Cách trị tiêu chảy tại nhà: 13 mẹo chữa nhanh không cần dùng thuốc

Tiêu chảy thường xuất hiện đột ngột với các triệu chứng như đi ngoài nhiều lần, phân lỏng, đau bụng và mệt mỏi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiêu chảy là tình trạng rất phổ biến và có thể gây mất nước, đặc biệt nếu kéo dài hoặc đi ngoài nhiều lần trong ngày. Vì vậy, biết trị tiêu chảy tại nhà đúng cách không chỉ giúp cơ thể dễ chịu hơn mà còn hạn chế nguy cơ mất nước và kiệt sức. Bài viết này, Tiptory sẽ giúp bạn hiểu chữa tiêu chảy bằng cách nào, nên điều chỉnh chế độ ăn ra sao và bị tiêu chảy uống gì để hỗ trợ cơ thể phục hồi nhanh hơn, đồng thời nhận biết khi nào cần đi khám.

Cách giảm tiêu chảy nhanh tại nhà

Uống đủ nước để hạn chế mất nước

• Khi bị tiêu chảy, cơ thể mất nước và chất điện giải qua phân lỏng. Vì vậy, ưu tiên đầu tiên khi trị tiêu chảy tại nhà là bổ sung đủ chất lỏng.

• Có thể uống từng ngụm nhỏ và thường xuyên. Nếu tiêu chảy nhiều, dung dịch oresol (ORS) pha đúng hướng dẫn là lựa chọn phù hợp để bù nước và điện giải.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, nên ưu tiên nước lọc, nước canh hoặc ORS thay vì rượu bia, đồ uống nhiều đường và caffeine vì những loại này có thể khiến triệu chứng khó chịu hơn.

Ăn nhẹ, dễ tiêu trong thời gian bị tiêu chảy

• Không nhất thiết phải nhịn ăn khi bị tiêu chảy. Khi có thể ăn, hãy lựa chọn những thực phẩm mềm, ít chất béo và dễ tiêu hóa.

• Có thể dùng cơm trắng, cháo, bánh mì nướng, khoai tây, chuối hoặc các món ăn đơn giản khác tùy khả năng dung nạp.

• Trước đây, chế độ BRAT gồm chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng thường được dùng để chữa tiêu chảy. Tuy nhiên, chế độ này quá hạn chế về dinh dưỡng nếu áp dụng kéo dài. Vì vậy, chuyên gia khuyến nghị không nên chỉ ăn BRAT trong nhiều ngày mà nên từng bước quay lại chế độ ăn cân bằng khi tình trạng cải thiện.

Tránh thực phẩm có thể làm tiêu chảy nặng hơn

• Trong thời gian bị tiêu chảy, tạm thời hạn chế các món nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thức ăn cay và thực phẩm có thể khiến đường ruột khó chịu.

• Hạn chế đồ uống có caffeine, rượu bia và các sản phẩm chứa nhiều đường.

• Nếu nhận thấy sữa hoặc sản phẩm từ sữa làm đầy bụng, chướng bụng hoặc đi ngoài nhiều hơn, có thể tạm giảm sử dụng cho đến khi hệ tiêu hóa ổn định.

Theo dõi dấu hiệu bất thường

• Phần lớn trường hợp tiêu chảy cấp có thể cải thiện trong vài ngày với chăm sóc và bù nước phù hợp. Tuy nhiên, trị tiêu chảy tại nhà không có nghĩa là bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo.

• Cần đi khám nếu tiêu chảy kéo dài, ngày càng nặng, có máu hoặc phân đen, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, chóng mặt hoặc mệt lả.

• Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền cần được chú ý đặc biệt vì nguy cơ mất nước có thể cao hơn.

Điều quan trọng khi muốn chữa tiêu chảy nhanh

• Không có một loại thực phẩm hay mẹo tự nhiên nào có thể bảo đảm cầm tiêu chảy nhanh trong mọi trường hợp. Cách xử trí quan trọng nhất là bù nước và điện giải, ăn uống phù hợp và theo dõi diễn biến.

• Nếu tiêu chảy do nhiễm trùng, ngộ độc thực phẩm hoặc một bệnh lý khác, nguyên nhân mới là yếu tố quyết định thời gian hồi phục. Vì vậy, khi triệu chứng bất thường hoặc kéo dài, nên tìm kiếm sự tư vấn y tế thay vì chỉ tiếp tục áp dụng các cách chữa tiêu chảy tại nhà.

Phần 1: Ăn gì và kiêng gì khi bị tiêu chảy

Mẹo 1: Bù nước đúng cách khi tiêu chảy

Ưu tiên bù nước và điện giải

• Khi bị tiêu chảy, cơ thể không chỉ mất nước mà còn mất natri và các chất điện giải khác. Vì vậy, uống nước là cần thiết nhưng trong trường hợp tiêu chảy nhiều, dung dịch bù nước điện giải như oresol (ORS) thường phù hợp hơn để giúp thay thế lượng nước và điện giải đã mất. WHO khuyến nghị ORS là biện pháp quan trọng để phòng và điều trị mất nước do tiêu chảy.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, hãy ưu tiên ORS pha đúng hướng dẫn trên gói. Uống từng ngụm nhỏ, đều đặn, đặc biệt khi có cảm giác khát hoặc đi ngoài nhiều lần.

Pha oresol đúng cách

• Cách an toàn nhất là dùng đúng loại ORS đóng gói và pha với chính xác lượng nước được ghi trên bao bì. Không tự ý cho thêm đường, muối hoặc pha đặc hơn vì dung dịch quá đậm đặc có thể gây mất cân bằng điện giải.

• WHO cũng đưa ra công thức dung dịch đường–muối tại nhà trong một số tình huống: 1 lít nước sạch + 6 thìa cà phê đường + 1/2 thìa cà phê muối. Cần đong chính xác, không thêm muối hoặc đường vượt lượng này.

• Tuy nhiên, nếu có thể mua được ORS chuẩn, chuyên gia khuyến nghị ưu tiên sản phẩm này thay vì tự pha, đặc biệt khi chăm sóc trẻ nhỏ hoặc người đang mất nước đáng kể.

Uống từng ít một nếu đang buồn nôn

• Không nên cố uống một lượng lớn trong một lần vì có thể làm tăng cảm giác buồn nôn hoặc nôn.

• Có thể chia thành nhiều lần, uống từng ngụm nhỏ và tăng dần lượng uống tùy khả năng dung nạp. Nếu người bệnh nôn liên tục và không thể giữ được nước hoặc ORS, cần được nhân viên y tế đánh giá vì có thể cần bù dịch bằng đường tĩnh mạch.

Không chỉ uống nước để chữa tiêu chảy

• Nước lọc vẫn có giá trị trong việc bổ sung dịch, nhưng khi tiêu chảy nhiều, chỉ uống nước có thể không bù đầy đủ các chất điện giải đã mất. ORS kết hợp glucose và các chất điện giải, giúp ruột hấp thu nước và natri hiệu quả hơn.

• Vì vậy, mục tiêu của chữa tiêu chảy tại nhà không chỉ là uống thật nhiều nước mà là bù đủ nước và điện giải, đồng thời tiếp tục ăn uống phù hợp để hỗ trợ phục hồi.

Nhận biết khi nào cần đi khám

• Cần tìm kiếm sự chăm sóc y tế nếu tiêu chảy kéo dài hoặc xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như phân có máu, dấu hiệu mất nước, mệt lả, chóng mặt, tiểu ít hoặc không thể uống đủ nước. WHO đặc biệt khuyến nghị đánh giá y tế khi có mất nước hoặc tiêu chảy kéo dài.

• Với trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, không nên chờ đến khi mất nước rõ rệt mới xử trí. Trị tiêu chảy tại nhà hiệu quả bắt đầu từ việc phát hiện sớm nguy cơ mất nước và bù dịch đúng cách.

Mẹo 2: Ăn gì để giảm tiêu chảy?

Ưu tiên thực phẩm mềm, dễ tiêu

• Khi bị tiêu chảy, không nhất thiết phải nhịn ăn. Chọn các món đơn giản, ít chất béo và dễ tiêu có thể giúp người bệnh duy trì năng lượng trong thời gian hồi phục.

• Có thể ưu tiên cơm trắng, cháo, bánh mì nướng, khoai tây, chuối hoặc các món ăn mềm phù hợp với khả năng dung nạp. Đây là những lựa chọn thường dễ ăn khi hệ tiêu hóa đang nhạy cảm.

Không cần áp dụng BRAT quá nghiêm ngặt

• Chế độ BRAT gồm chuối, cơm trắng, sốt táo và bánh mì nướng từng được sử dụng phổ biến để chữa tiêu chảy và làm phân đặc hơn. Tuy nhiên, chế độ này khá hạn chế về protein, chất béo và một số dưỡng chất cần thiết.

• Vì vậy, không nên chỉ ăn BRAT trong nhiều ngày. Khi cảm thấy đỡ hơn, có thể từng bước bổ sung thêm các thực phẩm giàu dinh dưỡng để cơ thể phục hồi.

Bổ sung thêm món ăn nếu cơ thể dung nạp tốt

• Nếu muốn đa dạng bữa ăn trong thời gian trị tiêu chảy tại nhà, có thể thử thêm:

  • Thịt gà nạc nấu chín kỹ, không chiên rán và không nêm quá nhiều gia vị.

  • Trứng nấu chín kỹ nếu trước đó không gây khó chịu cho đường tiêu hóa.

  • Bánh quy đơn giản, ít chất béo.

  • Cơm hoặc cháo kết hợp với một lượng nhỏ thực phẩm giàu protein để duy trì năng lượng.

• Nên thêm từng loại thực phẩm một và theo dõi phản ứng của cơ thể. Nếu một món khiến đau bụng, đầy hơi hoặc đi ngoài nhiều hơn, có thể tạm thời ngừng sử dụng.

Ăn từng ít một thay vì ăn quá nhiều

• Khi tiêu chảy, các bữa nhỏ thường dễ dung nạp hơn một bữa ăn lớn. Có thể chia thành nhiều bữa trong ngày, ăn chậm và uống đủ nước hoặc dung dịch bù điện giải.

• Nếu đang băn khoăn bị tiêu chảy nên ăn gì, mục tiêu không phải là tìm một món ăn có thể “cầm” tiêu chảy ngay lập tức mà là duy trì dinh dưỡng, hạn chế kích thích đường ruột và hỗ trợ cơ thể phục hồi.

Tránh những món dễ làm triệu chứng nặng hơn

• Trong thời gian bị tiêu chảy, nên tạm hạn chế đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ, thức ăn cay, rượu bia và đồ uống chứa nhiều caffeine.

• Một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose sau một đợt tiêu chảy. Nếu uống sữa làm đầy bụng hoặc tiêu chảy tăng lên, có thể giảm hoặc tránh sữa trong thời gian ngắn và theo dõi triệu chứng.

Điều quan trọng khi chữa tiêu chảy

• Ăn uống phù hợp chỉ là một phần của quá trình hồi phục. Bù nước và điện giải vẫn là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt khi đi ngoài nhiều lần.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, có máu trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít và chóng mặt, cần đi khám thay vì tiếp tục tự chữa tiêu chảy tại nhà.

Mẹo 3: Probiotic có thể hỗ trợ tiêu chảy

Bổ sung probiotic từ sữa chua hoặc kefir

• Sữa chua và kefir có thể cung cấp probiotic, tức các vi sinh vật sống có khả năng hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột. Tuy nhiên, hiệu quả của probiotic không giống nhau ở mọi người và phụ thuộc vào từng chủng vi khuẩn, nguyên nhân gây tiêu chảy và tình trạng sức khỏe.

• Đặc biệt, một số bằng chứng cho thấy probiotic có thể giúp giảm nguy cơ hoặc mức độ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh. Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ (ACG) ghi nhận một số chủng như Lactobacillus rhamnosus GG và Saccharomyces boulardii có kết quả đáng chú ý trong trường hợp này.

Thử một lượng nhỏ và theo dõi phản ứng

• Nếu muốn đưa sữa chua hoặc kefir vào chế độ ăn khi bị tiêu chảy, có thể bắt đầu với một khẩu phần nhỏ và theo dõi khả năng dung nạp.

• Không nên mặc định rằng càng ăn nhiều probiotic thì tiêu chảy càng nhanh khỏi. Với tiêu chảy cấp, ưu tiên vẫn là bù nước và điện giải, kết hợp ăn uống phù hợp. Phần lớn trường hợp có thể tự cải thiện trong thời gian ngắn.

Lưu ý nếu cơ thể nhạy cảm với sữa

• Sau tiêu chảy, một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose. Khi đó, sữa chua hoặc kefir từ sữa bò có thể gây đầy bụng, chướng bụng hoặc làm tiêu chảy nặng hơn.

• Nếu nhận thấy các triệu chứng tăng lên sau khi dùng sản phẩm từ sữa, nên tạm ngừng và lựa chọn thực phẩm khác dễ dung nạp hơn. ACG cũng lưu ý rằng các sản phẩm từ sữa có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người trong giai đoạn cấp.

Có thể chọn probiotic không chứa sữa

• Nếu không dung nạp lactose hoặc muốn tránh sữa, có thể lựa chọn một số sản phẩm probiotic không từ sữa. Tuy nhiên, nên kiểm tra rõ chủng probiotic và hàm lượng trên nhãn thay vì chỉ dựa vào tên gọi “probiotic”.

• Chuyên gia lưu ý rằng probiotic không phải thuốc chữa tiêu chảy và không nên dùng để thay thế việc bù nước, điện giải hoặc điều trị nguyên nhân khi cần thiết. Bằng chứng về probiotic trong tiêu chảy cấp cũng không đủ để khuyến nghị sử dụng đại trà cho mọi trường hợp.

Kết hợp probiotic với cách trị tiêu chảy phù hợp

• Nếu mục tiêu là trị tiêu chảy tại nhà, hãy ưu tiên theo thứ tự: bù nước và điện giải, ăn các món dễ tiêu, tránh thực phẩm khiến triệu chứng nặng hơn và theo dõi diễn biến.

• Sữa chua hoặc kefir có thể được xem là một lựa chọn bổ sung nếu cơ thể dung nạp tốt, nhưng không nên kỳ vọng chúng có thể chữa tiêu chảy ngay lập tức.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, có máu trong phân, đau bụng dữ dội, sốt hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, cần đi khám để xác định nguyên nhân thay vì tiếp tục tự điều trị tại nhà.

Mẹo 4: Tránh thực phẩm làm tiêu chảy nặng hơn

Tạm tránh những món khiến triệu chứng tăng lên

• Khi bị tiêu chảy, một số thực phẩm có thể làm đi ngoài nhiều hơn, tăng đầy bụng hoặc gây co thắt đường ruột. Tuy nhiên, không phải ai cũng phản ứng giống nhau. Nếu nghi ngờ một món ăn vừa dùng là nguyên nhân gây tiêu chảy, nên tạm ngừng món đó và theo dõi triệu chứng.

• Theo Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), người bị tiêu chảy cấp nên hạn chế các thực phẩm và đồ uống có thể làm triệu chứng nặng hơn, thay vì nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng quá nghiêm ngặt.

Hạn chế món nhiều chất béo và dầu mỡ

• Tạm tránh các món chiên rán, thức ăn nhanh, khoai tây chiên, bánh ngọt nhiều chất béo và các món quá nhiều dầu mỡ.

• Những thực phẩm này có thể khó tiêu hóa hơn và làm tình trạng tiêu chảy hoặc khó chịu ở bụng nặng thêm ở một số người.

Cẩn trọng với sữa và sản phẩm từ sữa

• Nếu bị tiêu chảy, có thể tạm hạn chế sữa, kem, phô mai và các sản phẩm chứa lactose nếu nhận thấy chúng gây đầy bụng, chướng hơi hoặc đi ngoài nhiều hơn.

• Sau một đợt tiêu chảy cấp, một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose trong sữa. Tình trạng này có thể kéo dài một thời gian sau khi các triệu chứng chính đã giảm.

• Không cần kiêng tất cả sản phẩm từ sữa một cách máy móc. Nếu cơ thể vẫn dung nạp tốt, có thể ăn uống trở lại bình thường khi triệu chứng cải thiện.

Tạm giảm đồ cay và nhiều gia vị

• Trong thời gian chữa tiêu chảy, nên hạn chế ớt, tương ớt, nước sốt cay và các món được nêm quá đậm nếu chúng khiến bụng khó chịu.

• Thực phẩm cay không nhất thiết gây tiêu chảy ở tất cả mọi người, nhưng có thể làm tăng kích ứng hoặc khó chịu đường tiêu hóa ở những người nhạy cảm.

Giảm thực phẩm nhiều chất xơ khi tiêu chảy nhiều

• Khi tiêu chảy đang diễn ra, đặc biệt nếu đi ngoài nhiều lần, có thể tạm giảm các món giàu chất xơ như ngũ cốc nguyên hạt, cám, đậu, đậu lăng, các loại hạt và rau củ sống.

• Một số hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng khuyến nghị lựa chọn tạm thời các thực phẩm ít chất xơ như cơm trắng, bánh mì trắng hoặc mì trắng; khi tiêu chảy giảm, có thể đưa thực phẩm giàu chất xơ trở lại từng bước.

Theo dõi để tìm đúng thực phẩm kích hoạt

• Không nên tự loại bỏ quá nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc vì có thể khiến chế độ ăn thiếu chất. Thay vào đó, ghi lại món đã ăn, thời điểm xuất hiện triệu chứng và những thực phẩm khiến tiêu chảy nặng hơn.

• Cách này đặc biệt hữu ích nếu tình trạng tiêu chảy tái diễn nhiều lần hoặc kéo dài, vì nguyên nhân có thể liên quan đến không dung nạp thực phẩm, thuốc hoặc một bệnh lý đường tiêu hóa.

Đừng quên bù nước khi điều chỉnh chế độ ăn

• Tránh thực phẩm kích thích chỉ là một phần của trị tiêu chảy tại nhà. Quan trọng hơn, người bệnh cần tiếp tục bổ sung nước và chất điện giải để giảm nguy cơ mất nước.

• Không nên nhịn ăn kéo dài. Khi cảm thấy có thể ăn, hãy bắt đầu với những món đơn giản, dễ tiêu và tăng dần về chế độ ăn thông thường khi cơ thể hồi phục.

Phần 2: Mẹo trị tiêu chảy dân gian tại nhà

Mẹo 1: Trà đen không phải lựa chọn ưu tiên

Không nên xem trà đen là cách chữa tiêu chảy

• Trà đen chứa các hợp chất polyphenol và tannin, nhưng hiện chưa có đủ bằng chứng chất lượng cao để xem trà đen là một phương pháp chữa tiêu chảy hiệu quả và phù hợp cho mọi người.

• Đặc biệt, hướng dẫn của Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK) khuyến nghị hạn chế đồ uống chứa caffeine, trong đó có trà, khi bị tiêu chảy cấp vì caffeine có thể khiến triệu chứng nặng hơn ở một số người.

Nếu vẫn muốn uống trà, hãy chọn loại không caffeine

• Nếu cơ thể vẫn dung nạp trà tốt, có thể lựa chọn trà đen đã loại caffeine thay vì trà đen thông thường.

• Không nên uống trà quá đặc hoặc quá nhiều với mục đích trị tiêu chảy tại nhà. Trà không thay thế được nước và chất điện giải bị mất do đi ngoài.

Không nên tự thêm nhiều đường vào trà

• Việc thêm đường vào trà không biến trà đen thành dung dịch bù nước điện giải. Đặc biệt, đồ uống chứa nhiều đường đơn có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, ưu tiên vẫn là nước, nước canh hoặc dung dịch bù nước điện giải (ORS) để thay thế lượng dịch và chất điện giải đã mất.

Nếu có buồn nôn, hãy uống từng ngụm nhỏ

• Khi tiêu chảy đi kèm buồn nôn, không nên uống một lượng lớn trong một lần. Có thể chia thành nhiều lần, uống từng ngụm nhỏ để cơ thể dễ hấp thu hơn.

• Nếu nôn liên tục, không thể uống đủ nước hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như chóng mặt, khô miệng, tiểu ít và mệt lả, cần được đánh giá y tế sớm.

Ưu tiên bù nước thay vì tìm đồ uống “cầm tiêu chảy”

• Mục tiêu quan trọng nhất khi chữa tiêu chảy là phòng mất nước và điện giải. Trong hầu hết trường hợp tiêu chảy cấp, người bệnh có thể chăm sóc tại nhà bằng cách bổ sung đủ dịch và tiếp tục ăn uống phù hợp khi có thể.

• Vì vậy, trà đen có thể là đồ uống tùy chọn nếu bạn dung nạp tốt, nhưng không nên coi đây là phương pháp cầm tiêu chảy nhanh hay thay thế ORS.

Mẹo 2: Không nên tự dùng rễ mâm xôi trị tiêu chảy

Chưa đủ bằng chứng để dùng rễ mâm xôi

• Rễ cây mâm xôi (blackberry root) từng được sử dụng trong một số phương pháp dân gian với mục đích làm giảm tiêu chảy. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chất lượng cao để khẳng định rễ mâm xôi là phương pháp chữa tiêu chảy hiệu quả hoặc có thể giúp cầm tiêu chảy nhanh.

• Các hướng dẫn điều trị tiêu chảy cấp hiện nay tập trung vào bù nước và điện giải, chế độ ăn phù hợp và điều trị nguyên nhân khi cần thiết, thay vì khuyến nghị rễ mâm xôi như một phương pháp điều trị tiêu chuẩn.

Không tự ý dùng thực phẩm bổ sung từ thảo dược

• Nếu đang tìm cách trị tiêu chảy tại nhà, không nên tự mua viên uống hoặc trà chứa rễ mâm xôi chỉ dựa trên quảng cáo về tác dụng chống tiêu chảy.

• Thực phẩm bổ sung từ thảo dược có thể khác nhau về thành phần và chất lượng giữa các sản phẩm. Một số sản phẩm cũng có thể tương tác với thuốc đang sử dụng hoặc gây tác dụng phụ. “Tự nhiên” không đồng nghĩa với “an toàn”.

Nếu vẫn muốn sử dụng, cần hỏi chuyên gia y tế

• Người đang dùng thuốc kê đơn, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.

• Không nên thay thế dung dịch bù nước điện giải bằng trà thảo dược. Khi bị tiêu chảy uống gì, ưu tiên vẫn là nước và dung dịch bù nước điện giải (ORS) để bổ sung lượng dịch và chất điện giải đã mất.

Đừng nhầm quả mâm xôi với rễ mâm xôi

• Ăn một lượng quả mâm xôi như một phần của chế độ ăn không đồng nghĩa với việc sử dụng rễ mâm xôi dưới dạng thuốc hoặc trà. Bằng chứng về một thực phẩm không thể tự động áp dụng cho chiết xuất từ rễ cây.

• Khi đang tiêu chảy, không cần cố sử dụng quả hoặc rễ mâm xôi để “khóa” đường ruột. Quan trọng hơn là duy trì đủ nước, điện giải và ăn uống theo khả năng dung nạp.

Biết khi nào cần ngừng tự điều trị

• Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2–3 ngày, đi ngoài nhiều lần, sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc phân đen, nôn nhiều hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, cần được nhân viên y tế đánh giá.

• Vì vậy, trong các cách trị tiêu chảy tại nhà, rễ mâm xôi chỉ nên được xem là một phương pháp chưa có đủ bằng chứng, không phải lựa chọn điều trị đầu tay. Bù nước và điện giải vẫn là nền tảng quan trọng nhất.

Mẹo 3: Không nên dùng hoàng liên để trị tiêu chảy

Goldenseal chưa được chứng minh chữa tiêu chảy

• Goldenseal, còn gọi là yellow root và có tên khoa học Hydrastis canadensis, được quảng bá dưới dạng trà hoặc thực phẩm bổ sung để hỗ trợ nhiều vấn đề tiêu hóa, trong đó có tiêu chảy.

• Tuy nhiên, Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH) cho biết hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học để xác định goldenseal có hiệu quả điều trị bất kỳ bệnh lý nào, bao gồm tiêu chảy. Các nghiên cứu chất lượng cao trên người vẫn còn thiếu.

Không tự dùng goldenseal khi đang uống thuốc

• Goldenseal có thể ảnh hưởng đến các enzyme chuyển hóa thuốc như CYP2D6 và CYP3A4, từ đó làm thay đổi nồng độ hoặc tác dụng của nhiều loại thuốc.

• Vì vậy, nếu đang dùng thuốc kê đơn hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính, không nên tự uống goldenseal để chữa tiêu chảy. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.

Phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh cần tránh

• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên sử dụng goldenseal do chưa có đủ dữ liệu chứng minh tính an toàn.

• Đặc biệt, không được dùng goldenseal cho trẻ sơ sinh. Berberine, một hợp chất có trong goldenseal, có thể làm tăng hoặc khiến vàng da ở trẻ sơ sinh nghiêm trọng hơn, dẫn đến kernicterus – biến chứng có thể gây tổn thương não.

Đừng nhầm berberine với goldenseal

• Một số nghiên cứu đã khảo sát berberine đối với tiêu chảy, nhưng kết quả này không thể mặc nhiên áp dụng cho goldenseal. NCCIH lưu ý rằng khi uống goldenseal, lượng berberine được hấp thu vào cơ thể rất thấp.

• Vì vậy, không nên dựa vào các nghiên cứu về berberine để khẳng định trà hoặc viên goldenseal có thể cầm tiêu chảy nhanh.

Ưu tiên cách trị tiêu chảy có bằng chứng

• Khi bị tiêu chảy, ưu tiên hàng đầu vẫn là bổ sung nước và chất điện giải để phòng mất nước. Dung dịch bù nước điện giải (ORS) có thể được sử dụng theo hướng dẫn phù hợp.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, nên ưu tiên nước và dung dịch điện giải thay vì trà goldenseal hoặc các loại thảo dược chưa được chứng minh hiệu quả.

Không để “tự nhiên” thay thế điều trị cần thiết

• Nếu tiêu chảy kéo dài, ngày càng nặng, có máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít và chóng mặt, cần được nhân viên y tế đánh giá.

• Với mục tiêu trị tiêu chảy tại nhà, goldenseal không nên được xem là lựa chọn điều trị tiêu chuẩn. Bù nước, điện giải và theo dõi dấu hiệu cảnh báo vẫn là nền tảng quan trọng hơn nhiều.

Mẹo 4: Psyllium có thể giúp đặc phân

Có thể cân nhắc psyllium khi tiêu chảy

• Psyllium là một loại chất xơ hòa tan có khả năng hấp thụ nước và tạo thành dạng gel trong đường ruột. Nhờ đó, nó có thể giúp điều chỉnh độ đặc của phân ở một số người.

• Tuy nhiên, psyllium không phải thuốc điều trị nguyên nhân gây tiêu chảy và không nên được xem là cách cầm tiêu chảy nhanh. Bằng chứng về hiệu quả của chất xơ hòa tan phụ thuộc vào nguyên nhân và tình trạng tiêu chảy.

Dùng psyllium đúng cách

• Nếu bác sĩ hoặc dược sĩ cho rằng psyllium phù hợp, hãy dùng đúng liều ghi trên nhãn sản phẩm.

• Thông thường, bột psyllium được khuấy với một lượng nước phù hợp và uống ngay sau khi pha vì hỗn hợp nhanh chóng đặc lại.

• Không tự ý tăng liều để mong chữa tiêu chảy nhanh hơn. Quá nhiều chất xơ có thể gây đầy bụng, chướng hơi hoặc khó chịu đường tiêu hóa.

Luôn uống đủ nước

• Psyllium hấp thụ nước nên việc uống đủ dịch là rất quan trọng. Người đang tiêu chảy cần đặc biệt chú ý bù nước và điện giải để phòng mất nước.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, ưu tiên nước và dung dịch bù nước điện giải (ORS). Không nên dùng psyllium thay thế cho ORS hoặc các biện pháp bù dịch.

Không dùng psyllium nếu có dấu hiệu tắc nghẽn

• Không nên tự sử dụng psyllium nếu đang gặp khó khăn khi nuốt, đau bụng không rõ nguyên nhân, nôn nhiều hoặc nghi ngờ tắc nghẽn đường tiêu hóa.

• Nếu tiêu chảy kèm đau bụng dữ dội, bụng chướng nhiều, nôn liên tục hoặc không thể uống đủ nước, cần được đánh giá y tế thay vì tiếp tục tự trị tiêu chảy tại nhà.

Theo dõi đáp ứng của cơ thể

• Nếu dùng psyllium mà tiêu chảy không cải thiện hoặc triệu chứng trở nên nặng hơn, nên ngừng tự điều trị và trao đổi với bác sĩ.

• Đặc biệt, tiêu chảy có máu, sốt cao, dấu hiệu mất nước, sụt cân không chủ ý hoặc kéo dài nhiều ngày cần được kiểm tra nguyên nhân.

Ưu tiên xử trí nguyên nhân

• Psyllium có thể là một lựa chọn hỗ trợ trong một số trường hợp, nhưng nền tảng của chữa tiêu chảy tại nhà vẫn là bù đủ nước và điện giải, ăn uống phù hợp và tránh những thực phẩm làm triệu chứng nặng hơn.

• Không nên xem chất xơ psyllium như một “nút tắt” để ngừng tiêu chảy. Khi tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn, xác định nguyên nhân quan trọng hơn việc chỉ làm phân đặc lại.

Mẹo 5: Kẽm có thể hỗ trợ tiêu chảy ở trẻ

Kẽm có vai trò rõ hơn ở trẻ bị tiêu chảy

• Kẽm là vi chất cần thiết cho miễn dịch và chức năng của niêm mạc đường ruột. Nghiên cứu của WHO cho thấy bổ sung kẽm có thể giúp giảm thời gian và mức độ tiêu chảy ở trẻ em, đặc biệt tại những khu vực có nguy cơ thiếu kẽm.

• WHO hiện khuyến nghị bổ sung kẽm như một biện pháp hỗ trợ điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ em, kết hợp với bù nước và điện giải bằng ORS.

Liều kẽm cần phù hợp với độ tuổi

• Theo khuyến nghị của WHO, phác đồ truyền thống cho trẻ bị tiêu chảy cấp là:

  • Trẻ dưới 6 tháng: 10 mg kẽm/ngày trong 10–14 ngày.

  • Trẻ từ 6 tháng trở lên: 20 mg kẽm/ngày trong 10–14 ngày.

• Không nên tự áp dụng liều dành cho trẻ vào người lớn hoặc tự tăng liều với mong muốn chữa tiêu chảy nhanh hơn. Khuyến nghị về liều có thể thay đổi theo hướng dẫn y tế hiện hành và từng đối tượng.

Ưu tiên thực phẩm giàu kẽm

• Nếu muốn bổ sung kẽm qua chế độ ăn, có thể lựa chọn các thực phẩm như:

  • Hàu và các loại hải sản.

  • Thịt đỏ và thịt gia cầm.

  • Các loại đậu.

  • Một số loại hạt và thực phẩm giàu protein.

• Với người lớn khỏe mạnh, một chế độ ăn đa dạng thường có thể cung cấp lượng kẽm cần thiết. Không nên mặc định rằng uống thêm viên kẽm sẽ giúp cầm tiêu chảy nhanh nếu không bị thiếu kẽm.

Không tự ý dùng viên kẽm cho trẻ

• Nếu trẻ đang bị tiêu chảy, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về loại kẽm, hàm lượng và liều dùng phù hợp thay vì tự mua sản phẩm rồi ước lượng liều.

• Đặc biệt, kẽm không thay thế ORS. Bù nước và điện giải vẫn là nền tảng quan trọng để phòng mất nước trong quá trình trị tiêu chảy tại nhà.

Kết hợp kẽm với bù nước và dinh dưỡng

• WHO nhấn mạnh việc điều trị tiêu chảy ở trẻ cần kết hợp nhiều biện pháp, trong đó có ORS, kẽm và tiếp tục cung cấp dinh dưỡng phù hợp.

• Vì vậy, nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, hãy ưu tiên ORS để bù nước và điện giải; nếu là trẻ em, có thể hỏi nhân viên y tế về việc bổ sung kẽm.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám?

• Không nên chỉ dựa vào kẽm để chữa tiêu chảy tại nhà nếu trẻ có dấu hiệu bất thường như uống kém, nôn nhiều, li bì, tiểu ít, khát nhiều, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc phân có máu.

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể mất nước nhanh khi tiêu chảy. Nếu tình trạng không cải thiện hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, cần liên hệ bác sĩ sớm thay vì tiếp tục tự điều trị.

Kẽm không phải “thuốc cầm tiêu chảy”

• Kẽm có bằng chứng hỗ trợ tốt nhất ở trẻ em bị tiêu chảy, nhưng không nên mở rộng kết luận này cho mọi người lớn hoặc mọi nguyên nhân gây tiêu chảy.

• Với mục tiêu chữa tiêu chảy, điều quan trọng nhất vẫn là bù đủ nước và điện giải, duy trì dinh dưỡng và xác định nguyên nhân khi triệu chứng kéo dài hoặc có dấu hiệu cảnh báo.

Phần 3: Cách cầm tiêu chảy nhanh không dùng thuốc

Mẹo 1: Giảm stress để hỗ trợ tiêu chảy

Kiểm soát căng thẳng nếu tiêu chảy liên quan stress

• Căng thẳng không phải nguyên nhân của mọi trường hợp tiêu chảy, nhưng có thể làm rối loạn nhu động ruột và khiến các triệu chứng tiêu hóa rõ hơn, đặc biệt ở người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). NIDDK ghi nhận stress có thể kích hoạt hoặc làm nặng các triệu chứng IBS, trong đó có tiêu chảy.

• Vì vậy, nếu nhận thấy tiêu chảy do stress thường xuất hiện trước kỳ thi, cuộc họp, chuyến đi hoặc những giai đoạn áp lực, kiểm soát căng thẳng có thể là một phần hữu ích trong kế hoạch chăm sóc.

Dành 10–15 phút để thư giãn mỗi ngày

• Không cần thực hiện một phương pháp phức tạp. Hãy chọn hoạt động khiến cơ thể và tâm trí dễ thư giãn hơn, chẳng hạn:

  • Hít thở chậm và sâu.

  • Thiền hoặc thực hành chánh niệm.

  • Yoga nhẹ nhàng.

  • Đọc sách.

  • Nghe nhạc thư giãn.

  • Tắm nước ấm.

• Mục tiêu không phải là “chặn” tiêu chảy ngay lập tức mà là giảm mức độ căng thẳng, từ đó hỗ trợ điều hòa tương tác não – ruột.

Thử bài tập thở đơn giản

• Khi cảm thấy lo lắng hoặc bụng bắt đầu khó chịu, hãy ngồi ở tư thế thoải mái, thả lỏng vai và tập trung vào nhịp thở.

• Có thể hít vào chậm bằng mũi, sau đó thở ra từ từ và lặp lại trong vài phút. Nếu thấy chóng mặt hoặc khó chịu, hãy dừng lại và hít thở bình thường.

Nếu tiêu chảy tái diễn do stress, nên tìm nguyên nhân

• Với người mắc IBS, các liệu pháp tâm lý – hành vi như liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), thư giãn có hướng dẫn hoặc liệu pháp tác động vào trục não–ruột có thể giúp cải thiện tổng thể triệu chứng. ACG khuyến nghị một số liệu pháp tâm lý cho IBS, dù mức độ bằng chứng thay đổi tùy phương pháp.

• Điều này không có nghĩa tiêu chảy “chỉ do tâm lý”. Các triệu chứng là có thật; stress có thể tác động đến cách não và ruột giao tiếp, từ đó làm thay đổi cảm giác đau bụng và thói quen đi tiêu.

Đừng chỉ giảm stress mà bỏ qua bù nước

• Nếu đang trị tiêu chảy tại nhà, kiểm soát căng thẳng chỉ là biện pháp hỗ trợ. Khi đi ngoài nhiều lần, ưu tiên vẫn là bù nước và điện giải, đồng thời ăn uống phù hợp.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, hãy ưu tiên nước và dung dịch bù nước điện giải (ORS) thay vì chỉ uống trà hoặc các loại đồ uống thư giãn.

Khi nào cần đi khám?

• Không nên quy mọi trường hợp tiêu chảy cho stress. Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn thường xuyên hoặc đi kèm phân có máu, sốt, đau bụng dữ dội, sụt cân không chủ ý, nôn nhiều hoặc dấu hiệu mất nước, cần được bác sĩ đánh giá.

• Đặc biệt, nếu tiêu chảy liên tục tái phát dù đã điều chỉnh chế độ ăn và giảm căng thẳng, việc tìm nguyên nhân sẽ quan trọng hơn việc tiếp tục áp dụng các cách chữa tiêu chảy tại nhà.

Mẹo 2: Ghi nhật ký ăn uống để tìm tác nhân

Theo dõi thực phẩm có thể kích hoạt tiêu chảy

• Nếu tiêu chảy tái diễn, ghi lại những gì bạn ăn và uống có thể giúp nhận ra mối liên hệ giữa thực phẩm và triệu chứng. Cách này đặc biệt hữu ích khi tiêu chảy xuất hiện nhiều lần nhưng chưa xác định được nguyên nhân.

• Trong khoảng 2 tuần, hãy ghi lại thời điểm ăn uống, loại thực phẩm, lượng ăn tương đối, thời điểm đi ngoài và các triệu chứng đi kèm như đau bụng, đầy hơi hoặc chướng bụng.

Tập trung vào khoảng thời gian trước khi xuất hiện triệu chứng

• Sau mỗi lần tiêu chảy, xem lại những thực phẩm và đồ uống đã sử dụng trong những giờ trước đó để tìm điểm lặp lại.

• Không nên kết luận chỉ từ một lần xuất hiện triệu chứng. Một thực phẩm chỉ đáng nghi hơn khi cùng một kiểu phản ứng xảy ra nhiều lần trong những hoàn cảnh tương tự.

• Ví dụ, nếu thường xuyên đau bụng hoặc tiêu chảy sau khi uống sữa, ăn kem hoặc sử dụng các sản phẩm từ sữa, có thể cân nhắc khả năng không dung nạp lactose. Tuy nhiên, cần phân biệt với dị ứng thực phẩm hoặc các nguyên nhân tiêu hóa khác.

Thử loại bỏ từng thực phẩm thay vì kiêng quá nhiều

• Nếu xác định được một thực phẩm nghi ngờ, có thể tạm ngừng thực phẩm đó và theo dõi xem triệu chứng có cải thiện hay không.

• Không nên đồng thời loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm vì rất khó xác định đâu mới là tác nhân thực sự và chế độ ăn có thể trở nên thiếu chất.

• Khi triệu chứng ổn định, việc đưa lại từng thực phẩm một cách có kiểm soát có thể giúp xác định khả năng dung nạp. Với các trường hợp nghi ngờ không dung nạp hoặc dị ứng thực phẩm, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Chú ý cả đồ uống và cách chế biến

• Nhật ký không chỉ cần ghi món ăn. Hãy ghi cả cà phê, trà, rượu bia, nước ngọt, chất tạo ngọt và các loại thực phẩm bổ sung nếu có sử dụng.

• Đồng thời, ghi chú cách chế biến như chiên, xào nhiều dầu, cay hoặc nhiều gia vị. Một số người có thể nhận thấy tiêu chảy dễ xuất hiện sau những bữa ăn nhiều chất béo hoặc một số loại đồ uống.

Đừng tự chẩn đoán chỉ dựa vào nhật ký

• Nhật ký thực phẩm là công cụ tìm tác nhân có thể gây tiêu chảy, không phải phương pháp xác định bệnh. Tiêu chảy còn có thể liên quan đến nhiễm trùng, thuốc, bệnh đường tiêu hóa hoặc nhiều nguyên nhân khác.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn nhiều lần, có máu trong phân, sốt, sụt cân không chủ ý hoặc đau bụng đáng kể, cần đi khám để tìm nguyên nhân thay vì chỉ tự điều chỉnh chế độ ăn.

Kết hợp nhật ký với chăm sóc đúng cách

• Trong quá trình trị tiêu chảy tại nhà, việc ghi nhật ký nên đi cùng bù nước và điện giải, ăn uống phù hợp và tránh những thực phẩm khiến triệu chứng nặng hơn.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, hãy ưu tiên nước và dung dịch bù nước điện giải khi cần. Nhật ký ăn uống giúp tìm tác nhân kích hoạt, nhưng không thay thế các biện pháp phòng mất nước hoặc điều trị y tế khi có dấu hiệu cảnh báo.

Mẹo 3: Kiểm tra thuốc có gây tiêu chảy không?

Một số loại thuốc có thể gây tiêu chảy

• Tiêu chảy không phải lúc nào cũng do thực phẩm hoặc nhiễm trùng. Theo NIDDK, tác dụng phụ của thuốc là một trong những nguyên nhân có thể gây tiêu chảy. Vì vậy, nếu tiêu chảy bắt đầu sau khi dùng một loại thuốc mới hoặc xuất hiện thường xuyên trong thời gian đang điều trị, nên xem lại danh sách thuốc đang sử dụng.

• Một số nhóm thuốc có thể liên quan đến tiêu chảy gồm:

  • Thuốc nhuận tràng.

  • Một số thuốc kháng axit.

  • Thuốc kháng sinh.

  • Một số thuốc điều trị ung thư.

  • Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen hoặc naproxen.

  • Một số thuốc điều trị bệnh dạ dày, ợ nóng.

  • Một số thuốc ức chế miễn dịch.

  • Metformin và một số thuốc điều trị tiểu đường khác.

Đặc biệt chú ý sau khi dùng kháng sinh

• Kháng sinh có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột và là một trong những nhóm thuốc liên quan đến tiêu chảy. Nếu tiêu chảy xuất hiện trong hoặc sau một đợt dùng kháng sinh, cần thông báo cho bác sĩ, đặc biệt khi triệu chứng kéo dài hoặc nghiêm trọng.

• Không nên tự dùng thêm thuốc cầm tiêu chảy để đối phó với triệu chứng mà chưa xác định nguyên nhân. Một số trường hợp tiêu chảy liên quan đến nhiễm trùng cần được đánh giá và điều trị theo nguyên nhân.

Không tự ý ngừng thuốc kê đơn

• Nếu nghi ngờ thuốc đang sử dụng là nguyên nhân gây tiêu chảy, không tự ý ngừng thuốc, giảm liều hoặc đổi thuốc. Việc ngừng đột ngột một số thuốc có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

• Hãy ghi lại tên thuốc, liều dùng, thời điểm bắt đầu sử dụng và thời điểm xuất hiện tiêu chảy. Sau đó, trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ để xác định liệu thuốc có thể là nguyên nhân hay không.

Trao đổi về phương án thay thế nếu cần

• Bác sĩ có thể xem xét thời điểm xuất hiện triệu chứng, các thuốc đang dùng, bệnh nền và những nguyên nhân khác trước khi quyết định có cần điều chỉnh thuốc hay không. Đây cũng là một phần quan trọng khi tìm nguyên nhân của tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn.

• Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể thay đổi thuốc, điều chỉnh liều hoặc hướng dẫn cách sử dụng phù hợp hơn. Tuyệt đối không tự thay đổi phác đồ chỉ để chữa tiêu chảy nhanh.

Vẫn phải bù nước khi tiêu chảy do thuốc

• Dù nguyên nhân có thể đến từ thuốc, người bệnh vẫn cần chú ý bù nước và điện giải để hạn chế mất nước. Nước, nước canh và dung dịch bù nước điện giải (ORS) có thể được sử dụng tùy tình trạng.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, hãy ưu tiên chất lỏng và điện giải thay vì cố tìm một loại đồ uống có thể “cầm” tiêu chảy ngay.

Cẩn trọng với NSAID khi đang mất nước

• Nếu đang tiêu chảy và mất nước, cần đặc biệt thận trọng với thuốc NSAID như ibuprofen và naproxen. NIDDK cảnh báo NSAID có thể gây tổn thương thận, đặc biệt khi người bệnh bị mất nước hoặc huyết áp thấp.

• Vì vậy, nếu đang tiêu chảy và cần dùng thuốc giảm đau, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về lựa chọn phù hợp thay vì tự tăng liều NSAID.

Biết khi nào cần đi khám

• Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn nhiều lần, có máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội, nôn nhiều hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước như chóng mặt, khô miệng và tiểu ít, cần được nhân viên y tế đánh giá.

• Khi tiêu chảy không rõ nguyên nhân, bác sĩ thường xem xét cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bổ sung và bệnh nền trong quá trình tìm nguyên nhân.

• Vì vậy, trong kế hoạch trị tiêu chảy tại nhà, đừng chỉ tập trung vào việc làm phân đặc hơn. Nếu thuốc là “mảnh ghép bị bỏ quên”, xác định và xử lý đúng nguyên nhân mới là bước quan trọng để chữa tiêu chảy hiệu quả.

Mẹo 4: Khi nào cần đi khám vì tiêu chảy?

Đi khám nếu tiêu chảy không cải thiện

• Phần lớn trường hợp tiêu chảy cấp có thể tự cải thiện trong thời gian ngắn với bù nước và điện giải, ăn uống phù hợp và theo dõi triệu chứng. Tuy nhiên, nếu đã điều chỉnh chế độ ăn, sinh hoạt mà tiêu chảy vẫn kéo dài hoặc ngày càng nặng, nên đi khám để tìm nguyên nhân.

• Tiêu chảy kéo dài có thể liên quan đến nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc, không dung nạp thực phẩm hoặc các bệnh lý đường tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh Crohn hay viêm loét đại tràng. Bác sĩ có thể dựa vào triệu chứng, tiền sử bệnh, thuốc đang dùng và xét nghiệm cần thiết để xác định nguyên nhân.

Nhận biết dấu hiệu cần được khám sớm

• Không nên tiếp tục tự trị tiêu chảy tại nhà nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

  • Tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày ở người lớn.

  • Đi ngoài từ 6 lần trở lên trong một ngày.

  • Sốt cao hoặc nôn nhiều.

  • Đau bụng hoặc đau vùng trực tràng dữ dội.

  • Phân có máu, mủ hoặc có màu đen như hắc ín.

  • Không thể uống đủ nước hoặc dung dịch bù nước điện giải.

  • Có dấu hiệu mất nước như khát dữ dội, khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc ngất.

Đặc biệt thận trọng với trẻ nhỏ

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể mất nước nhanh hơn người lớn. Nếu trẻ bị tiêu chảy kèm uống kém, nôn nhiều, tiểu ít, lừ đừ, sốt, đau bụng, phân có máu hoặc tiêu chảy kéo dài hơn 24 giờ, nên liên hệ bác sĩ sớm.

• Không tự dùng thuốc chữa tiêu chảy không kê đơn cho trẻ nhỏ nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn. Với trẻ bị tiêu chảy, bù nước và điện giải đúng cách là ưu tiên quan trọng.

Bác sĩ có thể tìm nguyên nhân bằng nhiều cách

• Nếu tiêu chảy kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, bác sĩ có thể hỏi về thời gian khởi phát, số lần đi ngoài, đặc điểm phân, thực phẩm đã ăn, thuốc đang sử dụng và tiền sử bệnh.

• Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm phân để tìm vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc máu; xét nghiệm máu; kiểm tra tình trạng không dung nạp lactose hoặc các xét nghiệm đường tiêu hóa khác.

Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân

• Không phải trường hợp tiêu chảy nào cũng cần dùng thuốc kháng sinh. Nếu nguyên nhân là nhiễm virus, kháng sinh không có tác dụng; trong một số nhiễm khuẩn hoặc bệnh lý cụ thể, bác sĩ mới cân nhắc thuốc điều trị phù hợp.

• Với các bệnh gây tiêu chảy kéo dài như IBS, bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng, phương pháp điều trị có thể bao gồm thay đổi chế độ ăn, điều chỉnh lối sống và thuốc theo nguyên nhân cụ thể.

Đừng chỉ tìm cách cầm tiêu chảy nhanh

• Mục tiêu của chữa tiêu chảy không chỉ là làm giảm số lần đi ngoài mà còn phải phòng mất nước và xử lý nguyên nhân nếu triệu chứng kéo dài.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy uống gì, hãy tiếp tục ưu tiên nước và dung dịch bù nước điện giải khi cần. Nhưng nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, việc đi khám quan trọng hơn việc tiếp tục thử các cách chữa tiêu chảy tại nhà.

Khi trẻ tiêu chảy cần đi khám

Gọi bác sĩ nếu trẻ tiêu chảy kèm dấu hiệu bất thường

• Tiêu chảy ở trẻ cần được theo dõi sát vì trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ sơ sinh, có thể mất nước nhanh. Nếu trẻ bị tiêu chảy đồng thời có sốt, đau bụng hoặc biểu hiện mất nước, cha mẹ nên liên hệ bác sĩ nhi khoa để được đánh giá.

• Không nên chỉ tiếp tục trị tiêu chảy tại nhà khi trẻ có các dấu hiệu bất thường. Việc xác định sớm nguyên nhân và mức độ mất nước giúp giảm nguy cơ biến chứng.

Nhận biết dấu hiệu mất nước ở trẻ

• Cha mẹ cần chú ý các biểu hiện như:

  • Tiểu ít hơn bình thường hoặc không có tã ướt trong khoảng 3 giờ trở lên.

  • Miệng khô, khóc không có nước mắt.

  • Khát nhiều, mệt mỏi, ít năng lượng hoặc buồn ngủ bất thường.

  • Mắt hoặc má trũng.

  • Không uống được đủ nước hoặc dung dịch bù nước điện giải.

Đặc biệt chú ý khi trẻ bị sốt hoặc đau bụng

• Trẻ bị tiêu chảy kèm sốt cần được theo dõi kỹ, nhất là trẻ sơ sinh. NIDDK khuyến nghị liên hệ bác sĩ ngay khi trẻ sơ sinh bị tiêu chảy có bất kỳ cơn sốt nào; với trẻ lớn hơn, sốt cao cũng là dấu hiệu cần được đánh giá.

• Đau bụng dữ dội, bụng chướng hoặc đau kéo dài cũng không nên xem là triệu chứng tiêu chảy thông thường. Đây có thể là dấu hiệu của một vấn đề khác cần được kiểm tra.

Đưa trẻ đi khám nếu tiêu chảy kéo dài

• Nếu trẻ bị tiêu chảy hơn 24 giờ, cha mẹ nên liên hệ bác sĩ, đặc biệt khi trẻ còn nhỏ hoặc có thêm triệu chứng khác. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có nguy cơ mất nước cao hơn người lớn.

• Cần tìm kiếm sự chăm sóc y tế ngay nếu trẻ đi ngoài phân có máu hoặc màu đen, nôn nhiều, lừ đừ, không uống được hoặc có dấu hiệu mất nước.

Ưu tiên bù nước trong khi chờ được đánh giá

• Nếu trẻ vẫn tỉnh táo và uống được, hãy tiếp tục cho trẻ uống đủ dịch phù hợp với tình trạng. Dung dịch bù nước điện giải có thể được sử dụng khi cần để bổ sung nước và muối đã mất do tiêu chảy.

• Không nên tự ý dùng thuốc chữa tiêu chảy cho trẻ nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn. Mục tiêu quan trọng nhất trước mắt vẫn là phòng mất nước và theo dõi sát tình trạng của trẻ.

Đừng chờ đến khi trẻ kiệt sức mới đi khám

• Với trẻ nhỏ, tiêu chảy có thể diễn biến nhanh hơn người lớn. Vì vậy, nếu cha mẹ nhận thấy trẻ bị tiêu chảy kèm sốt, đau bụng, uống kém hoặc dấu hiệu mất nước, liên hệ bác sĩ nhi khoa sớm là lựa chọn an toàn hơn việc tiếp tục thử nhiều cách trị tiêu chảy tại nhà.

Nguồn tham khảo

1. World Health Organization. (2024). Diarrhoeal disease. Geneva: World Health Organization.
2. World Health Organization. (2023). Zinc supplementation in the management of diarrhoea. Geneva: World Health Organization.
3. World Health Organization. (2024). Guideline on management of pneumonia and diarrhoea in children up to 10 years of age. Geneva: World Health Organization.
4. World Health Organization. (2006). Oral rehydration salts. Geneva: World Health Organization.
5. World Health Organization. (2005). The treatment of diarrhoea: A manual for physicians and other senior health workers. 4th rev. Geneva: World Health Organization.
6. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Treatment of diarrhea. National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Services.
7. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Diarrhea: Definition & facts. National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Services.
8. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Diagnosis of diarrhea. National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Services.
9. Su, G. L., Ko, C. W., Bercik, P., et al. (2020). AGA clinical practice guidelines on the role of probiotics in the management of gastrointestinal disorders. Gastroenterology, 159(2).
10. World Health Organization & UNICEF. (2007). Production of zinc tablets and zinc oral solutions: Guidelines for programme managers and pharmaceutical manufacturers. Geneva: World Health Organization.

Biên tập nội dung: Lesley Collins Tran.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Christopher Walker.