Dấu hiệu đột quỵ: 3 cách nhận biết sớm người bị tai biến để cấp cứu

Mỗi năm, đột quỵ ảnh hưởng đến hơn 12 triệu người trên toàn thế giới, trong đó khoảng 6,5 triệu người tử vong và hàng triệu người khác phải sống chung với di chứng kéo dài. Điều đáng lo ngại là nhiều trường hợp bỏ lỡ "thời gian vàng" chỉ vì không nhận ra dấu hiệu đột quỵ ngay từ những phút đầu tiên. Chỉ cần chậm trễ trong việc đưa người bệnh đến bệnh viện, nguy cơ tử vong hoặc tàn tật vĩnh viễn sẽ tăng lên đáng kể.

Trong bài viết này, Tiptory sẽ giúp bạn nhận biết sớm những dấu hiệu đột quỵ phổ biến, hiểu khi nào cần gọi cấp cứu ngay và biết cách xử lý đúng trong thời gian vàng. Trang bị kiến thức này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe của bản thân mà còn có thể góp phần cứu sống người thân hoặc những người xung quanh khi tình huống khẩn cấp xảy ra.

Phần 1: Cách nhận biết dấu hiệu đột quỵ nhanh

Cách 1: Phân biệt đột quỵ và cơn thiếu máu não

Hiểu sự khác nhau giữa đột quỵ và cơn thiếu máu não thoáng qua

• Đột quỵ là gì?
  • Đột quỵ xảy ra khi lưu lượng máu nuôi não bị gián đoạn, khiến các tế bào não thiếu oxy và dưỡng chất. Nếu không được cấp cứu kịp thời, tế bào não có thể bị tổn thương vĩnh viễn chỉ sau một thời gian ngắn.
  • Đây là tình trạng cấp cứu y tế, cần đưa người bệnh đến bệnh viện càng sớm càng tốt để tăng cơ hội điều trị và giảm nguy cơ tử vong hoặc tàn tật.

Hai loại đột quỵ phổ biến

• Đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não)
  • Đây là dạng đột quỵ thường gặp nhất, xảy ra khi cục máu đông làm tắc nghẽn mạch máu đưa máu lên não.
  • Do não không được cung cấp đủ oxy, các tế bào não bắt đầu bị tổn thương nếu không được tái thông mạch máu kịp thời.
• Đột quỵ xuất huyết não
  • Loại này xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu chảy vào nhu mô não và làm tăng áp lực lên mô não.
  • Mặc dù ít gặp hơn đột quỵ thiếu máu não, đột quỵ xuất huyết não thường diễn tiến nhanh và có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu khẩn cấp.

Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) là gì?

• Cơn thiếu máu não thoáng qua, còn gọi là đột quỵ nhẹ hoặc TIA, xảy ra khi lượng máu đến não giảm tạm thời.
• Các triệu chứng có thể chỉ kéo dài từ vài phút đến dưới 24 giờ rồi tự biến mất, khiến nhiều người lầm tưởng mình đã khỏi bệnh hoặc bỏ qua dấu hiệu cảnh báo.

Không nên chủ quan với đột quỵ nhẹ

• Dù triệu chứng biến mất hoàn toàn, TIA vẫn là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ xảy ra đột quỵ thực sự trong thời gian ngắn sau đó.
• Nếu bản thân hoặc người xung quanh xuất hiện các dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu tay chân, nói khó hoặc mất thăng bằng dù chỉ trong vài phút, hãy đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay để được thăm khám và điều trị kịp thời. Phát hiện sớm có thể giúp ngăn ngừa một cơn đột quỵ nghiêm trọng trong tương lai.

Cách 2: Nhận biết dấu hiệu đột quỵ điển hình

Quan sát từ hai dấu hiệu đột quỵ trở lên

• Tê hoặc yếu một bên cơ thể đột ngột
  • Người bệnh có thể bị tê, yếu cơ hoặc mất khả năng cử động ở một bên mặt, một bên cánh tay hoặc một bên chân.
  • Đây là một trong những dấu hiệu đột quỵ phổ biến nhất và thường xuất hiện rất nhanh.

Thị lực giảm hoặc mất đột ngột

• Người bệnh có thể nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt mà không rõ nguyên nhân.
• Những thay đổi về thị lực xảy ra bất ngờ cần được xem là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng, đặc biệt khi đi kèm các triệu chứng thần kinh khác.

Đi lại khó khăn, chóng mặt hoặc mất thăng bằng

• Người bệnh có thể đột ngột cảm thấy chóng mặt, loạng choạng, mất phối hợp động tác hoặc không thể đứng vững.
• Nếu tình trạng này xuất hiện bất ngờ và không liên quan đến say tàu xe, mệt mỏi hay các nguyên nhân rõ ràng khác, cần nghĩ đến nguy cơ đột quỵ.

Lú lẫn, nói khó hoặc không hiểu lời nói

• Người bệnh có thể nói ngọng, nói lắp, phát âm không rõ hoặc không thể diễn đạt ý muốn nói.
• Một số trường hợp vẫn tỉnh táo nhưng không hiểu người khác đang nói gì hoặc trả lời không đúng nội dung câu hỏi.

Đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột

• Cơn đau đầu có thể rất mạnh, xuất hiện bất ngờ và không có nguyên nhân rõ ràng, đặc biệt nếu chưa từng gặp tình trạng tương tự trước đó.
• Khi đau đầu dữ dội đi kèm với các dấu hiệu đột quỵ như yếu liệt, rối loạn ngôn ngữ hoặc mất thăng bằng, cần gọi cấp cứu và đưa người bệnh đến bệnh viện ngay.

Khi nào cần cấp cứu ngay?

• Nếu người bệnh xuất hiện từ hai dấu hiệu đột quỵ trở lên, không nên chờ các triệu chứng tự biến mất.
• Hãy gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ càng sớm càng tốt. Việc can thiệp trong "thời gian vàng" có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ tử vong và di chứng lâu dài.

Cách 3: Kiểm tra đột quỵ bằng quy tắc FAST

Áp dụng quy tắc FAST để nhận biết đột quỵ nhanh chóng

• F – Face (Khuôn mặt)
  • Yêu cầu người nghi ngờ bị đột quỵ mỉm cười hoặc nhe răng.
  • Quan sát xem một bên mặt có bị xệ xuống, méo miệng hoặc mất cân đối hay không.
  • Nếu nụ cười lệch hẳn sang một bên hoặc khuôn mặt có dấu hiệu tê yếu, đây có thể là dấu hiệu đột quỵ.

A – Arms (Cánh tay)

• Yêu cầu người bệnh giơ đồng thời cả hai tay lên ngang vai.
• Nếu một tay không thể nâng lên, bị yếu hoặc tự động rơi xuống trong khi tay còn lại vẫn giữ được vị trí, khả năng đột quỵ là rất cao.

S – Speech (Lời nói)

• Hãy hỏi một câu đơn giản, chẳng hạn như tên, tuổi hoặc yêu cầu người bệnh lặp lại một câu ngắn.
• Lưu ý các biểu hiện như:
  • Nói ngọng hoặc nói líu.
  • Khó phát âm, nói không rõ.
  • Dùng từ sai hoặc không hiểu câu hỏi.
  • Không thể nói thành câu hoàn chỉnh.
• Đây đều là những dấu hiệu đột quỵ cần được xử lý khẩn cấp.

T – Time (Thời gian)

• Nếu người bệnh có bất kỳ dấu hiệu nào ở ba bước trên, hãy gọi cấp cứu ngay lập tức và đưa người bệnh đến bệnh viện có khả năng điều trị đột quỵ.
• Đồng thời, cố gắng ghi nhớ hoặc xác định chính xác thời điểm các triệu chứng bắt đầu xuất hiện. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá xem người bệnh có còn trong thời gian vàng điều trị đột quỵ hay không, từ đó lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp và nâng cao khả năng hồi phục.

Phần 2: Cách sơ cứu và cấp cứu tai biến đúng cách

Bước 1: Gọi cấp cứu ngay khi nghi đột quỵ

Liên hệ cấp cứu ngay khi phát hiện dấu hiệu đột quỵ

• Đừng chần chừ nếu nghi ngờ đột quỵ
  • Ngay khi nhận thấy người bệnh có dấu hiệu đột quỵ hoặc kết quả kiểm tra theo quy tắc FAST cho thấy bất thường, hãy gọi 115 hoặc số cấp cứu tại địa phương ngay lập tức.
  • Khi liên hệ với tổng đài, hãy thông báo rõ rằng bạn nghi ngờ người bệnh đang bị đột quỵ để đội ngũ cấp cứu chuẩn bị phương án xử trí phù hợp.

Đột quỵ là tình trạng cấp cứu khẩn cấp

• Mỗi phút trôi qua khi não không được cung cấp đủ máu và oxy, hàng triệu tế bào thần kinh có thể bị tổn thương hoặc chết đi.
• Việc đưa người bệnh đến bệnh viện càng sớm sẽ càng tăng cơ hội được điều trị trong thời gian vàng, giúp giảm nguy cơ tử vong và hạn chế các di chứng như liệt, rối loạn ngôn ngữ hoặc suy giảm nhận thức.

Trong lúc chờ xe cấp cứu

• Giữ người bệnh ở tư thế an toàn, hạn chế di chuyển nếu không cần thiết.
• Theo dõi ý thức, nhịp thở và các dấu hiệu đột quỵ để cung cấp thông tin chính xác cho nhân viên y tế khi họ đến.
• Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh ăn, uống hoặc sử dụng thuốc nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ, vì điều này có thể làm tăng nguy cơ biến chứng.

Bước 2: Bác sĩ chẩn đoán đột quỵ thế nào?

Bác sĩ sẽ thăm khám và đánh giá ban đầu

• Sau khi người bệnh được đưa đến bệnh viện, bác sĩ sẽ nhanh chóng khai thác thông tin về dấu hiệu đột quỵ và thời điểm các triệu chứng bắt đầu xuất hiện.
• Người bệnh hoặc người nhà có thể được hỏi về:
  • Thời gian xuất hiện triệu chứng đầu tiên.
  • Các biểu hiện như méo miệng, yếu tay chân, nói khó hoặc mất thị lực.
  • Tiền sử bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim hoặc đột quỵ trước đó.
• Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá mức độ nghiêm trọng và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Chụp não để xác định nguyên nhân đột quỵ

• Bác sĩ thường chỉ định các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như:
  • Chụp CT não để phát hiện nhanh tình trạng xuất huyết hoặc tổn thương não.
  • Chụp MRI não nhằm đánh giá chi tiết vùng não bị ảnh hưởng và phát hiện sớm đột quỵ thiếu máu não.
• Kết quả chẩn đoán hình ảnh giúp phân biệt đột quỵ do tắc mạch và đột quỵ xuất huyết, từ đó quyết định hướng điều trị thích hợp.

Kiểm tra hoạt động của não và tim

• Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định:
  • Điện não đồ (EEG) để đánh giá hoạt động điện của não, đặc biệt khi cần phân biệt với các bệnh lý thần kinh khác.
  • Điện tâm đồ (ECG hoặc EKG) để kiểm tra nhịp tim và phát hiện các rối loạn tim mạch, chẳng hạn như rung nhĩ, vốn là yếu tố làm tăng nguy cơ đột quỵ.

Đánh giá lưu lượng máu đến não

• Bác sĩ có thể thực hiện các xét nghiệm hoặc kỹ thuật chẩn đoán nhằm kiểm tra tuần hoàn máu não và lưu lượng máu qua các động mạch.
• Những kết quả này giúp xác định vị trí tắc hẹp hoặc bất thường của mạch máu, đồng thời hỗ trợ xây dựng phác đồ điều trị và phòng ngừa đột quỵ tái phát trong tương lai.

Bước 3: Các phương pháp điều trị đột quỵ

Điều trị càng sớm, cơ hội hồi phục càng cao

• Sau khi xác định loại đột quỵ, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
• Với đột quỵ, thời gian là yếu tố quyết định. Người bệnh càng được điều trị sớm thì khả năng phục hồi càng cao và nguy cơ để lại di chứng càng thấp.
• Vì vậy, khi xuất hiện dấu hiệu đột quỵ, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay, không nên tự theo dõi tại nhà.

Thuốc tiêu sợi huyết cho đột quỵ thiếu máu não

• Đối với đột quỵ thiếu máu não, một số người bệnh có thể được chỉ định thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (tPA) nhằm làm tan cục máu đông gây tắc mạch.
• Phương pháp này chỉ áp dụng khi người bệnh đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chuyên môn và được điều trị trong thời gian vàng, thường không quá khoảng 3 giờ kể từ khi triệu chứng bắt đầu (ở một số trường hợp, thời gian có thể được mở rộng theo đánh giá của bác sĩ).
• Do đó, việc đưa người bệnh đến bệnh viện trong vòng 60 phút đầu sau khi xuất hiện dấu hiệu đột quỵ sẽ giúp tăng cơ hội được đánh giá và điều trị kịp thời.
• Nghiên cứu cho thấy người bệnh được điều trị bằng tPA đúng thời điểm có khả năng phục hồi tốt hơn và giảm nguy cơ tàn tật lâu dài.

Điều trị cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA)

• Nếu người bệnh được chẩn đoán cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) hoặc đột quỵ nhẹ, bác sĩ có thể kê:
  • Thuốc chống kết tập tiểu cầu để giảm nguy cơ hình thành cục máu đông.
  • Thuốc chống đông trong một số trường hợp có chỉ định, chẳng hạn khi người bệnh mắc rung nhĩ hoặc các bệnh lý tim mạch làm tăng nguy cơ đột quỵ.
• Ngoài dùng thuốc, người bệnh thường được tư vấn kiểm soát huyết áp, đường huyết, cholesterol và thay đổi lối sống để phòng ngừa đột quỵ tái phát.

Điều trị đột quỵ xuất huyết

• Với đột quỵ xuất huyết, mục tiêu điều trị là kiểm soát tình trạng chảy máu, giảm áp lực trong não và ổn định các dấu hiệu sinh tồn.
• Bác sĩ có thể:
  • Sử dụng thuốc hạ huyết áp nếu huyết áp tăng cao.
  • Điều chỉnh hoặc ngừng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu nếu đây là nguyên nhân làm tăng nguy cơ chảy máu và việc ngừng thuốc phù hợp với tình trạng lâm sàng.

Phẫu thuật trong một số trường hợp

• Không phải mọi người bệnh đều cần phẫu thuật, nhưng đây có thể là lựa chọn cần thiết khi:
  • Xuất huyết não gây chèn ép mô não.
  • Có dị dạng hoặc bất thường mạch máu cần can thiệp.
  • Tắc hẹp nghiêm trọng ở động mạch cảnh hoặc các mạch máu lớn cần được xử lý.
• Quyết định phẫu thuật sẽ được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc dựa trên loại đột quỵ, mức độ tổn thương não, tình trạng sức khỏe tổng thể và nguy cơ biến chứng của từng người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. American Heart Association. Guidelines for the Early Management of Patients With Acute Ischemic Stroke. Stroke.
2. American Stroke Association. Stroke Symptoms and Warning Signs.
3. National Institute of Neurological Disorders and Stroke. Stroke: Hope Through Research. National Institutes of Health.
4. National Institute of Neurological Disorders and Stroke. Know Stroke: Know the Signs. Act in Time.
5. National Institutes of Health. Stroke.
6. World Stroke Organization. Global Stroke Fact Sheet.
7. World Health Organization. Cardiovascular Diseases (CVDs): Stroke.
8. Centers for Disease Control and Prevention. Stroke: Signs, Symptoms, and Prevention.
9. European Stroke Organisation. European Stroke Organisation Guidelines for the Management of Acute Ischaemic Stroke.
10. Canadian Stroke Best Practices. Acute Stroke Management Evidence Tables and Recommendations.
11. National Health Service (NHS). Stroke.
12. Mayo Clinic. Stroke: Symptoms and Causes.
13. Merck Manual Professional Edition. Stroke (Cerebrovascular Accident).
14. MSD Manual Consumer Version. Stroke (Cerebrovascular Accident).
15. UpToDate. Overview of the Evaluation of Stroke.
16. Adams HP Jr, Bendixen BH, Kappelle LJ, et al. Classification of subtype of acute ischemic stroke: Definitions for use in a multicenter clinical trial. Stroke.
17. Powers WJ, Rabinstein AA, Ackerson T, et al. 2019 Update to the 2018 Guidelines for the Early Management of Acute Ischemic Stroke. Stroke.
18. Campbell BCV, Khatri P. Stroke. The Lancet.
19. Feigin VL, Brainin M, Norrving B, et al. World Stroke Organization Global Stroke Fact Sheet. International Journal of Stroke.

Biên tập nội dung: Leigh Kennedy Ly.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: James Mitchell.