vì chỉ dựa vào chế độ BRAT

• Có thể ăn chuối cùng những món nhẹ bụng khác như cơm, khoai tây, bánh mì hoặc mì khi cơ thể bắt đầu thấy đói. WHO khuyến nghị tiếp tục cung cấp thực phẩm giàu dinh dưỡng trong thời gian bị tiêu chảy thay vì hạn chế khẩu phần quá mức.

• Nếu tiêu chảy khiến bạn ăn uống kém, hãy chia thành nhiều bữa nhỏ. Cách này có thể dễ chịu hơn so với cố gắng ăn một bữa lớn.

Đừng quên bù nước và điện giải

• Ăn chuối chỉ giải quyết một phần nhu cầu dinh dưỡng. Khi bị tiêu chảy, ưu tiên quan trọng hơn là bù lượng nước và điện giải đã mất. Dung dịch ORS giúp bổ sung nước và các chất điện giải theo tỷ lệ phù hợp để cơ thể hấp thu hiệu quả.

• Nếu người bệnh là trẻ nhỏ, việc tiếp tục bú mẹ và ăn uống phù hợp càng quan trọng vì tiêu chảy có thể làm tăng nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng. WHO khuyến nghị tiếp tục cho trẻ ăn và bổ sung dinh dưỡng trong thời gian bị tiêu chảy.

Không nên cố cầm tiêu chảy chỉ bằng thức ăn

• Chuối có thể là một phần của chế độ ăn khi tiêu chảy nhưng không phải thuốc điều trị. Nếu có tiêu chảy kéo dài, phân có máu, dấu hiệu mất nước, nôn nhiều hoặc tình trạng bệnh nặng lên, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì tiếp tục tự điều chỉnh chế độ ăn tại nhà.

Bước 2: Ăn cơm trắng khi bị tiêu chảy

Cơm trắng là lựa chọn dễ tiêu khi bị tiêu chảy

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy nên ăn gì, cơm trắng có thể là một lựa chọn đơn giản vì ít chất xơ, dễ ăn và cung cấp carbohydrate để bổ sung năng lượng.

• Có thể dùng cơm trắng trong bữa ăn khi vẫn còn tiêu chảy, nhưng không nên chỉ ăn cơm hoặc xem cơm là cách cầm tiêu chảy. Điều quan trọng hơn vẫn là bù đủ nước và điện giải, đồng thời duy trì chế độ ăn đa dạng, phù hợp với khả năng dung nạp.

Nấu cơm mềm để dễ ăn hơn

• Nếu bụng đang nhạy cảm, nên nấu cơm mềm hoặc cháo loãng thay vì cơm khô, cứng. Thức ăn mềm thường dễ ăn hơn khi người bệnh đang mệt hoặc kém ngon miệng.

• Có thể chuẩn bị cơm bằng các cách đơn giản:

  1. Dùng nồi cơm điện theo hướng dẫn của thiết bị.

  2. Cho 1 phần gạo với khoảng 2 phần nước, đun sôi rồi hạ nhỏ lửa, đậy nắp và nấu đến khi nước được hấp thu hết.

  3. Luộc gạo với nhiều nước đến khi hạt gạo thật mềm, sau đó chắt bớt nước nếu cần.

Không nên dùng nước cơm thay dung dịch bù nước

• Nước cơm hoặc cháo có thể cung cấp một lượng carbohydrate và nước, nhưng không có thành phần điện giải được cân đối như dung dịch oresol (ORS). Vì vậy, nếu tiêu chảy nhiều, nên ưu tiên ORS theo đúng hướng dẫn pha và sử dụng thay vì chỉ uống nước cơm.

• WHO khuyến nghị bù nước và điện giải bằng ORS trong điều trị tiêu chảy, đồng thời tiếp tục cho người bệnh ăn để hạn chế nguy cơ suy dinh dưỡng.

Kết hợp cơm với thực phẩm giàu dinh dưỡng

• Chế độ ăn BRAT truyền thống có cơm trắng, nhưng hiện nay không nên áp dụng BRAT một cách quá nghiêm ngặt trong nhiều ngày vì có thể không cung cấp đủ protein, năng lượng và vi chất.

• Khi đã ăn được, có thể kết hợp cơm với các thực phẩm dễ tiêu và ít chất béo như thịt gà bỏ da, trứng hoặc một số món phù hợp với khả năng dung nạp. Cách này giúp bữa ăn đầy đủ dinh dưỡng hơn thay vì chỉ tập trung vào việc ăn gì để cầm tiêu chảy.

Ăn từng ít một và theo dõi phản ứng của cơ thể

• Nếu còn buồn nôn hoặc đau bụng, hãy bắt đầu với một lượng nhỏ cơm mềm, ăn chậm và chia thành nhiều bữa.

• Khi tình trạng tiêu chảy giảm và cảm giác thèm ăn trở lại, có thể từng bước mở rộng thực đơn. Không cần chờ tiêu chảy chấm dứt hoàn toàn mới bắt đầu ăn uống bình thường.

Bước 3: Sốt táo có phù hợp khi tiêu chảy?

Sốt táo dễ ăn hơn táo tươi

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy nên ăn gì, sốt táo có thể là lựa chọn phù hợp nếu người bệnh vẫn muốn ăn nhưng đường tiêu hóa đang nhạy cảm. Táo đã được nấu chín và nghiền mềm thường dễ ăn hơn táo sống hoặc táo nguyên miếng.

• Táo cũng chứa pectin, một loại chất xơ hòa tan có khả năng giữ nước và tạo dạng gel trong đường ruột. Tuy nhiên, không nên xem sốt táo là thực phẩm có thể trực tiếp cầm tiêu chảy hoặc thay thế việc bù nước, điện giải.

Ưu tiên sốt táo không thêm đường

• Nếu mua sẵn, hãy chọn loại ghi “unsweetened” hoặc “no sugar added”, vì lượng đường bổ sung cao có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

• Không cần thêm nhiều đường khi tự làm sốt táo. Nếu muốn tạo hương vị, có thể dùng một lượng rất nhỏ đường và theo dõi khả năng dung nạp của cơ thể.

Có thể tự làm sốt táo tại nhà

1. Gọt vỏ, bỏ lõi và cắt nhỏ 6 quả táo.

2. Cho táo vào nồi cùng khoảng 240 ml nước và 1 thìa canh nước cốt chanh.

3. Đun sôi, sau đó hạ nhỏ lửa và nấu khoảng 30 phút đến khi táo thật mềm.

4. Dùng dụng cụ nghiền khoai tây hoặc thìa nghiền táo thành hỗn hợp mềm, mịn. Có thể thêm một lượng nhỏ đường nếu cần, nhưng không nên cho quá nhiều.

5. Nếu sử dụng quế, chỉ nên thêm một lượng nhỏ và ngừng sử dụng nếu cảm thấy đau bụng hoặc khó chịu.

Không nhất thiết phải bó buộc vào chế độ BRAT

• Sốt táo là một thành phần của chế độ ăn BRAT cùng với chuối, cơm và bánh mì nướng. Tuy nhiên, các hướng dẫn hiện đại không khuyến khích chỉ ăn 4 loại thực phẩm này trong nhiều ngày vì chế độ này có thể không cung cấp đủ năng lượng, protein và vi chất.

• Khi đã có thể ăn, nên từng bước bổ sung các thực phẩm giàu dinh dưỡng và dễ tiêu thay vì chỉ tập trung vào ăn gì để cầm tiêu chảy.

Bù nước vẫn là ưu tiên hàng đầu

• Dù ăn chuối, cơm hay sốt táo, người bị tiêu chảy vẫn cần chú trọng bổ sung nước và điện giải. Dung dịch oresol (ORS) được sử dụng để phòng và điều trị mất nước do tiêu chảy.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, đi ngoài nhiều lần, nôn liên tục, phân có máu hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt và mệt lả, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì chỉ điều chỉnh chế độ ăn BRAT tại nhà.

Bước 4: Ăn bánh mì nướng khi tiêu chảy

Bánh mì nướng có thể dễ ăn khi tiêu chảy

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy nên ăn gì, bánh mì nướng có thể là lựa chọn đơn giản nếu bạn đang cần một món nhẹ, dễ ăn. Đây cũng là một thành phần quen thuộc trong chế độ ăn BRAT.

• Bánh mì trắng nướng thường có ít chất xơ hơn bánh mì nguyên cám, nên một số người có thể cảm thấy dễ tiêu hơn khi đường ruột đang nhạy cảm. Tuy nhiên, không có nghĩa bánh mì nướng có tác dụng trực tiếp cầm tiêu chảy.

Chọn loại bánh mì phù hợp với tình trạng bụng

• Trong giai đoạn tiêu chảy cấp, nếu các thực phẩm giàu chất xơ khiến bạn đầy bụng hoặc đi ngoài nhiều hơn, có thể tạm thời ưu tiên bánh mì trắng hoặc bánh mì ít chất xơ.

• Khi triệu chứng cải thiện, không cần tiếp tục hạn chế chất xơ quá mức. Có thể từng bước quay lại các loại ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm giàu chất xơ để đảm bảo chế độ ăn cân bằng.

Có thể thêm một ít mứt nếu dung nạp tốt

• Một lớp mỏng mứt không quá ngọt có thể giúp bánh mì dễ ăn hơn. Tuy nhiên, nên hạn chế các loại phết chứa nhiều đường vì lượng đường đơn cao có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

• Không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn chất béo, nhưng nên hạn chế bơ, bơ đậu phộng và các loại thực phẩm nhiều chất béo nếu chúng khiến bạn đầy bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy tăng lên.

Không nên chỉ ăn bánh mì để cầm tiêu chảy

• Chế độ ăn BRAT từng được sử dụng phổ biến nhưng hiện không được khuyến khích áp dụng quá nghiêm ngặt trong nhiều ngày. Chỉ ăn chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng có thể khiến khẩu phần thiếu protein, năng lượng và một số vitamin, khoáng chất.

• Khi có thể ăn uống bình thường, nên dần bổ sung các thực phẩm giàu dinh dưỡng và phù hợp với khả năng dung nạp thay vì chỉ tập trung vào ăn gì để cầm tiêu chảy.

Ưu tiên bù nước và điện giải

• Thực phẩm chỉ hỗ trợ cung cấp năng lượng và dinh dưỡng; điều quan trọng nhất khi tiêu chảy là phòng ngừa và điều trị mất nước. Có thể sử dụng dung dịch oresol (ORS) đúng hướng dẫn để bổ sung nước và điện giải đã mất.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, đi ngoài nhiều lần, nôn liên tục, sốt cao, phân có máu hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt và mệt lả, nên đi khám thay vì tiếp tục tự điều chỉnh chế độ ăn khi bị tiêu chảy tại nhà.

Cách 2: Thực phẩm bổ sung khi bị tiêu chảy

Mẹo 1: Bù nước đúng cách khi tiêu chảy

Ưu tiên bù nước và điện giải khi bị tiêu chảy

• Tiêu chảy, đặc biệt khi đi ngoài nhiều lần hoặc kèm nôn ói, có thể khiến cơ thể mất nước và chất điện giải nhanh chóng. Vì vậy, nếu đang tìm cách cầm tiêu chảy, điều cần ưu tiên trước tiên là phòng ngừa mất nước thay vì cố nhịn ăn hoặc nhịn uống.

• Dung dịch bù nước điện giải đường uống (ORS) là lựa chọn phù hợp để bổ sung nước và các chất điện giải bị mất. ORS được WHO khuyến nghị trong phòng ngừa và điều trị mất nước do tiêu chảy.

Nếu đang nôn, hãy uống từng ngụm nhỏ

• Khi nôn liên tục, không nên cố uống một lượng lớn nước cùng lúc vì có thể kích thích nôn thêm. Hãy tạm ngừng trong thời gian ngắn rồi bắt đầu lại bằng từng ngụm nhỏ, uống thường xuyên.

• Nếu cảm thấy buồn nôn khi uống, có thể thử ngậm hoặc nhai những viên đá nhỏ. Cách này giúp đưa một lượng nhỏ nước vào cơ thể và có thể dễ chịu hơn với một số người.

Khi hết nôn, từ từ đưa thức ăn trở lại

• Khi tình trạng nôn đã giảm hoặc chấm dứt, không cần tiếp tục nhịn ăn kéo dài. Có thể bắt đầu với những món nhẹ, mềm và dễ tiêu như nước dùng, cháo, cơm mềm, bánh mì nướng hoặc các thực phẩm phù hợp với khả năng dung nạp.

• Đây cũng là lúc có thể áp dụng linh hoạt chế độ ăn BRAT trong thời gian ngắn nếu những thực phẩm như chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng giúp bạn dễ ăn hơn. Tuy nhiên, không nên chỉ ăn 4 loại thực phẩm này trong nhiều ngày vì khẩu phần có thể thiếu năng lượng và protein.

Không nên lạm dụng nước trái cây hoặc nước ngọt

• Nước trái cây pha loãng hoặc một số loại đồ uống có thể dễ uống hơn, nhưng không nên dùng chúng thay thế ORS khi có nguy cơ mất nước. Đồ uống chứa nhiều đường có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

• Nên hạn chế rượu bia và đồ uống chứa caffeine trong thời gian tiêu chảy vì chúng có thể khiến tình trạng khó chịu hoặc mất nước trở nên nghiêm trọng hơn.

Uống đều trong ngày thay vì chờ khát

• Nếu có thể uống bình thường, hãy bổ sung chất lỏng đều đặn trong ngày. Khi bị buồn nôn, ưu tiên những ngụm nhỏ và tăng dần lượng uống khi cơ thể dung nạp tốt.

• Không cần cố uống thật nhiều cùng lúc. Mục tiêu là duy trì đủ nước và điện giải trong khi cơ thể tiếp tục mất dịch qua phân hoặc nôn.

Biết dấu hiệu mất nước cần đi khám

• Nếu xuất hiện khát dữ dội, khô miệng, tiểu ít hoặc nước tiểu sẫm màu, chóng mặt, yếu nhiều, lơ mơ hoặc không thể giữ được nước do nôn liên tục, cần được đánh giá y tế sớm.

• Với tiêu chảy có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn kéo dài hoặc triệu chứng không cải thiện, không nên chỉ dựa vào ăn gì để cầm tiêu chảy hay tự áp dụng chế độ ăn BRAT tại nhà.

Mẹo 2: Ăn tinh bột dễ tiêu khi tiêu chảy

Ưu tiên tinh bột đơn giản, dễ tiêu

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy nên ăn gì, có thể lựa chọn một số thực phẩm giàu carbohydrate nhưng ít chất béo và dễ ăn như bánh quy mặn, mì pasta, khoai tây luộc hoặc cà rốt nấu chín.

• Những món này giúp bổ sung năng lượng trong lúc cơ thể đang mất sức do tiêu chảy. Tuy nhiên, chúng không phải thuốc điều trị và không có tác dụng cầm tiêu chảy trực tiếp.

Chọn khoai tây luộc và bỏ vỏ

• Khoai tây luộc, hấp hoặc nghiền có thể phù hợp khi đường tiêu hóa đang nhạy cảm. Nếu đang tiêu chảy cấp, nên gọt bỏ vỏ để giảm lượng chất xơ không hòa tan, đặc biệt khi bạn dễ đầy bụng hoặc khó chịu.

• Tránh khoai tây chiên, khoai tây nhiều bơ hoặc các món chế biến với nhiều dầu mỡ vì chất béo có thể làm triệu chứng tiêu hóa khó chịu hơn ở một số người.

Ăn mì pasta theo cách đơn giản

• Pasta luộc mềm có thể là một lựa chọn dễ ăn. Ban đầu nên dùng với lượng vừa phải và hạn chế các loại sốt nhiều dầu mỡ, kem hoặc gia vị cay.

• Nếu muốn thêm sốt, hãy thử một lượng nhỏ và theo dõi phản ứng của cơ thể. Khi bụng còn nhạy cảm, cách chế biến càng đơn giản càng dễ kiểm soát khả năng dung nạp.

Có thể bổ sung cà rốt nấu chín

• Cà rốt nấu chín mềm cung cấp carbohydrate và một số vi chất, đồng thời thường dễ ăn hơn rau sống khi đang bị tiêu chảy.

• Nên ưu tiên luộc hoặc hấp thay vì xào nhiều dầu. Khi triệu chứng cải thiện, có thể từng bước đa dạng hóa rau củ để chế độ ăn không bị thiếu chất xơ và vitamin.

Bánh quy mặn có thể dùng như món ăn nhẹ

• Bánh quy mặn có thể phù hợp khi bạn cần một món ăn nhẹ, đặc biệt nếu cảm giác thèm ăn chưa trở lại hoàn toàn.

• Tuy nhiên, bánh quy không thay thế được dung dịch bù nước điện giải. Nếu tiêu chảy nhiều, ưu tiên bổ sung ORS đúng hướng dẫn để phòng mất nước.

Không cần bó buộc vào chế độ BRAT

• Các thực phẩm như khoai tây, pasta và bánh quy có thể được bổ sung vào chế độ ăn BRAT để thực đơn đa dạng hơn. Quan trọng là không nên chỉ ăn những món ít chất xơ trong nhiều ngày.

• Khi đã ăn uống tốt hơn, hãy từng bước quay lại chế độ ăn cân bằng, bổ sung nguồn protein và các thực phẩm giàu dinh dưỡng phù hợp với khả năng dung nạp. Đây là cách thực tế hơn so với việc chỉ tập trung vào ăn gì để cầm tiêu chảy.

Mẹo 3: Ăn thịt gà để bổ sung protein

Thịt gà nạc có thể bổ sung protein khi tiêu chảy

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy nên ăn gì, thịt gà nạc, bỏ da và phần mỡ có thể là lựa chọn phù hợp khi bạn đã bắt đầu ăn uống trở lại. Protein cung cấp nguyên liệu cần thiết cho quá trình duy trì và phục hồi các mô trong cơ thể.

• Nên chế biến thịt gà theo cách đơn giản như luộc, hấp hoặc nướng không thêm nhiều dầu mỡ. Tránh gà chiên, gà nhiều da hoặc các món có sốt cay, nhiều chất béo nếu chúng khiến bụng khó chịu.

Ăn lượng nhỏ và tăng dần theo khả năng dung nạp

• Nếu vừa hết nôn hoặc vẫn còn tiêu chảy, hãy bắt đầu với một lượng nhỏ thịt gà mềm, xé nhỏ để dễ ăn. Khi cơ thể dung nạp tốt, có thể tăng dần khẩu phần và kết hợp với cơm, khoai tây hoặc mì.

• Không cần đợi tiêu chảy chấm dứt hoàn toàn mới bổ sung protein. Việc duy trì dinh dưỡng đầy đủ giúp hạn chế nguy cơ suy dinh dưỡng, đặc biệt ở trẻ em và người có thể trạng yếu.

Trứng cũng là nguồn protein dễ bổ sung

• Trứng nấu chín kỹ có thể được đưa vào thực đơn nếu cơ thể dung nạp tốt. Có thể bắt đầu với trứng luộc hoặc các món trứng chế biến đơn giản.

• Không nhất thiết chỉ ăn lòng trắng. Tuy nhiên, nếu các món nhiều chất béo khiến bạn đầy bụng hoặc tiêu chảy nặng hơn, có thể ưu tiên cách chế biến ít dầu và khẩu phần vừa phải.

Không nên chỉ ăn thực phẩm thuộc chế độ BRAT

• Chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng trong chế độ ăn BRAT có thể phù hợp trong thời gian ngắn khi đường tiêu hóa nhạy cảm, nhưng không cung cấp đầy đủ protein và các chất dinh dưỡng cần thiết.

• Bổ sung thịt gà nạc hoặc trứng giúp thực đơn đa dạng hơn, thay vì chỉ tập trung vào ăn gì để cầm tiêu chảy.

Kết hợp dinh dưỡng với bù nước

• Protein không thay thế được lượng nước và điện giải bị mất. Nếu tiêu chảy nhiều, hãy ưu tiên dung dịch oresol (ORS) để phòng và điều trị mất nước, đồng thời tiếp tục ăn các thực phẩm phù hợp.

• Nếu xuất hiện dấu hiệu mất nước, nôn liên tục, phân có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc tiêu chảy kéo dài, nên đi khám thay vì chỉ điều chỉnh chế độ ăn khi bị tiêu chảy tại nhà.

Mẹo 4: Có nên ăn sữa chua khi tiêu chảy?

Có thể ăn sữa chua nếu cơ thể dung nạp tốt

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy nên ăn gì, sữa chua có thể được đưa vào thực đơn nếu ăn vào không làm tăng đầy bụng, đau bụng hoặc đi ngoài. Sữa chua cung cấp protein, canxi và một số sản phẩm còn chứa các vi sinh vật sống có lợi.

• Tuy nhiên, không nên cố ăn thật nhiều sữa chua với mục đích cầm tiêu chảy. Hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân gây tiêu chảy, chủng vi sinh vật, liều lượng và đặc điểm của từng người.

Probiotic có thể hữu ích nhưng bằng chứng chưa đồng nhất

• Probiotic là các vi sinh vật sống có thể mang lại lợi ích sức khỏe khi được sử dụng với lượng thích hợp. Một số chủng đã được nghiên cứu trong tiêu chảy cấp hoặc tiêu chảy liên quan đến kháng sinh, nhưng kết quả giữa các nghiên cứu không hoàn toàn nhất quán.

• Các chủng thường xuất hiện trong nghiên cứu bao gồm Lacticaseibacillus rhamnosus GG (trước đây gọi là Lactobacillus rhamnosus GG) và nấm men Saccharomyces boulardii. Không nên suy rộng kết quả của một chủng probiotic sang tất cả các loại sữa chua hoặc sản phẩm men vi sinh.

Không phải mọi loại sữa chua đều chứa probiotic giống nhau

• Khi lựa chọn sữa chua, có thể kiểm tra nhãn sản phẩm để xem có ghi các chủng vi sinh vật sống cụ thể hay không. Chỉ ghi “sữa chua” hoặc “men sống” không đồng nghĩa sản phẩm đã được chứng minh có tác dụng điều trị tiêu chảy.

• Nên ưu tiên sữa chua nguyên vị, ít hoặc không thêm đường. Một lượng lớn đường đơn có thể làm triệu chứng tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

Theo dõi khả năng dung nạp lactose

• Sau một đợt tiêu chảy cấp, một số người có thể tạm thời giảm khả năng tiêu hóa lactose do niêm mạc ruột bị ảnh hưởng. Khi đó, các sản phẩm từ sữa có thể gây đầy hơi, đau bụng hoặc khiến phân lỏng hơn.

• Nếu ăn sữa chua khiến triệu chứng tăng lên, hãy tạm ngừng và thử lại khi đường ruột ổn định hơn. Có thể cân nhắc sản phẩm ít lactose hoặc không lactose nếu phù hợp.

Không nên tự xem viên probiotic là thuốc cầm tiêu chảy

• Probiotic dạng viên, gói bột và cốm có thể chứa một hoặc nhiều chủng vi sinh vật, nhưng số lượng chủng nhiều hơn không đồng nghĩa hiệu quả tốt hơn. Tác dụng của probiotic mang tính đặc hiệu theo từng chủng và tình trạng bệnh.

• Đặc biệt, người suy giảm miễn dịch, đang mắc bệnh nặng hoặc có các yếu tố nguy cơ nhiễm trùng nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng probiotic bổ sung.

Không cần giới hạn thực đơn trong chế độ BRAT

• Sữa chua và các thực phẩm giàu protein có thể giúp mở rộng khẩu phần so với chế độ ăn BRAT truyền thống chỉ gồm chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng.

• Khi có thể ăn uống, mục tiêu nên là dần trở lại chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng theo khả năng dung nạp, thay vì chỉ tìm các thực phẩm được cho là ăn để cầm tiêu chảy.

Bù nước vẫn quan trọng hơn probiotic

• Dù sử dụng sữa chua hay probiotic, ưu tiên hàng đầu khi tiêu chảy vẫn là phòng ngừa mất nước. Nếu mất nhiều nước qua phân hoặc nôn, cần bổ sung nước và điện giải, trong đó dung dịch oresol (ORS) là lựa chọn tiêu chuẩn khi phù hợp.

• Nếu tiêu chảy có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn nhiều, có dấu hiệu mất nước hoặc triệu chứng kéo dài, nên đi khám để xác định nguyên nhân thay vì chỉ dựa vào sữa chua, probiotic hoặc chế độ ăn BRAT.

Mẹo 5: Có nên ăn socola khi tiêu chảy?

Không nên dùng socola để cầm tiêu chảy

• Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy các hợp chất flavanol trong cacao có thể tác động đến quá trình bài tiết dịch của ruột. Tuy nhiên, những kết quả này không đủ để khẳng định ăn socola hoặc uống cacao có thể điều trị tiêu chảy ở người.

• Vì vậy, nếu đang tìm bị tiêu chảy nên ăn gì, socola không phải lựa chọn ưu tiên. Đặc biệt, không nên xem socola như một phương pháp cầm tiêu chảy thay cho bù nước và điện giải.

Cacao nguyên chất không đồng nghĩa với socola

• Cacao và socola thương mại có thành phần rất khác nhau. Socola thường chứa đường, chất béo và đôi khi có caffeine, những thành phần có thể khiến một số người bị đầy bụng hoặc khó chịu hơn khi đang tiêu chảy.

• Nếu muốn uống cacao, nên pha loãng, hạn chế đường và tránh thêm nhiều sữa nếu bạn đang đầy bụng hoặc có biểu hiện không dung nạp lactose.

Socola đen cũng không cần thiết trong giai đoạn cấp

• Socola đen chứa tỷ lệ cacao cao hơn một số loại socola khác nhưng vẫn có chất béo và caffeine. Vì vậy, không có cơ sở thực tế để khuyến nghị ăn nhiều socola đen nhằm làm phân đặc hơn.

• Khi đường tiêu hóa đang nhạy cảm, nên ưu tiên các món đơn giản, dễ tiêu như cơm, khoai tây luộc, bánh mì nướng hoặc thịt nạc nếu cơ thể dung nạp tốt.

Không cần bổ sung socola vào chế độ BRAT

• Chế độ ăn BRAT gồm chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng, nhưng ngày nay không khuyến khích áp dụng quá nghiêm ngặt trong nhiều ngày. Socola cũng không phải thành phần cần thiết để mở rộng chế độ ăn này.

• Mục tiêu quan trọng hơn là từng bước trở lại chế độ ăn đa dạng, đủ năng lượng và protein khi cảm giác thèm ăn trở lại, thay vì chỉ tập trung vào ăn gì để cầm tiêu chảy.

Ưu tiên nước và điện giải

• Khi bị tiêu chảy, điều đáng lo ngại nhất là mất nước và điện giải. Hãy uống đủ dịch và sử dụng dung dịch oresol (ORS) đúng hướng dẫn khi cần bù nước và điện giải.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, phân có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn liên tục hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như tiểu ít, chóng mặt, khô miệng và mệt lả, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì tự dùng socola để cầm tiêu chảy.

Mẹo 6: Psyllium có giúp giảm tiêu chảy?

Psyllium có thể giúp làm đặc phân

• Psyllium là một loại chất xơ hòa tan có khả năng hút nước và tạo dạng gel trong đường ruột. Vì vậy, nó có thể giúp cải thiện độ đặc của phân ở một số trường hợp tiêu chảy.

• Tuy nhiên, không nên hiểu rằng psyllium có thể cầm tiêu chảy ngay lập tức hoặc phù hợp với mọi nguyên nhân gây tiêu chảy. Bằng chứng về việc sử dụng chất xơ tạo khối trong tiêu chảy cấp còn hạn chế và phụ thuộc vào từng tình trạng cụ thể. Một nghiên cứu trên bệnh nhân tiêu chảy liên quan đến nuôi ăn qua ống cho thấy psyllium có thể giúp phân đặc hơn, nhưng kết quả này không thể áp dụng cho tất cả người bị tiêu chảy.

Không tự dùng liều cao psyllium

• Mức 9–30 g/ngày được đề cập trong nội dung gốc không nên được xem là liều dùng chung cho mọi người. Lượng psyllium phù hợp phụ thuộc vào sản phẩm, tuổi, tình trạng sức khỏe và nguyên nhân gây tiêu chảy.

• Nếu muốn sử dụng psyllium khi bị tiêu chảy, nên đọc kỹ hướng dẫn trên sản phẩm hoặc hỏi bác sĩ, dược sĩ, đặc biệt khi đang dùng thuốc khác hoặc có bệnh lý đường tiêu hóa.

Luôn uống đủ nước khi dùng psyllium

• Psyllium hấp thụ nước để tạo gel, vì vậy cần cung cấp đủ chất lỏng khi sử dụng. Không nên tự tăng liều khi đang mất nước do tiêu chảy.

• Điều này đặc biệt quan trọng vì ưu tiên hàng đầu khi bị tiêu chảy vẫn là bù nước và điện giải. Dung dịch oresol (ORS) giúp bổ sung nước và điện giải đã mất và được khuyến nghị trong xử trí tiêu chảy.

Bột carob chưa có bằng chứng đủ mạnh để trị tiêu chảy

• Carob là loại bột làm từ quả của cây carob và đôi khi được dùng trong các công thức hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chất lượng cao để khuyến nghị bột carob như một phương pháp điều trị tiêu chảy cấp.

• Nếu muốn thử, không nên xem carob trộn với sốt táo là phương pháp ăn gì để cầm tiêu chảy. Hãy ưu tiên những thực phẩm dễ tiêu và có giá trị dinh dưỡng rõ ràng hơn.

Có thể kết hợp sốt táo nếu cơ thể dung nạp tốt

• Sốt táo có thể là một lựa chọn nhẹ bụng trong chế độ ăn BRAT, nhưng không cần chỉ ăn chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng trong nhiều ngày.

• Theo NIDDK, người bị tiêu chảy cấp thường có thể trở lại chế độ ăn thông thường khi cảm thấy muốn ăn; không khuyến khích nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn hạn chế quá mức.

Đừng dùng psyllium thay cho việc bù nước

• Nếu mục tiêu là cầm tiêu chảy, điều quan trọng nhất vẫn là duy trì đủ nước và điện giải, sau đó lựa chọn thực phẩm phù hợp với khả năng dung nạp. Psyllium chỉ nên được xem là một lựa chọn bổ sung trong những trường hợp phù hợp, không phải biện pháp nền tảng.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, phân có máu hoặc phân đen, sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn nhiều hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì tự tăng liều psyllium hoặc tiếp tục áp dụng chế độ ăn BRAT.

Mẹo 7: Những món nên tránh khi tiêu chảy

Hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ

• Khi bị tiêu chảy, nên tạm thời tránh đồ chiên rán, thức ăn nhanh, pizza và các món nhiều chất béo nếu chúng khiến triệu chứng nặng hơn. Chất béo có thể làm hệ tiêu hóa khó chịu hơn ở một số người.

• Thay vào đó, ưu tiên món luộc, hấp hoặc nấu mềm như cơm, khoai tây, mì và thịt nạc. Cách chế biến đơn giản giúp bạn dễ kiểm soát lượng chất béo trong khẩu phần.

Tạm hạn chế sữa nếu uống vào bị khó chịu

• Sau một đợt tiêu chảy cấp, một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose trong sữa và các sản phẩm từ sữa. Tình trạng này có thể kéo dài một thời gian sau khi tiêu chảy đã giảm.

• Không nhất thiết phải kiêng mọi sản phẩm từ sữa. Nếu sữa chua không làm bạn đầy bụng hoặc tiêu chảy tăng lên, vẫn có thể sử dụng với lượng phù hợp.

Tránh đồ uống và thực phẩm quá nhiều đường

• Nước ngọt, một số loại nước trái cây, kẹo, bánh ngọt và các thực phẩm chứa nhiều đường đơn có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người. Vì vậy, không nên uống nước trái cây nguyên chất với mục đích bù nước.

• Nếu đang tìm bị tiêu chảy nên ăn gì, hãy ưu tiên nước, dung dịch oresol (ORS) khi cần bù điện giải và các món ăn đơn giản thay vì đồ uống nhiều đường.

Hạn chế caffeine và rượu bia

• Cà phê, trà chứa caffeine, một số loại nước ngọt có caffeine và rượu bia có thể khiến triệu chứng tiêu hóa khó chịu hơn. NIDDK khuyến nghị tránh các loại đồ uống này trong giai đoạn tiêu chảy cấp.

• Không nên cố dùng cà phê hoặc rượu bia để “giải độc” hay cầm tiêu chảy. Khi đang mất nước, việc bổ sung đủ chất lỏng và điện giải mới là ưu tiên.

Không cần kiêng ăn quá mức

• Quan niệm phải nhịn ăn hoặc chỉ ăn một số món cố định để cầm tiêu chảy không còn phù hợp với bằng chứng hiện nay. NIDDK cho biết hầu hết người bị tiêu chảy cấp có thể trở lại chế độ ăn thông thường khi cảm giác thèm ăn quay lại, ngay cả khi vẫn còn tiêu chảy.

• Chế độ ăn BRAT có thể cung cấp một số món dễ ăn trong thời gian ngắn, nhưng không nên áp dụng quá nghiêm ngặt trong nhiều ngày vì có thể làm khẩu phần thiếu đa dạng và dinh dưỡng.

Theo dõi món ăn khiến triệu chứng nặng hơn

• Khả năng dung nạp thực phẩm ở mỗi người khác nhau. Nếu một món cụ thể khiến bạn đau bụng, đầy hơi hoặc đi ngoài nhiều hơn, có thể tạm ngừng và thử lại sau khi hệ tiêu hóa ổn định.

• Có thể ghi lại thực phẩm đã ăn, thời điểm xuất hiện triệu chứng và mức độ tiêu chảy. Cách này giúp nhận diện những món thực sự gây khó chịu thay vì kiêng khem quá nhiều.

Ưu tiên bù nước thay vì chỉ tập trung vào thức ăn

• Tiêu chảy làm cơ thể mất nước và điện giải, vì vậy bù dịch là nền tảng quan trọng hơn việc tìm một loại thực phẩm có thể cầm tiêu chảy. Có thể sử dụng ORS để bổ sung nước và điện giải khi phù hợp.

• Nếu xuất hiện khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt, nôn liên tục, phân có máu hoặc phân đen, đau bụng dữ dội, cần được đánh giá y tế. Người lớn cũng nên liên hệ bác sĩ nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày hoặc đi ngoài từ 6 lần/ngày trở lên.

Khi nào cần đi khám vì tiêu chảy?

Đi khám nếu tiêu chảy hoặc nôn kéo dài

• Không nên chỉ tiếp tục điều chỉnh chế độ ăn BRAT nếu tiêu chảy hoặc nôn không thuyên giảm. Ở người lớn, NIDDK khuyến nghị liên hệ bác sĩ khi tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày; riêng một số trường hợp như ngộ độc thực phẩm, tiêu chảy kéo dài hơn 3 ngày cũng là dấu hiệu cần được đánh giá.

• Trẻ em cần được chú ý sớm hơn. Nên liên hệ bác sĩ nếu trẻ bị tiêu chảy kéo dài hơn 1 ngày, đặc biệt khi trẻ còn nhỏ, nôn nhiều hoặc không uống đủ nước và dung dịch bù nước điện giải.

Sốt cao cần được đánh giá y tế

• Sốt cao đi kèm tiêu chảy hoặc nôn có thể liên quan đến nhiễm trùng hoặc một tình trạng cần điều trị. Không nên chỉ tìm ăn gì để cầm tiêu chảy khi sốt cao xuất hiện.

• Ở trẻ em, sốt từ khoảng 38,9°C (102°F) trở lên cùng tiêu chảy là một dấu hiệu nên liên hệ bác sĩ. Ở người lớn, NIDDK khuyến nghị đi khám khi có sốt cao kèm tiêu chảy.

Chóng mặt hoặc choáng váng có thể là dấu hiệu mất nước

• Tiêu chảy làm cơ thể mất nước và điện giải. Cảm giác chóng mặt, choáng váng hoặc yếu nhiều có thể xuất hiện khi tình trạng mất nước đã đáng chú ý.

• Nếu đang có dấu hiệu này, hãy ưu tiên bù nước và điện giải bằng dung dịch oresol (ORS) phù hợp, đồng thời tìm kiếm sự chăm sóc y tế nếu triệu chứng rõ rệt hoặc không cải thiện.

Tiểu ít hoặc gần như không tiểu là dấu hiệu cảnh báo

• Lượng nước tiểu giảm rõ rệt là một trong những dấu hiệu mất nước thường gặp. Nước tiểu sẫm màu, khô miệng và khát nhiều cũng có thể đi kèm.

• Nếu người bệnh gần như không tiểu, không thể uống đủ nước hoặc liên tục nôn khiến việc bù nước thất bại, cần được đánh giá y tế sớm. Mất nước nghiêm trọng đôi khi cần truyền dịch tại bệnh viện.

Mắt hoặc má hóp có thể báo hiệu mất nước

• Mắt hoặc má trũng, đặc biệt khi đi kèm khô miệng, tiểu ít, không có nước mắt khi khóc hoặc lừ đừ, là những dấu hiệu cần lưu ý. Ở trẻ nhỏ, mất nước có thể tiến triển nhanh và nguy hiểm.

• Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị tiêu chảy, không nên chờ đến khi triệu chứng nặng mới tìm trợ giúp y tế.

Không nên cố cầm tiêu chảy bằng cách nhịn ăn

• Khi có cảm giác thèm ăn trở lại, phần lớn người bị tiêu chảy cấp có thể dần quay lại chế độ ăn thông thường. Chế độ ăn BRAT chỉ nên được xem là lựa chọn thực phẩm đơn giản trong thời gian ngắn, không phải phương pháp điều trị chính.

• Điều quan trọng hơn là bù đủ nước và điện giải, ăn uống phù hợp với khả năng dung nạp và nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo. Nếu có mất nước, sốt cao, nôn nhiều, đau dữ dội hoặc phân có máu/phân đen, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì chỉ tập trung vào bị tiêu chảy nên ăn gì.

Nguồn tham khảo

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Eating, diet, & nutrition for diarrhea. National Institutes of Health.
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Treatment of diarrhea. National Institutes of Health.
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Symptoms & causes of diarrhea. National Institutes of Health.
4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Diarrhea. National Institutes of Health.
5. World Health Organization. (2024). Diarrhoeal disease. World Health Organization.
6. World Health Organization. (2023). Zinc supplementation in the management of diarrhoea. World Health Organization.
7. Collinson, S., Deans, A., Padua-Zamora, A., Gregorio, G. V., Li, C., Dans, L. F., & Allen, S. J. (2020). Probiotics for treating acute infectious diarrhoea. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020(12), CD003048.
8. World Health Organization. (2024). Diarrhoea. World Health Organization.

Biên tập nội dung: Leigh Kennedy Ly.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Evelyn Clark.