Cách trị tiêu chảy cấp tốc: 7 mẹo cầm tiêu chảy tức thì tại nhà

Tiêu chảy với đau quặn bụng, đi ngoài nhiều lần và phân lỏng, nhiều nước có thể khiến cả ngày sinh hoạt bị đảo lộn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiêu chảy vẫn là một trong những nguyên nhân quan trọng gây mất nước, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là tìm cách trị tiêu chảy hay cầm tiêu chảy thật nhanh mà còn phải bù đủ nước và xác định nguyên nhân.

Nếu đang băn khoăn bị tiêu chảy làm sao để hết, bài viết này, Tiptory giúp bạn biết những cách chăm sóc tại nhà có thể áp dụng, thời điểm thuốc không kê đơn có thể hỗ trợ và khi nào cần đi khám. Chuyên gia cũng hướng dẫn cách hạn chế mất nước để cơ thể phục hồi nhanh hơn và giảm cảm giác mệt mỏi, khó chịu do tiêu chảy.

Phần 1: Phương pháp cầm tiêu chảy nhanh nhất tại nhà

Mẹo 1: Bù nước đúng cách khi tiêu chảy

Ưu tiên bù nước và điện giải

• Mất nước là biến chứng đáng lo ngại nhất của tiêu chảy. Khi đi ngoài phân lỏng nhiều lần, cơ thể không chỉ mất nước mà còn mất các chất điện giải như natri, kali và clorua. Vì vậy, nếu đang tìm cách trị tiêu chảy hoặc bị tiêu chảy làm sao để hết, việc đầu tiên cần làm là bù lại lượng nước và điện giải đã mất.

• Ưu tiên dung dịch oresol (ORS) pha đúng hướng dẫn trên bao bì. ORS cung cấp nước và các chất điện giải theo tỷ lệ phù hợp, giúp phòng và điều trị mất nước do tiêu chảy hiệu quả hơn so với chỉ uống nước lọc.

• Nếu chưa có ORS, có thể uống thêm nước lọc, nước canh hoặc các loại chất lỏng phù hợp để bổ sung lượng nước đã mất. Nên uống từng ngụm nhỏ nhưng thường xuyên, đặc biệt khi đang buồn nôn hoặc khó uống nhiều cùng lúc.

Uống từng ít một nếu buồn nôn

• Không cần cố uống một lượng lớn trong một lần. Khi dạ dày khó chịu, hãy uống từng ngụm nhỏ và tăng dần lượng nước nếu cơ thể dung nạp tốt.

• Nếu quá buồn nôn và khó uống, có thể ngậm đá viên nhỏ để bổ sung một phần nước trong lúc chờ cảm giác buồn nôn giảm bớt. Tuy nhiên, cách này không thay thế ORS khi cơ thể đang mất nhiều nước và điện giải.

Không lạm dụng nước trái cây hoặc đồ uống nhiều đường

• Nước trái cây, nước ngọt có ga hoặc đồ uống quá nhiều đường không phải lựa chọn tối ưu để cầm tiêu chảy, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Lượng đường cao có thể làm tình trạng tiêu chảy ở một số người trở nên khó chịu hơn.

• Với trẻ bị tiêu chảy, WHO khuyến nghị tiếp tục cho trẻ bú mẹ và duy trì chế độ ăn phù hợp thay vì nhịn ăn. ORS là lựa chọn quan trọng để bù nước khi trẻ bị mất nước.

Theo dõi dấu hiệu mất nước

• Hãy chú ý các biểu hiện như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, mệt lả, chóng mặt, mắt trũng hoặc uống kém. Ở trẻ nhỏ, cần đặc biệt lưu ý khi trẻ trở nên lừ đừ, mắt trũng hoặc không thể uống được. Đây có thể là dấu hiệu mất nước cần được đánh giá y tế.

• Nếu tiêu chảy kèm nôn khiến người bệnh không thể giữ được bất kỳ chất lỏng nào, tình trạng mất nước có thể tiến triển nhanh và cần được bác sĩ đánh giá.

Biết khi nào cần đi khám

• Không nên chỉ tìm cách cầm tiêu chảy nhanh tại nhà nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo. Hãy đi khám sớm khi có máu trong phân, dấu hiệu mất nước, tiêu chảy kéo dài hoặc tình trạng ngày càng nặng. WHO đặc biệt khuyến cáo cần được nhân viên y tế đánh giá khi có mất nước hoặc tiêu chảy kéo dài.

• Trường hợp mất nước nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu sốc có thể cần truyền dịch qua đường tĩnh mạch tại cơ sở y tế.

Lưu ý khi chăm sóc trẻ bị tiêu chảy

• Với trẻ nhỏ, không tự ý dùng thuốc trị tiêu chảy hoặc thuốc cầm tiêu chảy nếu chưa có hướng dẫn của bác sĩ. WHO khuyến nghị ORS để bù nước và điện giải; bổ sung kẽm cũng có vai trò trong điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ em.

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi tiếp tục bú mẹ và cần được đánh giá phù hợp nếu tiêu chảy nhiều, nôn liên tục hoặc có dấu hiệu mất nước. Không nên tự thay thế việc bú mẹ bằng nước trái cây hoặc nước ngọt.

• Với trẻ bị tiêu chảy cấp, WHO hiện khuyến nghị bổ sung kẽm đường uống như một biện pháp hỗ trợ; liều dùng cần phù hợp với tuổi và hướng dẫn của nhân viên y tế.

Điểm quan trọng nhất khi bị tiêu chảy

• Mục tiêu ban đầu không phải là làm ngừng hoàn toàn việc đi ngoài ngay lập tức mà là ngăn mất nước, bù đủ nước và điện giải, đồng thời theo dõi nguyên nhân và các dấu hiệu bất thường.

• Vì vậy, khi tự hỏi bị tiêu chảy làm sao để hết, hãy ưu tiên theo thứ tự: bù nước và điện giải → tiếp tục ăn uống phù hợp → theo dõi dấu hiệu mất nước → đi khám khi có dấu hiệu cảnh báo. Đây là nền tảng quan trọng giúp cơ thể phục hồi an toàn hơn.

Mẹo 2: Có thể dùng thuốc cầm tiêu chảy không?

Cân nhắc thuốc không kê đơn ở người lớn

• Với tiêu chảy cấp, một số người lớn có thể sử dụng thuốc không kê đơn như loperamide hoặc bismuth subsalicylate để giảm số lần đi ngoài và làm dịu triệu chứng. Tuy nhiên, thuốc chỉ giúp kiểm soát triệu chứng chứ không thay thế việc bù nước, điện giải và điều trị nguyên nhân.

• Nếu đang tìm cách cầm tiêu chảy nhanh, hãy đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn thuốc và sử dụng đúng liều. Không nên tự ý dùng quá liều với mong muốn làm tiêu chảy ngừng ngay.

Không dùng thuốc cầm tiêu chảy khi có dấu hiệu cảnh báo

• Không nên tự điều trị bằng thuốc chống tiêu chảy nếu phân có máu hoặc người bệnh bị sốt. Đây có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng, khi đó việc làm chậm nhu động ruột có thể không phù hợp.

• Nếu uống thuốc mà tiêu chảy nặng hơn, xuất hiện thêm triệu chứng bất thường hoặc tình trạng không cải thiện, nên ngừng tự điều trị và liên hệ bác sĩ để xác định nguyên nhân.

Trẻ em không nên tự dùng thuốc chống tiêu chảy

• Không tự ý cho trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ hoặc trẻ em dùng loperamide, bismuth subsalicylate hay các thuốc cầm tiêu chảy khác. NIDDK khuyến cáo cần trao đổi với bác sĩ trước khi dùng thuốc không kê đơn cho trẻ bị tiêu chảy.

• Với trẻ bị tiêu chảy, ưu tiên hàng đầu vẫn là bù nước và điện giải, đồng thời tiếp tục cho trẻ bú mẹ hoặc dùng sữa công thức như thường lệ theo hướng dẫn phù hợp.

• CDC cũng lưu ý loperamide không được khuyến nghị cho trẻ dưới 6 tuổi và các thuốc chứa bismuth như Pepto-Bismol không nên dùng cho trẻ em.

Đừng chỉ tập trung vào việc làm ngừng tiêu chảy

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, người bệnh dễ tập trung vào việc làm sao để ngừng đi ngoài càng nhanh càng tốt. Tuy nhiên, mục tiêu quan trọng hơn là phòng mất nước và xử lý nguyên nhân gây tiêu chảy.

• Có thể hình dung thuốc chống tiêu chảy như việc “giảm tốc độ dòng chảy”, trong khi bù nước và điện giải mới là cách bổ sung những gì cơ thể đang thực sự mất đi.

Đi khám nếu tiêu chảy không cải thiện

• Nếu đang dùng thuốc không kê đơn mà tiêu chảy nặng hơn hoặc kéo dài quá 2 ngày, NIDDK khuyến cáo nên đi khám để được đánh giá nguyên nhân và hướng điều trị phù hợp.

• Đặc biệt, cần được khám sớm nếu tiêu chảy đi kèm máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội, nôn nhiều hoặc dấu hiệu mất nước. Trong những trường hợp này, không nên chỉ tìm cách trị tiêu chảy tại nhà hoặc cố cầm tiêu chảy bằng thuốc.

Mẹo 3: Thận trọng khi dùng thuốc giảm đau

Không vội dùng NSAID khi bị tiêu chảy

• Các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen và naproxen có thể giúp giảm đau, hạ sốt và phần nào làm dịu cảm giác đau quặn bụng. Tuy nhiên, đây không phải là thuốc trị tiêu chảy hay cầm tiêu chảy, vì chúng không điều trị nguyên nhân gây tiêu chảy.

• Khi bị tiêu chảy, cơ thể có thể mất nhiều nước và điện giải. Tình trạng mất nước làm tăng nguy cơ tổn thương thận, trong khi NSAID có thể làm giảm khả năng bảo vệ thận. Vì vậy, chuyên gia khuyến cáo cần đặc biệt thận trọng với ibuprofen hoặc naproxen khi đang mất nước do tiêu chảy hoặc nôn ói.

Dùng đúng liều và kiểm tra thuốc đang sử dụng

• Nếu cần dùng thuốc giảm đau, hãy đọc kỹ hoạt chất và liều trên nhãn, đồng thời tránh dùng đồng thời nhiều sản phẩm có chứa NSAID. Một số thuốc cảm, thuốc giảm đau không kê đơn cũng có thể chứa nhóm thuốc này.

• Nếu đang dùng thuốc kê đơn, thuốc chống đông máu hoặc các thuốc điều trị bệnh khác, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng NSAID để tránh tương tác hoặc làm tăng nguy cơ tác dụng phụ.

Tránh NSAID nếu có nguy cơ tổn thương dạ dày

• Không nên tự dùng ibuprofen hoặc naproxen nếu từng bị loét dạ dày, xuất huyết tiêu hóa hoặc đang có các triệu chứng nghi ngờ chảy máu đường tiêu hóa. NSAID có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ.

• Nếu xuất hiện phân đen như hắc ín, máu trong phân, nôn ra máu, chóng mặt hoặc ngất, cần đi khám ngay thay vì tiếp tục tự điều trị tại nhà. Đây có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa cần được đánh giá y tế.

Cẩn trọng khi có bệnh thận hoặc gan

• Người mắc bệnh thận nên hỏi bác sĩ trước khi sử dụng NSAID. Đặc biệt, không nên tự dùng ibuprofen hoặc naproxen khi đang bị tiêu chảy và mất nước, vì sự kết hợp này có thể làm tăng nguy cơ tổn thương thận cấp.

• Nếu có bệnh gan, bệnh thận hoặc đang điều trị bằng thuốc khác, hãy cung cấp đầy đủ thông tin cho bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi lựa chọn thuốc giảm đau.

Không tự dùng aspirin cho trẻ em

• Trẻ em và thanh thiếu niên không nên tự dùng aspirin để điều trị các bệnh do virus như cúm. Aspirin ở nhóm tuổi này có liên quan đến nguy cơ mắc hội chứng Reye, một tình trạng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng.

• Với trẻ bị tiêu chảy, ưu tiên vẫn là bù nước và điện giải; không tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc cầm tiêu chảy hoặc thuốc không kê đơn nếu chưa hỏi bác sĩ.

Ưu tiên xử lý mất nước trước

• Nếu mục tiêu là bị tiêu chảy làm sao để hết, đừng chỉ tập trung vào việc giảm đau bụng. Bước quan trọng nhất vẫn là bổ sung nước và điện giải để phòng mất nước.

• Có thể hình dung thuốc giảm đau giống như việc “vặn nhỏ tiếng chuông báo động”: nó có thể làm bạn dễ chịu hơn nhưng không xử lý nguyên nhân gây tiêu chảy. Vì vậy, nếu đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài hoặc xuất hiện sốt, máu trong phân và dấu hiệu mất nước, cần được bác sĩ đánh giá thay vì chỉ tăng thuốc giảm đau.

Mẹo 4: Nghỉ ngơi giúp cơ thể nhanh hồi phục

Ưu tiên nghỉ ngơi khi bị tiêu chảy

• Tiêu chảy khiến cơ thể mất nước, điện giải và năng lượng, đồng thời có thể gây mệt mỏi do phải đi ngoài nhiều lần. Vì vậy, nghỉ ngơi đầy đủ là một phần quan trọng trong quá trình hồi phục, bên cạnh việc bù nước và điện giải.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, đừng cố duy trì lịch sinh hoạt quá căng thẳng. Hãy giảm các hoạt động không cần thiết, dành thời gian ngủ và nghỉ để cơ thể có điều kiện phục hồi.

Ngủ đủ và giữ cơ thể thoải mái

• Cố gắng ngủ đủ giấc và nghỉ ngơi nhiều hơn bình thường nếu cơ thể đang mệt. Không cần nằm bất động cả ngày, nhưng nên tránh vận động gắng sức, tập luyện cường độ cao hoặc làm việc quá lâu.

• Giữ cơ thể ở nhiệt độ dễ chịu, mặc quần áo phù hợp và tránh để cơ thể bị lạnh. Nếu đau bụng hoặc buồn nôn khiến khó ngủ, có thể nằm ở tư thế thoải mái và uống từng ngụm nhỏ dung dịch bù nước khi cần.

Kết hợp nghỉ ngơi với bù nước

• Nghỉ ngơi không thể thay thế việc bù nước khi tiêu chảy. Hãy tiếp tục uống dung dịch oresol (ORS) pha đúng hướng dẫn, nước lọc hoặc các loại chất lỏng phù hợp để bổ sung lượng nước và điện giải đã mất.

• Nếu buồn nôn, nên uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên thay vì uống một lượng lớn cùng lúc. Đây là cách thực tế hơn để duy trì lượng nước đưa vào cơ thể.

Không cố “cầm tiêu chảy” bằng cách nhịn ăn

• Nghỉ ngơi không có nghĩa là nhịn ăn hoàn toàn. Khi có thể ăn uống, nên tiếp tục chế độ ăn phù hợp và lựa chọn những thực phẩm dễ dung nạp. Nhịn ăn kéo dài có thể khiến cơ thể thiếu năng lượng trong lúc đang hồi phục.

• Vì vậy, khi muốn trị tiêu chảy tại nhà, hãy xem nghỉ ngơi là một phần của kế hoạch phục hồi: bù nước và điện giải, ăn uống phù hợp, ngủ đủ và theo dõi triệu chứng.

Biết khi nào nghỉ ngơi tại nhà là chưa đủ

• Nếu tiêu chảy ngày càng nặng, kéo dài, kèm sốt cao, máu trong phân, đau bụng dữ dội, nôn liên tục hoặc dấu hiệu mất nước, không nên chỉ tiếp tục nghỉ ngơi và tự điều trị.

• Khi cơ thể không thể giữ được nước, tiểu rất ít, chóng mặt nhiều, lừ đừ hoặc có dấu hiệu mất nước nghiêm trọng, cần được nhân viên y tế đánh giá sớm. Trong những trường hợp này, mục tiêu không còn đơn thuần là cầm tiêu chảy nhanh mà là xác định nguyên nhân và ngăn biến chứng.

Mẹo 5: Khi nào tiêu chảy cần đi khám?

Đi khám nếu tiêu chảy kéo dài hoặc nặng hơn

• Không phải trường hợp tiêu chảy nào cũng cần đến bệnh viện ngay, nhưng nếu triệu chứng kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng, bạn nên được bác sĩ đánh giá thay vì tiếp tục tự tìm cách cầm tiêu chảy tại nhà.

• Người lớn nên liên hệ cơ sở y tế nếu tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày, hoặc sớm hơn nếu có bệnh nền, tuổi cao hay nguy cơ mất nước. Với trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có hệ miễn dịch suy yếu, ngưỡng cần được đánh giá y tế thường thấp hơn.

Không thể uống đủ nước là dấu hiệu đáng lo

• Nếu nôn nhiều khiến bạn không thể uống hoặc giữ được nước, nguy cơ mất nước có thể tăng nhanh. Khi đó, đừng cố tự trị tiêu chảy tại nhà mà hãy tìm kiếm sự chăm sóc y tế.

• Các dấu hiệu mất nước cần chú ý gồm:

  • Khát nhiều, khô miệng hoặc khô môi.

  • Tiểu ít hơn bình thường hoặc nước tiểu sẫm màu.

  • Mệt mỏi, yếu sức, chóng mặt hoặc choáng váng.

  • Ở trẻ nhỏ, có thể thấy trẻ ít tiểu, khóc ít nước mắt, mắt trũng hoặc trở nên lừ đừ.

Đi khám ngay khi có máu hoặc phân đen

• Máu trong phân hoặc phân đen như hắc ín có thể liên quan đến xuất huyết đường tiêu hóa hoặc một số nguyên nhân nghiêm trọng khác. Đây không phải tình huống nên tự xử lý bằng thuốc cầm tiêu chảy.

• Nếu thấy máu đỏ trong phân, phân đen bất thường hoặc tình trạng chảy máu đi kèm chóng mặt, yếu nhiều, cần được đánh giá y tế càng sớm càng tốt.

Chú ý đau bụng dữ dội và sốt cao

• Hãy đi khám nếu tiêu chảy kèm đau bụng dữ dội, đau trực tràng, sốt cao hoặc tình trạng đau ngày càng tăng. Những biểu hiện này có thể gợi ý nguyên nhân cần điều trị chuyên biệt.

• Không nên chỉ dùng thuốc giảm đau hoặc thuốc chống tiêu chảy để che lấp triệu chứng khi chưa xác định nguyên nhân.

Nhận biết các triệu chứng bất thường khác

• Nếu tiêu chảy đi kèm đau đầu dữ dội, cứng cổ, vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt, cần được bác sĩ đánh giá sớm. Đây không phải những biểu hiện điển hình của một đợt tiêu chảy thông thường.

• Đặc biệt, nếu nhiều triệu chứng xuất hiện cùng lúc, không nên tiếp tục tự tìm cách bị tiêu chảy làm sao để hết tại nhà.

Trẻ em cần được theo dõi sát hơn

• Trẻ bị tiêu chảy có thể mất nước nhanh hơn người lớn. Nếu trẻ uống kém, nôn liên tục, đi tiểu ít, lừ đừ hoặc có dấu hiệu mất nước, cần liên hệ bác sĩ sớm.

• Không tự ý dùng thuốc trị tiêu chảy hoặc thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ nếu chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Bù nước và điện giải đúng cách vẫn là ưu tiên quan trọng.

Đừng chờ tiêu chảy tự hết khi có dấu hiệu cảnh báo

• Mục tiêu của việc trị tiêu chảy không chỉ là làm giảm số lần đi ngoài mà còn phải ngăn mất nước và phát hiện sớm các nguyên nhân nghiêm trọng.

• Có thể ghi nhớ nguyên tắc đơn giản: tiêu chảy nhẹ → bù nước và theo dõi; tiêu chảy kéo dài hoặc nặng lên → liên hệ bác sĩ; có máu, mất nước rõ, đau dữ dội hoặc triệu chứng bất thường → đi khám ngay.

Mẹo 6: Trẻ tiêu chảy khi nào cần đi khám?

Đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu mất nước

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể mất nước nhanh hơn người lớn khi bị tiêu chảy, vì vậy cần theo dõi sát. Mất nước là một trong những biến chứng đáng lo ngại nhất và có thể trở nên nghiêm trọng nếu không được xử trí kịp thời.

• Các dấu hiệu mất nước ở trẻ cần chú ý gồm:

  • Khát nhiều, khô miệng hoặc khô lưỡi.

  • Tiểu ít hơn bình thường hoặc không có tã ướt trong khoảng 3 giờ trở lên.

  • Khóc không có nước mắt.

  • Mắt hoặc má hóp, ở trẻ còn thóp có thể thấy thóp trước bị lõm.

  • Trẻ mệt, ít năng lượng, buồn ngủ bất thường hoặc dễ cáu gắt.

Bù nước ngay khi trẻ bị tiêu chảy

• Nếu trẻ vẫn uống được, cần ưu tiên bù nước và điện giải. Dung dịch bù nước đường uống (ORS) có thể được sử dụng theo hướng dẫn phù hợp với trẻ. Với trẻ sơ sinh, nên hỏi bác sĩ về việc sử dụng ORS; trẻ bú mẹ tiếp tục được bú mẹ như bình thường.

• Nếu trẻ nôn, có thể cho uống từng lượng nhỏ và thường xuyên thay vì ép uống nhiều cùng một lúc. Mục tiêu là giúp trẻ tiếp tục nhận đủ nước và điện giải, thay vì chỉ tìm cách cầm tiêu chảy nhanh.

Đưa trẻ đi khám nếu tiêu chảy kéo dài

• Nên liên hệ bác sĩ nếu trẻ tiêu chảy kéo dài hơn 24 giờ, đặc biệt khi trẻ còn nhỏ hoặc có các yếu tố nguy cơ khác. NIDDK khuyến cáo trẻ bị tiêu chảy kéo dài quá một ngày cần được bác sĩ đánh giá.

• Không nên chờ thêm chỉ vì muốn tìm cách trị tiêu chảy tại nhà. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, tình trạng mất nước có thể tiến triển nhanh.

Đi khám ngay nếu phân có máu hoặc màu đen

• Phân có máu, phân đen như hắc ín hoặc có mủ là dấu hiệu bất thường cần được bác sĩ kiểm tra. Đây không phải tình huống nên tự dùng thuốc cầm tiêu chảy để che lấp triệu chứng.

• Nếu trẻ đồng thời đau bụng dữ dội, nôn nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước, cần đưa trẻ đi khám sớm hơn.

Chú ý sốt và thay đổi trạng thái của trẻ

• Trẻ bị tiêu chảy kèm sốt cao, đặc biệt từ khoảng 39°C trở lên ở trẻ lớn, cần được bác sĩ đánh giá. Với trẻ sơ sinh, bất kỳ tình trạng sốt nào cũng cần được trao đổi với bác sĩ.

• Nếu trẻ trở nên lừ đừ, rất buồn ngủ, ít phản ứng, khó đánh thức hoặc có thay đổi rõ rệt về trạng thái tinh thần, không nên tiếp tục theo dõi đơn thuần tại nhà. Đây có thể là dấu hiệu bệnh nặng hoặc mất nước đáng kể.

Đưa trẻ đến cấp cứu khi tình trạng nghiêm trọng

• Cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu nếu trẻ lừ đừ, đau bụng dữ dội, không uống được nước hoặc ORS, có dấu hiệu mất nước rõ rệt và không thể liên hệ bác sĩ kịp thời.

• Trong trường hợp mất nước nghiêm trọng, trẻ có thể cần được điều trị tại bệnh viện, bao gồm bù dịch qua đường tĩnh mạch khi bác sĩ chỉ định.

Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ

• Khi cha mẹ tìm kiếm bị tiêu chảy làm sao để hết, việc cho trẻ uống thuốc để ngừng đi ngoài thật nhanh có thể là lựa chọn không phù hợp. NIDDK cho biết bác sĩ thường không khuyến nghị thuốc chống tiêu chảy không kê đơn cho trẻ sơ sinh, trẻ mới biết đi và trẻ nhỏ.

• Ưu tiên vẫn là bù nước và điện giải, tiếp tục cho trẻ ăn uống phù hợp và theo dõi dấu hiệu mất nước. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, cần để bác sĩ xác định nguyên nhân và hướng điều trị phù hợp.

Mẹo 7: Khi tiêu chảy cần cấp cứu ngay

Gọi cấp cứu khi sức khỏe thay đổi nghiêm trọng

• Tiêu chảy có thể gây mất nước và rối loạn điện giải. Nếu tình trạng trở nên nghiêm trọng và xuất hiện thay đổi rõ rệt về ý thức, hô hấp hoặc tuần hoàn, không nên tiếp tục tự trị tiêu chảy hay tìm cách cầm tiêu chảy tại nhà.

• Hãy gọi dịch vụ cấp cứu ngay nếu người bệnh có một trong các dấu hiệu sau:

  • Khó thở hoặc cảm giác không thể thở bình thường.

  • Đau hoặc tức ngực.

  • Lú lẫn, phản ứng chậm hoặc thay đổi ý thức.

  • Buồn ngủ cực độ, khó đánh thức hoặc mất ý thức.

  • Ngất xỉu.

  • Tim đập rất nhanh hoặc nhịp tim bất thường.

  • Co giật.

  • Cứng cổ hoặc đau đầu dữ dội.

  • Yếu sức nghiêm trọng, chóng mặt hoặc choáng váng nhiều.

Đặc biệt cảnh giác với dấu hiệu mất nước nặng

• Mất nước nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến huyết áp, tuần hoàn và chức năng của các cơ quan. Người bệnh có thể trở nên rất yếu, chóng mặt, lơ mơ hoặc ngất.

• Nếu tiêu chảy hoặc nôn khiến người bệnh không thể uống và giữ được nước, đồng thời xuất hiện các dấu hiệu trên, cần được cấp cứu thay vì tiếp tục chờ triệu chứng tự cải thiện.

Không cố dùng thuốc để che lấp triệu chứng

• Khi có dấu hiệu cấp cứu, mục tiêu không còn đơn thuần là tìm cách bị tiêu chảy làm sao để hết hoặc dùng thuốc cầm tiêu chảy nhanh. Điều quan trọng nhất là đưa người bệnh đến cơ sở y tế để xác định nguyên nhân và xử trí tình trạng mất nước, rối loạn điện giải hoặc biến chứng nếu có.

• Trong lúc chờ được chăm sóc y tế, không tự ý cho người đang lơ mơ, co giật hoặc khó nuốt uống nước, thuốc hay thức ăn vì có nguy cơ sặc.

Nhớ nguyên tắc an toàn

• Có thể theo dõi và chăm sóc tại nhà khi tiêu chảy nhẹ, người bệnh vẫn tỉnh táo, uống được nước và không có dấu hiệu cảnh báo.

• Nhưng nếu xuất hiện khó thở, đau ngực, mất ý thức, co giật, lú lẫn, cực kỳ buồn ngủ, tim đập bất thường hoặc yếu và chóng mặt nghiêm trọng, hãy coi đây là tình huống cấp cứu và tìm trợ giúp y tế ngay.

Phần 2: Bị tiêu chảy nên ăn gì để nhanh khỏi

Mẹo 1: Nên ăn gì khi bị tiêu chảy?

Ưu tiên bù nước và điện giải

• Khi bị tiêu chảy, điều quan trọng nhất là duy trì đủ nước và chất điện giải. Thay vì chỉ tập trung vào việc cầm tiêu chảy, hãy uống thường xuyên với lượng nhỏ, đặc biệt nếu đang buồn nôn.

• Có thể ưu tiên:

  • Nước lọc.

  • Dung dịch bù nước điện giải (ORS) pha đúng hướng dẫn.

  • Nước canh trong, ít dầu mỡ.

  • Một số loại đồ uống không chứa nhiều đường nếu cơ thể dung nạp tốt.

• ORS thường phù hợp hơn nước ngọt hoặc đồ uống thể thao khi mục tiêu là bù nước do tiêu chảy, vì công thức ORS được thiết kế để bổ sung nước và điện giải hiệu quả.

Không nhất thiết phải chỉ uống chất lỏng trong

• Chế độ chỉ gồm nước, nước trái cây trong, gelatin hoặc nước dùng trong từng được sử dụng khi bị tiêu chảy, nhưng hiện nay không nên hiểu rằng người bệnh phải nhịn ăn hoặc chỉ uống nước cho đến khi hết tiêu chảy.

• Khi có thể ăn, nên tiếp tục ăn uống bình thường với những thực phẩm dễ tiêu, phù hợp với khả năng dung nạp. NIDDK khuyến nghị người bị tiêu chảy cấp có thể quay lại chế độ ăn thông thường khi cảm thấy có thể ăn được.

Chia nhỏ lượng ăn uống trong ngày

• Nếu bụng còn nhạy cảm, hãy chia thành nhiều bữa nhỏ thay vì ăn một lượng lớn cùng lúc. Cách này có thể giúp người bệnh dễ dung nạp thức ăn và duy trì năng lượng trong quá trình hồi phục.

• Nếu buồn nôn, uống từng ngụm nhỏ và tăng dần lượng nước khi cơ thể đáp ứng tốt. Đây là cách thực tế hơn so với cố uống thật nhiều trong một lần.

Hạn chế đồ uống có nhiều đường

• Nước ngọt có ga, nước trái cây quá ngọt và các loại đồ uống chứa nhiều đường không phải lựa chọn tốt để trị tiêu chảy tại nhà. Lượng đường cao có thể làm nước kéo vào lòng ruột và khiến tiêu chảy nặng hơn ở một số trường hợp.

• Đồ uống thể thao có thể chứa nhiều đường và không nên được xem là lựa chọn duy nhất để bù nước khi tiêu chảy. Nếu mất nước, ưu tiên ORS theo hướng dẫn.

Thận trọng với cà phê và đồ uống chứa caffeine

• Khi đang tiêu chảy, nên hạn chế cà phê, trà chứa caffeine và các đồ uống có tác dụng kích thích đường ruột nếu chúng khiến triệu chứng tăng lên.

• Không cần ép bản thân uống cà phê hoặc trà chỉ vì chúng thuộc nhóm chất lỏng. Mục tiêu chính vẫn là bù nước khi tiêu chảy bằng loại đồ uống phù hợp và cơ thể có thể dung nạp.

Theo dõi phản ứng của cơ thể với từng loại thực phẩm

• Không phải mọi người đều phản ứng giống nhau. Nếu một loại thức ăn hoặc đồ uống khiến đau bụng, đầy hơi hoặc đi ngoài nhiều hơn, hãy tạm thời hạn chế và thử lại sau khi hệ tiêu hóa ổn định.

• Đặc biệt, một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose sau một đợt tiêu chảy cấp. Nếu uống sữa khiến triệu chứng nặng hơn, có thể trao đổi với bác sĩ về việc tạm thời lựa chọn thực phẩm ít lactose.

Khi tìm cách bị tiêu chảy làm sao để hết

• Đừng biến mục tiêu bị tiêu chảy làm sao để hết thành việc nhịn ăn hoàn toàn hoặc cố uống thật nhiều nước ngọt. Cách an toàn hơn là bù nước và điện giải, ăn từng lượng nhỏ khi có thể, hạn chế đồ uống nhiều đường và theo dõi dấu hiệu mất nước.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, có máu trong phân, đau bụng dữ dội, nôn liên tục hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì tiếp tục tự cầm tiêu chảy tại nhà.

Mẹo 2: Ăn gì khi bắt đầu hết tiêu chảy?

Ăn lại từ từ khi bụng đã dễ chịu hơn

• Khi tình trạng tiêu chảy bắt đầu giảm và người bệnh có thể ăn uống, không nhất thiết phải tiếp tục chế độ chỉ uống chất lỏng. Có thể đưa thức ăn trở lại từng bước, bắt đầu với lượng nhỏ và tăng dần theo khả năng dung nạp.

• Nếu ăn xong thấy đau bụng, buồn nôn hoặc đi ngoài nhiều hơn, hãy tạm giảm lượng thức ăn, tiếp tục bù nước và thử ăn lại sau khi triệu chứng dịu xuống.

Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu, ít chất béo

• Khi muốn trị tiêu chảy tại nhà, nên chọn những món đơn giản, ít dầu mỡ và không quá nhiều chất xơ trong giai đoạn đầu nếu chúng giúp bạn dễ chịu hơn.

• Có thể lựa chọn:

  • Cơm hoặc cháo trắng.

  • Chuối chín.

  • Bánh mì hoặc bánh quy đơn giản.

  • Mì, nui hoặc khoai tây nghiền.

  • Một số thực phẩm mềm, dễ tiêu khác tùy khả năng dung nạp.

• Chế độ BRAT gồm chuối, cơm, sốt táo và bánh mì nướng từng được sử dụng phổ biến khi bị tiêu chảy. Tuy nhiên, đây không phải chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng và không nên áp dụng kéo dài. Khi có thể ăn uống bình thường, nên từng bước trở lại chế độ ăn cân đối.

Không cần nhịn ăn để cầm tiêu chảy

• Một quan niệm phổ biến là nhịn ăn sẽ giúp cầm tiêu chảy nhanh, nhưng nhịn ăn kéo dài không phải cách điều trị tiêu chảy cấp. Khi có thể ăn, việc tiếp tục cung cấp năng lượng và dinh dưỡng giúp cơ thể phục hồi.

• Đặc biệt ở trẻ em, không nên tự ý cho trẻ nhịn ăn khi bị tiêu chảy. Trẻ vẫn cần được cung cấp dinh dưỡng phù hợp và tiếp tục bú mẹ nếu đang bú mẹ.

Hạn chế món cay, nhiều dầu mỡ

• Tạm thời tránh các món cay, nhiều gia vị, chiên rán hoặc nhiều chất béo nếu chúng khiến bụng khó chịu hoặc làm triệu chứng tăng lên.

• Một lượng nhỏ muối trong khẩu phần thường không phải vấn đề, nhưng không nên dùng quá nhiều gia vị với mục đích làm thức ăn dễ ăn hơn.

• Cà phê, rượu bia và đồ uống chứa nhiều caffeine cũng nên được hạn chế trong thời gian hệ tiêu hóa chưa ổn định.

Tăng dần sự đa dạng của thực phẩm

• Khi phân trở lại bình thường và bụng không còn khó chịu, hãy từng bước đưa các nhóm thực phẩm khác vào khẩu phần thay vì duy trì chế độ ăn quá đơn điệu.

• Mục tiêu không phải là tìm một món ăn có thể cầm tiêu chảy ngay lập tức, mà là giúp đường tiêu hóa có thời gian ổn định trong khi cơ thể vẫn nhận đủ nước, năng lượng và chất dinh dưỡng.

Khi nào không nên tiếp tục tự điều chỉnh chế độ ăn?

• Nếu đã bù nước và điều chỉnh ăn uống nhưng tiêu chảy vẫn kéo dài hoặc nặng hơn, không nên chỉ tiếp tục thay đổi thực đơn để tìm cách bị tiêu chảy làm sao để hết.

• Cần đi khám nếu có máu hoặc phân đen, đau bụng dữ dội, sốt cao, nôn nhiều, dấu hiệu mất nước hoặc các triệu chứng bất thường khác. Khi đó, điều quan trọng là tìm nguyên nhân thay vì chỉ cố cầm tiêu chảy bằng chế độ ăn hoặc thuốc.

Mẹo 3: Nên ăn ít chất xơ khi tiêu chảy?

Tạm ưu tiên thực phẩm ít chất xơ

• Trong giai đoạn tiêu chảy cấp, một số thực phẩm giàu chất xơ có thể làm tăng lượng phân, đầy hơi hoặc khiến bụng khó chịu hơn. Nếu nhận thấy triệu chứng tăng sau khi ăn nhiều chất xơ, có thể tạm thời chọn các món dễ tiêu, ít chất xơ.

• Những lựa chọn thường dễ dung nạp hơn gồm cơm trắng, cháo, bánh mì trắng, mì hoặc khoai tây đã gọt vỏ và nấu mềm. Tuy nhiên, khả năng dung nạp của mỗi người khác nhau nên không cần kiêng khem quá mức.

Không cần loại bỏ hoàn toàn rau củ và trái cây

• Không nên hiểu rằng bị tiêu chảy đồng nghĩa với việc phải tránh tất cả rau và trái cây. Một số loại vẫn có thể được ăn khi cơ thể dung nạp tốt.

• Chuối chín là lựa chọn phổ biến vì mềm, dễ ăn và cung cấp kali. Với các loại trái cây hoặc rau khác, có thể ăn lượng nhỏ, ưu tiên dạng nấu chín, mềm và ít gây đầy hơi thay vì ăn sống nếu hệ tiêu hóa đang nhạy cảm.

Tạm hạn chế một số nguồn chất xơ khó tiêu

• Trong thời gian triệu chứng còn rõ, có thể tạm giảm:

  • Ngũ cốc nguyên hạt và các sản phẩm nhiều cám.

  • Rau sống hoặc rau có nhiều xơ thô nếu khiến bụng đầy hơi.

  • Một số loại trái cây còn nguyên vỏ hoặc có nhiều hạt.

  • Các món nhiều chất xơ khiến bạn nhận thấy đi ngoài nhiều hơn.

• Mục tiêu của việc điều chỉnh này không phải để cầm tiêu chảy nhanh, mà là giảm những yếu tố có thể khiến đường ruột khó chịu trong giai đoạn cấp.

Chất xơ vẫn quan trọng về lâu dài

• Không nên duy trì chế độ ăn ít chất xơ trong thời gian dài chỉ vì lo tiêu chảy. Chất xơ đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe tiêu hóa và giúp duy trì hoạt động đường ruột bình thường.

• Với người thường xuyên gặp vấn đề về tiêu hóa, chế độ ăn đủ chất xơ có thể hỗ trợ điều hòa nhu động ruột. Khi tiêu chảy đã hết, nên đưa thực phẩm giàu chất xơ trở lại khẩu phần từng bước và uống đủ nước.

Nếu tiêu chảy tái diễn nhiều lần, cần tìm nguyên nhân

• Nếu thường xuyên bị tiêu chảy, không nên chỉ thay đổi thực đơn hoặc tìm cách trị tiêu chảy tại nhà mỗi khi triệu chứng xuất hiện. Tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn có thể liên quan đến nhiễm trùng, không dung nạp thực phẩm, tác dụng phụ của thuốc hoặc các bệnh lý đường tiêu hóa.

• Khi đó, chuyên gia khuyến nghị nên trao đổi với bác sĩ để xác định nguyên nhân thay vì chỉ tập trung vào việc bị tiêu chảy làm sao để hết hoặc cầm tiêu chảy bằng chế độ ăn.

Mẹo 4: Tránh đồ béo khi bị tiêu chảy

Tạm hạn chế thực phẩm nhiều chất béo

• Khi bị tiêu chảy, các món nhiều chất béo có thể khiến một số người đầy bụng, đau bụng hoặc đi ngoài nhiều hơn. Vì vậy, trong giai đoạn triệu chứng còn rõ, nên ưu tiên món đơn giản, ít dầu mỡ thay vì cố tìm cách cầm tiêu chảy bằng thuốc hoặc chế độ ăn quá khắt khe.

• Có thể tạm hạn chế:

  • Thịt đỏ nhiều mỡ và các phần thịt nhiều chất béo.

  • Bơ, mỡ động vật và thực phẩm chiên rán.

  • Sữa nguyên kem và các sản phẩm từ sữa nhiều chất béo nếu khiến bạn khó chịu.

  • Đồ ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn hoặc đóng gói nhiều dầu mỡ.

  • Các món sốt béo, nhiều kem hoặc nhiều dầu.

Ưu tiên món nhẹ và ít dầu mỡ

• Khi muốn trị tiêu chảy tại nhà, hãy chọn cách chế biến đơn giản như luộc, hấp hoặc nấu mềm. Cơm, cháo, khoai tây bỏ vỏ, bánh mì hoặc thịt nạc có thể phù hợp khi cơ thể đã ăn uống được.

• Không cần nhịn ăn hoàn toàn. Khi cảm thấy có thể ăn, hãy bắt đầu với lượng nhỏ và tăng dần theo khả năng dung nạp.

Không cần kiêng chất béo tuyệt đối

• Không nên áp dụng cứng nhắc một mức chất béo cực thấp cho tất cả người bị tiêu chảy. Nhu cầu dinh dưỡng thay đổi theo tuổi, cân nặng, bệnh nền và tình trạng sức khỏe.

• Mục tiêu thực tế là tạm giảm các món nhiều dầu mỡ và chất béo nếu chúng làm triệu chứng nặng hơn, sau đó đưa chế độ ăn cân đối trở lại khi đường ruột ổn định.

Chú ý nếu ăn sữa khiến tiêu chảy tăng

• Sau một đợt tiêu chảy cấp, một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose. Nếu uống sữa hoặc ăn sản phẩm từ sữa khiến đầy hơi, đau bụng hoặc tiêu chảy tăng lên, có thể tạm hạn chế và theo dõi phản ứng của cơ thể.

• Tuy nhiên, không nên tự loại bỏ hoàn toàn nhóm sữa trong thời gian dài nếu không có lý do rõ ràng, vì đây vẫn là nguồn cung cấp nhiều chất dinh dưỡng quan trọng.

Đừng chỉ tập trung vào việc cầm tiêu chảy

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, việc điều chỉnh chế độ ăn chỉ là một phần của quá trình phục hồi. Quan trọng hơn vẫn là bù đủ nước và điện giải, ăn uống phù hợp và theo dõi dấu hiệu mất nước.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, ngày càng nặng, có máu trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc có dấu hiệu mất nước, cần đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tiếp tục tự cầm tiêu chảy tại nhà.

Mẹo 5: Có nên kiêng sữa khi bị tiêu chảy?

Tạm hạn chế sữa nếu uống vào thấy nặng hơn

• Khi bị tiêu chảy, một số người có thể tạm thời khó tiêu hóa lactose do niêm mạc ruột bị ảnh hưởng. Khi đó, uống sữa hoặc ăn thực phẩm chứa lactose có thể làm tăng đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy.

• Nếu nhận thấy các triệu chứng thường xuất hiện hoặc nặng hơn sau khi uống sữa, hãy tạm hạn chế sữa và theo dõi phản ứng của cơ thể thay vì cố tiếp tục sử dụng.

Không phải ai bị tiêu chảy cũng phải kiêng hoàn toàn sữa

• Không nên mặc định rằng mọi trường hợp tiêu chảy đều do không dung nạp lactose. Nhiều người vẫn có thể dung nạp một lượng nhỏ sữa hoặc các sản phẩm từ sữa mà không làm triệu chứng nặng hơn.

• Nếu sữa không khiến bạn khó chịu, không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn nhóm thực phẩm này. Quan trọng là duy trì chế độ ăn đủ năng lượng và dinh dưỡng trong quá trình hồi phục.

Nhận biết khả năng không dung nạp lactose

• Có thể nghi ngờ không dung nạp lactose nếu sau khi uống sữa hoặc ăn thực phẩm chứa lactose thường xuyên xuất hiện:

  • Tiêu chảy hoặc phân lỏng.

  • Đầy hơi, chướng bụng.

  • Đau hoặc quặn bụng.

  • Nhiều khí trong đường ruột.

• Các triệu chứng thường xuất hiện trong vài giờ sau khi tiêu thụ lactose và mức độ có thể khác nhau ở từng người.

Thử giảm lactose trong thời gian ngắn

• Nếu nghi ngờ lactose làm triệu chứng tăng lên, có thể tạm thời chọn sữa không lactose hoặc hạn chế thực phẩm chứa nhiều lactose trong thời gian ngắn. Khi hệ tiêu hóa ổn định, có thể thử đưa chúng trở lại từng bước.

• Nếu tiêu chảy tái diễn nhiều lần sau khi ăn uống, không nên chỉ tìm cách trị tiêu chảy tại nhà mà nên trao đổi với bác sĩ để xác định nguyên nhân.

Đừng nhầm không dung nạp lactose với dị ứng sữa

• Không dung nạp lactose liên quan đến việc cơ thể tiêu hóa đường lactose kém và thường gây các triệu chứng tiêu hóa. Trong khi đó, dị ứng sữa liên quan đến phản ứng của hệ miễn dịch với protein trong sữa và có thể gây các biểu hiện như nổi mề đay, sưng, khò khè hoặc khó thở.

• Nếu sau khi uống sữa xuất hiện khó thở, sưng môi hoặc lưỡi, choáng váng hay phản ứng dị ứng nghiêm trọng, cần được cấp cứu ngay.

Ưu tiên bù nước thay vì chỉ kiêng sữa

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, việc tạm hạn chế sữa chỉ hữu ích nếu lactose thực sự làm triệu chứng nặng hơn. Điều quan trọng hơn vẫn là bù nước và điện giải, ăn uống phù hợp và theo dõi diễn biến.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, có máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội hoặc có dấu hiệu mất nước, cần đi khám thay vì chỉ cố cầm tiêu chảy bằng cách thay đổi thực phẩm.

Mẹo 6: Nên tránh caffeine khi bị tiêu chảy

Tạm hạn chế đồ uống chứa caffeine

• Khi bị tiêu chảy, caffeine có thể kích thích hoạt động của đường ruột ở một số người, từ đó làm tăng cảm giác mót đi ngoài, đau bụng hoặc khó chịu. Vì vậy, nếu nhận thấy triệu chứng nặng hơn sau khi uống caffeine, nên tạm ngừng cho đến khi đường tiêu hóa ổn định.

• Các nguồn caffeine thường gặp gồm:

  • Cà phê.

  • Trà xanh, trà đen và một số loại trà khác.

  • Nước tăng lực và một số loại đồ uống thể thao.

  • Nước ngọt có chứa caffeine.

  • Chocolate và một số thực phẩm, đồ uống có bổ sung caffeine.

Không nên xem caffeine là nguyên nhân chính gây mất nước

• Caffeine có tác dụng lợi tiểu nhẹ ở một số trường hợp, nhưng lượng caffeine thông thường trong cà phê hoặc trà không nhất thiết gây mất nước đáng kể ở người đã quen sử dụng.

• Tuy nhiên, khi đang tiêu chảy, cơ thể vốn đã mất nước và điện giải. Vì vậy, nước lọc và dung dịch bù nước điện giải vẫn nên được ưu tiên thay vì dùng cà phê, nước tăng lực hoặc đồ uống chứa caffeine để bù dịch.

Có thể lựa chọn đồ uống không caffeine

• Nếu vẫn muốn uống cà phê hoặc trà, có thể lựa chọn loại không caffeine và theo dõi phản ứng của cơ thể.

• Tuy nhiên, đồ uống không caffeine cũng không thay thế ORS khi người bệnh đang mất nước do tiêu chảy. Nếu cần trị tiêu chảy tại nhà, hãy ưu tiên bù nước và điện giải đúng cách.

Chú ý đồ uống nhiều đường và có ga

• Một số loại nước ngọt có ga vừa chứa caffeine vừa chứa nhiều đường. Lượng đường cao có thể khiến tiêu chảy nặng hơn ở một số người, vì vậy không nên dùng chúng làm nguồn bù nước chính.

• Nước tăng lực cũng không phải lựa chọn tối ưu để cầm tiêu chảy, đặc biệt khi người bệnh đang mất nước.

Theo dõi phản ứng của cơ thể

• Không phải ai bị tiêu chảy cũng cần kiêng caffeine tuyệt đối. Nếu một lượng nhỏ caffeine không làm triệu chứng tăng lên, mức độ ảnh hưởng có thể không đáng kể.

• Tuy nhiên, trong giai đoạn tiêu chảy cấp, tạm hạn chế caffeine là lựa chọn thực tế nếu bạn nhận thấy cà phê hoặc trà khiến đau bụng, đầy hơi hoặc đi ngoài nhiều hơn.

Đừng quên ưu tiên bù nước

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, việc giảm caffeine chỉ là một bước hỗ trợ. Điều quan trọng hơn vẫn là uống đủ nước, bổ sung điện giải, ăn uống phù hợp và theo dõi dấu hiệu mất nước.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, ngày càng nặng, có máu trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, cần đi khám thay vì chỉ cố cầm tiêu chảy bằng cách thay đổi đồ uống.

Mẹo 7: Tránh rượu bia khi bị tiêu chảy

Tạm ngừng rượu bia khi đang tiêu chảy

• Khi bị tiêu chảy, rượu bia có thể kích thích đường tiêu hóa và khiến các triệu chứng như đau bụng, buồn nôn hoặc đi ngoài trở nên khó chịu hơn. Vì vậy, nên tạm ngừng uống rượu bia cho đến khi cơ thể hồi phục.

• Rượu cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu và chuyển hóa một số thuốc. Nếu đang dùng thuốc trị tiêu chảy, thuốc giảm đau hoặc các thuốc khác, hãy kiểm tra hướng dẫn sử dụng hoặc hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi uống rượu.

Ưu tiên bù nước thay vì rượu bia

• Khi tiêu chảy, cơ thể đã mất nước và điện giải qua phân lỏng. Rượu có thể làm tăng lượng nước tiểu ở một số người và không cung cấp các chất điện giải cần thiết, vì vậy không phù hợp để bù nước.

• Nếu đang tìm cách bị tiêu chảy làm sao để hết, hãy ưu tiên:

  • Dung dịch bù nước điện giải (ORS) pha đúng hướng dẫn.

  • Nước lọc.

  • Nước canh hoặc các loại chất lỏng phù hợp với khả năng dung nạp.

Không dùng bia để “bù nước”

• Một số người có thể nghĩ bia chứa nhiều nước nên có thể uống khi bị tiêu chảy. Đây là lựa chọn không phù hợp. Bia vẫn chứa cồn và có thể khiến cơ thể khó phục hồi hơn.

• Tương tự, rượu vang, rượu mạnh và cocktail đều nên tránh trong thời gian đang có triệu chứng.

Chờ đến khi hệ tiêu hóa ổn định

• Không có một mốc thời gian cố định cho tất cả mọi người để quay lại uống rượu. Cách an toàn hơn là chờ đến khi tiêu chảy, đau bụng, buồn nôn và các dấu hiệu mất nước đã hết, đồng thời cơ thể trở lại trạng thái bình thường.

• Nếu tiêu chảy tái phát mỗi khi uống rượu bia, nên trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân thay vì chỉ tìm cách cầm tiêu chảy mỗi lần triệu chứng xuất hiện.

Đừng chỉ tập trung vào việc ngừng đi ngoài

• Mục tiêu của việc trị tiêu chảy không phải chỉ làm số lần đi ngoài giảm nhanh mà còn phải ngăn mất nước và giúp cơ thể phục hồi.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, có máu trong phân, đau bụng dữ dội, sốt cao, nôn liên tục hoặc có dấu hiệu mất nước, cần đi khám thay vì tiếp tục tự điều trị tại nhà.

Mẹo 8: Hạn chế chất tạo ngọt khi bị tiêu chảy

Tạm giảm thực phẩm chứa nhiều fructose

• Khi bị tiêu chảy, một số người có thể nhạy cảm với fructose, đặc biệt khi tiêu thụ lượng lớn hoặc khi đường fructose không được hấp thu tốt ở ruột non. Khi đó, fructose có thể kéo nước vào lòng ruột và làm tăng phân lỏng, đầy hơi hoặc đau bụng.

• Vì vậy, nếu nhận thấy tiêu chảy hoặc chướng bụng tăng sau khi dùng thực phẩm, đồ uống nhiều fructose, có thể tạm hạn chế chúng trong thời gian triệu chứng còn rõ.

Cẩn thận với một số chất tạo ngọt nhân tạo

• Một số chất tạo ngọt có thể gây đầy hơi hoặc tác dụng nhuận tràng ở một số người, đặc biệt khi dùng với lượng lớn. Nhóm cần chú ý gồm sorbitol, mannitol và xylitol.

• Các chất này thường có trong kẹo không đường, kẹo cao su, một số món tráng miệng, đồ uống “không đường” và sản phẩm dành cho người ăn kiêng.

• Nếu đang tìm cách cầm tiêu chảy, hãy đọc bảng thành phần và tạm hạn chế những sản phẩm khiến triệu chứng tăng lên.

Không cần kiêng tất cả chất tạo ngọt

• Không nên hiểu rằng mọi chất tạo ngọt nhân tạo đều chắc chắn gây tiêu chảy. Tác động phụ thuộc vào loại chất, lượng sử dụng và mức độ nhạy cảm của từng người.

• Vì vậy, thay vì loại bỏ hàng loạt thực phẩm, cách thực tế hơn là xác định những sản phẩm cụ thể khiến đau bụng, đầy hơi hoặc đi ngoài nhiều hơn rồi tạm ngừng sử dụng.

Hạn chế thực phẩm chế biến nhiều phụ gia

• Trong giai đoạn tiêu chảy cấp, có thể ưu tiên thực phẩm đơn giản, ít chế biến và dễ tiêu hóa. Tạm hạn chế bánh kẹo, đồ uống “không đường”, thực phẩm ăn kiêng hoặc sản phẩm có nhiều chất tạo ngọt nếu chúng làm triệu chứng nặng hơn.

• Điều này không có nghĩa phụ gia thực phẩm nói chung là nguyên nhân gây tiêu chảy. Nhiều trường hợp tiêu chảy cấp liên quan đến nhiễm virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, thuốc hoặc các nguyên nhân khác.

Theo dõi thực phẩm gây kích ứng

• Nếu nghi ngờ fructose hoặc chất tạo ngọt làm triệu chứng nặng hơn, hãy ghi lại món ăn, thời điểm sử dụng và phản ứng của cơ thể. Cách này giúp nhận diện mối liên hệ rõ hơn thay vì kiêng khem quá mức.

• Khi đường ruột ổn định, có thể đưa từng loại thực phẩm trở lại khẩu phần với lượng nhỏ và theo dõi khả năng dung nạp.

Ưu tiên bù nước khi bị tiêu chảy

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, điều chỉnh fructose và chất tạo ngọt chỉ là biện pháp hỗ trợ. Việc quan trọng hơn vẫn là bù nước và điện giải, ăn uống phù hợp và theo dõi dấu hiệu mất nước.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn thường xuyên, có máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội hoặc mất nước, cần đi khám để xác định nguyên nhân thay vì chỉ cố trị tiêu chảy bằng cách thay đổi thực phẩm.

Mẹo 9: Probiotic có giúp giảm tiêu chảy?

Có thể cân nhắc probiotic trong một số trường hợp

• Probiotic là các vi sinh vật sống có thể mang lại lợi ích cho sức khỏe khi được sử dụng với chủng và lượng phù hợp. Chúng có trong một số thực phẩm lên men, sữa chua chứa men sống và các sản phẩm bổ sung dạng viên hoặc nang.

• Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ uống probiotic là có thể cầm tiêu chảy. Hiệu quả phụ thuộc vào chủng probiotic, liều dùng và nguyên nhân gây tiêu chảy. Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ (AGA) cho biết bằng chứng về probiotic còn hạn chế đối với nhiều bệnh lý tiêu hóa và không phải sản phẩm nào cũng có tác dụng giống nhau.

Probiotic có thể hữu ích khi liên quan đến kháng sinh

• Một số chủng probiotic có thể được cân nhắc để phòng tiêu chảy liên quan đến kháng sinh hoặc nhiễm C. difficile ở người đang sử dụng kháng sinh. Tuy nhiên, đây không có nghĩa là mọi loại probiotic đều có hiệu quả.

• AGA chỉ khuyến nghị cân nhắc một số chủng hoặc tổ hợp chủng cụ thể trong những tình huống nhất định, thay vì sử dụng probiotic một cách đại trà.

• Nếu tiêu chảy xuất hiện trong thời gian dùng kháng sinh hoặc trong vài tuần sau khi dùng kháng sinh, đặc biệt nếu đi ngoài nhiều lần trong ngày, nên trao đổi với bác sĩ để loại trừ nhiễm C. difficile thay vì chỉ tự tìm cách trị tiêu chảy tại nhà.

Có thể chọn sữa chua chứa men sống nếu dung nạp tốt

• Sữa chua có chứa vi khuẩn sống có thể là một nguồn probiotic từ thực phẩm. Tuy nhiên, không phải loại sữa chua nào cũng chứa cùng chủng hoặc lượng vi sinh vật sống, vì vậy không nên mặc định mọi sản phẩm đều có tác dụng điều trị tiêu chảy.

• Nếu bạn đang bị tiêu chảy nhưng vẫn dung nạp được sữa chua mà không đầy hơi hoặc đau bụng, có thể sử dụng một lượng phù hợp. Nếu ăn sữa chua khiến triệu chứng tăng lên, nên tạm ngừng.

Không dùng probiotic thay cho bù nước

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, probiotic chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ trong những trường hợp phù hợp. Việc quan trọng nhất vẫn là bù nước và điện giải, tiếp tục ăn uống phù hợp và theo dõi dấu hiệu mất nước.

• Probiotic không thay thế dung dịch ORS, thuốc điều trị nhiễm trùng khi được bác sĩ chỉ định hoặc các biện pháp điều trị nguyên nhân gây tiêu chảy.

Không phải ai cũng nên tự dùng probiotic

• Phần lớn người khỏe mạnh có thể dung nạp probiotic, nhưng một số người có thể gặp đầy hơi hoặc chướng bụng. Người có hệ miễn dịch suy yếu, bệnh nền nặng hoặc tình trạng sức khỏe đặc biệt nên hỏi bác sĩ trước khi sử dụng.

• Khi lựa chọn sản phẩm, nên kiểm tra rõ tên chi, loài và chủng probiotic, số lượng vi sinh vật còn sống đến hạn sử dụng và điều kiện bảo quản. Nhiều chủng khác nhau không đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn.

Trẻ bị tiêu chảy không nên tự ý dùng probiotic

• Không nên tự động cho trẻ uống probiotic với mục tiêu cầm tiêu chảy nhanh. AGA không khuyến nghị sử dụng probiotic thường quy cho trẻ ở Bắc Mỹ bị viêm dạ dày ruột cấp do bằng chứng về lợi ích chưa đủ thuyết phục.

• Với trẻ bị tiêu chảy, ưu tiên vẫn là bù nước và điện giải, tiếp tục dinh dưỡng phù hợp và theo dõi dấu hiệu mất nước. Nếu trẻ uống kém, nôn nhiều, lừ đừ, tiểu ít hoặc có máu trong phân, cần được bác sĩ đánh giá.

Đừng kỳ vọng probiotic làm hết tiêu chảy ngay

• Nếu mục tiêu là trị tiêu chảy, hãy xem probiotic như một lựa chọn có điều kiện chứ không phải “thuốc cầm tiêu chảy” dùng cho mọi trường hợp. Hiệu quả của probiotic mang tính chủng-specific, nghĩa là một chủng có thể có bằng chứng trong một tình huống nhưng không đồng nghĩa các chủng khác cũng có tác dụng.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn, xuất hiện sau khi dùng kháng sinh hoặc đi kèm sốt, máu trong phân, đau bụng dữ dội hay mất nước, cần tìm nguyên nhân và điều trị phù hợp thay vì chỉ dựa vào probiotic để cầm tiêu chảy.

Phần 3: Nguyên nhân bị tiêu chảy và cách khắc phục

Lưu ý 1: Tiêu chảy do virus thường tự khỏi

Kiên nhẫn theo dõi nếu nghi do virus

• Nhiều trường hợp tiêu chảy cấp do virus là bệnh tự giới hạn, nghĩa là cơ thể có thể tự kiểm soát nhiễm trùng mà không cần thuốc đặc hiệu. Viêm dạ dày ruột do virus thường kéo dài vài ngày, nhưng thời gian hồi phục có thể khác nhau tùy loại virus và thể trạng.

• Vì vậy, nếu triệu chứng nhẹ, người bệnh vẫn uống được nước, không có máu trong phân, không sốt cao và không có dấu hiệu mất nước, có thể nghỉ ngơi, theo dõi và tập trung vào chăm sóc hỗ trợ thay vì cố cầm tiêu chảy ngay lập tức.

Bù nước và điện giải là ưu tiên hàng đầu

• Khi bị tiêu chảy do virus, cơ thể mất nước và điện giải qua phân lỏng, đôi khi kèm nôn. Hãy uống thường xuyên để bù lại lượng dịch đã mất. Dung dịch bù nước điện giải (ORS) là lựa chọn quan trọng, đặc biệt khi tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.

• Nếu buồn nôn, hãy uống từng ngụm nhỏ và tăng dần khi cơ thể dung nạp tốt. Đừng chờ đến khi khát dữ dội mới bắt đầu bù nước.

Nghỉ ngơi và ăn uống phù hợp

• Nghỉ ngơi giúp cơ thể có thời gian phục hồi sau tình trạng mất nước và mệt mỏi. Khi có cảm giác thèm ăn trở lại, không nhất thiết phải duy trì chế độ ăn quá hạn chế; có thể từng bước quay lại chế độ ăn thông thường tùy khả năng dung nạp.

• Nếu bụng còn nhạy cảm, có thể bắt đầu bằng những món dễ ăn như cơm, cháo, khoai tây, mì, bánh mì hoặc chuối. Hạn chế rượu bia, caffeine và món nhiều chất béo nếu chúng khiến triệu chứng khó chịu hơn.

Không tự dùng kháng sinh để trị tiêu chảy do virus

• Kháng sinh không tiêu diệt virus và không có tác dụng điều trị viêm dạ dày ruột do virus. Tự ý dùng kháng sinh không những không giúp trị tiêu chảy mà còn có thể gây tác dụng phụ hoặc làm tăng nguy cơ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh.

• Nếu bác sĩ nghi ngờ tiêu chảy do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng, việc dùng thuốc sẽ được cân nhắc dựa trên nguyên nhân cụ thể.

Có thể dùng thuốc giảm tiêu chảy ở một số người lớn

• Người lớn bị tiêu chảy nước cấp có thể được cân nhắc dùng loperamide hoặc bismuth subsalicylate để giảm triệu chứng sau khi đã đảm bảo bù đủ nước. Tuy nhiên, thuốc không thay thế việc bù nước và điện giải.

• Không dùng thuốc chống tiêu chảy nếu có máu trong phân hoặc sốt, vì đây có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng hoặc tình trạng viêm cần được bác sĩ đánh giá. Trẻ em cũng không nên tự ý dùng các thuốc này.

Biết khi nào không nên tiếp tục chờ đợi

• Không nên chỉ chờ bệnh tự khỏi nếu tiêu chảy ngày càng nặng, kéo dài bất thường hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội, nôn nhiều hoặc thay đổi ý thức.

• Nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, hãy nhớ nguyên tắc đơn giản: tiêu chảy nhẹ → bù nước, nghỉ ngơi và theo dõi; tiêu chảy có dấu hiệu cảnh báo → đi khám để tìm nguyên nhân. Mục tiêu không phải lúc nào cũng là làm ngừng đi ngoài ngay, mà là giúp cơ thể vượt qua nguyên nhân gây bệnh một cách an toàn.

Lưu ý 2: Khi nào tiêu chảy cần dùng kháng sinh?

Không tự ý dùng kháng sinh để cầm tiêu chảy

• Kháng sinh không phải thuốc cầm tiêu chảy và không có tác dụng với tiêu chảy do virus. Với phần lớn trường hợp tiêu chảy nước cấp ở người không vừa đi du lịch quốc tế và không có dấu hiệu bệnh nặng, hướng dẫn của Hiệp hội Bệnh truyền nhiễm Hoa Kỳ (IDSA) không khuyến nghị tự điều trị kháng sinh theo kinh nghiệm.

• Dùng kháng sinh không đúng nguyên nhân có thể gây tác dụng phụ, làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột và làm tăng nguy cơ kháng thuốc. Vì vậy, nếu đang tìm cách trị tiêu chảy, không nên tự mua kháng sinh chỉ vì muốn cầm tiêu chảy nhanh.

Kháng sinh chỉ được cân nhắc khi nghi ngờ hoặc xác định nhiễm khuẩn

• Nếu tiêu chảy liên quan đến thực phẩm hoặc nguồn nước nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể đánh giá khả năng nhiễm vi khuẩn hoặc ký sinh trùng và chỉ định xét nghiệm, thuốc kháng sinh hoặc thuốc đặc hiệu khi cần.

• Những trường hợp sốt hoặc tiêu chảy có máu cần được đánh giá để tìm các tác nhân có thể hưởng lợi từ điều trị kháng sinh, chẳng hạn Shigella, Campylobacter hoặc một số loại Salmonella.

Không phải tiêu chảy do vi khuẩn nào cũng cần kháng sinh

• Ngay cả khi nguyên nhân là vi khuẩn, bác sĩ vẫn phải cân nhắc có nên dùng kháng sinh hay không. Một số trường hợp có thể tự hồi phục với điều trị hỗ trợ và bù nước, điện giải là nền tảng của chăm sóc.

• Đặc biệt, với nhiễm E. coli sinh độc tố Shiga (STEC), một số kháng sinh có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nghiêm trọng. Vì vậy, không nên tự uống kháng sinh khi bị tiêu chảy có máu mà chưa được đánh giá nguyên nhân.

Đi khám nếu tiêu chảy không cải thiện

• Nếu tiêu chảy không thuyên giảm, kéo dài hoặc ngày càng nặng, hãy đi khám để bác sĩ xem xét nguyên nhân thay vì tiếp tục tự đổi thuốc. Tùy triệu chứng và yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm phân hoặc các xét nghiệm cần thiết khác.

• Đặc biệt cần được đánh giá sớm nếu tiêu chảy kèm sốt cao, máu trong phân, đau bụng dữ dội, mất nước, nôn nhiều hoặc người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao.

Điều trị đúng nguyên nhân mới là cách an toàn

• Khi bác sĩ xác định được tác nhân gây bệnh, lựa chọn thuốc có thể được điều chỉnh theo loại vi sinh vật và độ nhạy kháng sinh. Hướng dẫn IDSA khuyến nghị điều chỉnh hoặc ngừng thuốc kháng khuẩn khi đã xác định được tác nhân phù hợp.

• Vì vậy, khi băn khoăn bị tiêu chảy làm sao để hết, hãy nhớ thứ tự ưu tiên: bù nước và điện giải → theo dõi triệu chứng → đi khám khi có dấu hiệu cảnh báo → dùng thuốc đặc hiệu nếu bác sĩ xác định cần thiết.

Không dùng kháng sinh thay cho bù nước

• Dù nguyên nhân là virus hay vi khuẩn, bù nước và điện giải vẫn là nền tảng quan trọng trong điều trị tiêu chảy cấp. ORS là lựa chọn hàng đầu để điều trị mất nước nhẹ đến vừa ở người lớn và trẻ em.

• Kháng sinh chỉ là một phần trong điều trị một số trường hợp nhất định, không phải “nút tắt” để cầm tiêu chảy. Tự dùng thuốc khi chưa xác định nguyên nhân đôi khi có thể khiến tình hình rắc rối hơn thay vì giúp nhanh khỏi.

Lưu ý 3: Kiểm tra thuốc khi bị tiêu chảy

Một số loại thuốc có thể gây tiêu chảy

• Nếu thường xuyên bị tiêu chảy mà không rõ nguyên nhân, đừng chỉ tập trung tìm cách cầm tiêu chảy. Một số thuốc có thể gây hoặc làm nặng thêm tiêu chảy, trong đó thường gặp là kháng sinh, một số thuốc điều trị ung thư và một số thuốc kháng acid.

• Kháng sinh có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột và gây tiêu chảy liên quan đến kháng sinh. Khoảng 1 trong 5 người dùng kháng sinh có thể gặp tình trạng này, dù mức độ thường nhẹ và tự cải thiện.

Không tự ý ngừng thuốc kê đơn

• Nếu nghi ngờ một loại thuốc gây tiêu chảy, tuyệt đối không tự ngừng thuốc hoặc tự giảm liều. Việc thay đổi thuốc đột ngột có thể khiến bệnh đang điều trị trở nặng hoặc gây những hậu quả không mong muốn.

• Hãy ghi lại tên thuốc, liều dùng, thời điểm bắt đầu sử dụng và thời điểm xuất hiện tiêu chảy. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá liệu thuốc có liên quan đến triệu chứng hay không.

Trao đổi với bác sĩ để điều chỉnh thuốc nếu cần

• Nếu bác sĩ xác định thuốc là nguyên nhân, họ có thể cân nhắc giảm liều, đổi sang thuốc khác hoặc ngừng thuốc trong những trường hợp phù hợp. Không nên tự thực hiện những thay đổi này tại nhà.

• Với tiêu chảy liên quan đến kháng sinh, bác sĩ có thể quyết định thay đổi hoặc ngừng kháng sinh tùy nguyên nhân và mức độ triệu chứng. Một số trường hợp cần kiểm tra để loại trừ nhiễm Clostridioides difficile (C. difficile), đặc biệt khi tiêu chảy nhiều hoặc kéo dài.

Kiểm tra cả thuốc không kê đơn

• Khi tìm nguyên nhân bị tiêu chảy làm sao để hết, đừng quên những sản phẩm mua không cần đơn. Hãy thông báo cho bác sĩ tất cả thuốc đang sử dụng, bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin và thực phẩm bổ sung.

• Một số thuốc kháng acid có thể gây tiêu chảy hoặc táo bón tùy thành phần. Vì vậy, không nên mặc định thuốc dạ dày là “vô hại” chỉ vì có thể mua trực tiếp tại nhà thuốc.

Đặc biệt chú ý khi tiêu chảy xuất hiện sau kháng sinh

• Nếu tiêu chảy bắt đầu trong thời gian dùng kháng sinh hoặc sau khi vừa kết thúc liệu trình, hãy liên hệ bác sĩ nếu tình trạng kéo dài, nặng lên hoặc đi kèm đau bụng, sốt, mất nước, phân đen hoặc có máu. Đây có thể là dấu hiệu cần được đánh giá để loại trừ nhiễm C. difficile.

Mục tiêu là xử lý nguyên nhân, không chỉ cầm triệu chứng

• Khi tìm cách trị tiêu chảy, hãy xem lại thuốc đang dùng nếu triệu chứng xuất hiện bất thường hoặc tái diễn. Bác sĩ có thể dựa vào bệnh sử, danh sách thuốc và khi cần các xét nghiệm để tìm nguyên nhân.

• Có thể ghi nhớ nguyên tắc: không tự ngừng thuốc → kiểm tra tất cả thuốc đang dùng → trao đổi với bác sĩ → chỉ thay đổi liều hoặc thuốc khi được hướng dẫn. Đây là cách an toàn hơn so với tự tìm thuốc cầm tiêu chảy để che lấp triệu chứng.

Lưu ý 4: Điều trị nguyên nhân gây tiêu chảy kéo dài

Đừng chỉ cầm tiêu chảy khi triệu chứng tái diễn

• Nếu tiêu chảy xuất hiện thường xuyên, kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, nguyên nhân có thể không đơn thuần là một đợt rối loạn tiêu hóa cấp. Một số bệnh lý đường tiêu hóa có thể gây tiêu chảy mạn tính và cần được điều trị từ nguyên nhân.

• Những bệnh có thể liên quan gồm bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, bệnh celiac, hội chứng ruột kích thích (IBS) và một số vấn đề liên quan đến túi mật. Người đã phẫu thuật cắt túi mật cũng có thể gặp tiêu chảy ở một số trường hợp.

Theo dõi nếu tiêu chảy kéo dài hoặc tái phát

• Không nên liên tục tự dùng thuốc cầm tiêu chảy mỗi khi triệu chứng xuất hiện mà bỏ qua nguyên nhân phía sau. Tiêu chảy kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng, gây mất nước và làm suy giảm chất lượng cuộc sống.

• Hãy ghi lại tần suất đi ngoài, đặc điểm phân, thực phẩm đã ăn, thuốc đang sử dụng và các triệu chứng đi kèm. Đây là những thông tin hữu ích khi đi khám.

Khám bác sĩ để tìm nguyên nhân

• Nếu bị tiêu chảy kéo dài, bác sĩ có thể hỏi về bệnh sử, chế độ ăn, thuốc đang sử dụng, tiền sử gia đình và các triệu chứng đi kèm. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, xét nghiệm phân hoặc các phương pháp kiểm tra đường tiêu hóa khác.

• Khi cần đánh giá chuyên sâu về dạ dày và đường ruột, bác sĩ có thể giới thiệu bạn đến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa (gastroenterologist).

Điều trị bệnh nền có thể giúp kiểm soát tiêu chảy

• Với bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng, kiểm soát tình trạng viêm có thể giúp giảm tiêu chảy và hạn chế các đợt tái phát.

• Với bệnh celiac, chế độ ăn không gluten nghiêm ngặt là nền tảng điều trị. Người bệnh cần được hướng dẫn để tránh gluten đúng cách thay vì tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm không cần thiết.

• Với hội chứng ruột kích thích, bác sĩ có thể kết hợp điều chỉnh chế độ ăn, lối sống và thuốc tùy triệu chứng. Điều trị không chỉ nhằm cầm tiêu chảy mà còn kiểm soát đau bụng, đầy hơi và các triệu chứng liên quan.

Không tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng

• Tiêu chảy kéo dài có thể có nhiều nguyên nhân khác nhau và các triệu chứng đôi khi khá giống nhau. Ví dụ, không phải cứ ăn sữa vào là tiêu chảy thì chắc chắn không dung nạp lactose, cũng không phải mọi trường hợp tiêu chảy tái diễn đều do hội chứng ruột kích thích.

• Vì vậy, nếu đang tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, cách hiệu quả lâu dài là xác định đúng nguyên nhân và điều trị phù hợp thay vì liên tục dùng thuốc hoặc kiêng khem theo kinh nghiệm.

Khi nào cần đi khám sớm?

• Hãy đi khám nếu tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần, đặc biệt khi đi kèm sụt cân không chủ ý, máu trong phân, đau bụng kéo dài, sốt, thiếu máu hoặc dấu hiệu mất nước.

• Nếu có đau bụng dữ dội, chảy máu tiêu hóa, mất nước nghiêm trọng hoặc thay đổi ý thức, cần được chăm sóc y tế khẩn cấp.

Trị đúng bệnh mới kiểm soát được tiêu chảy lâu dài

• Với tiêu chảy cấp nhẹ, mục tiêu chính là bù nước, điện giải và chăm sóc hỗ trợ. Nhưng nếu triệu chứng trở thành vấn đề thường xuyên, việc chỉ tìm cách trị tiêu chảy tại nhà hoặc cầm tiêu chảy nhanh sẽ không giải quyết được nguyên nhân.

• Hãy xem tiêu chảy tái diễn như một “tín hiệu cảnh báo” của đường tiêu hóa: khi tín hiệu xuất hiện liên tục, điều cần làm không phải chỉ tắt chuông mà là tìm xem hệ thống đang gặp vấn đề ở đâu.

Lưu ý 5: Giảm stress để hạn chế tiêu chảy

Giảm căng thẳng khi bị tiêu chảy

• Stress và lo âu có thể ảnh hưởng đến hoạt động của trục não–ruột, làm thay đổi nhu động ruột và khiến một số người tăng đau bụng, đầy hơi hoặc đi ngoài phân lỏng. Vì vậy, nếu thường xuyên bị tiêu chảy trong những giai đoạn căng thẳng, việc quản lý stress có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng.

• Tuy nhiên, stress không phải nguyên nhân duy nhất của tiêu chảy. Nếu tiêu chảy kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, không nên quy tất cả triệu chứng cho tâm lý mà bỏ qua việc tìm nguyên nhân y khoa.

Thử các kỹ thuật thư giãn đơn giản

• Khi bụng khó chịu, hãy dành vài phút ngồi hoặc nằm ở nơi yên tĩnh, thả lỏng vai và hít thở chậm. Có thể thử:

  • Thở sâu với nhịp chậm, đều.

  • Thiền hoặc thực hành chánh niệm.

  • Nghe nhạc nhẹ.

  • Đi bộ thư giãn nếu cơ thể đủ khỏe.

  • Dành thời gian nghỉ ngơi, tránh làm việc quá sức.

• Không có một kỹ thuật thư giãn duy nhất phù hợp với tất cả mọi người. Hãy chọn phương pháp dễ thực hiện và có thể duy trì thường xuyên.

Duy trì thói quen giảm stress lâu dài

• Nếu tiêu chảy thường xuất hiện khi căng thẳng, đừng chỉ áp dụng kỹ thuật thư giãn khi triệu chứng đã bùng phát. Dành một khoảng thời gian cố định mỗi ngày cho hoạt động thư giãn có thể giúp hình thành thói quen quản lý stress tốt hơn.

• Ngủ đủ, vận động phù hợp, ăn uống đều đặn và hạn chế các chất kích thích cũng có thể hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa nói chung.

Đặc biệt lưu ý nếu nghi hội chứng ruột kích thích

• Ở một số người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), stress có thể làm các triệu chứng như đau bụng và tiêu chảy trở nên rõ rệt hơn. Quản lý stress có thể là một phần của kế hoạch điều trị, bên cạnh điều chỉnh chế độ ăn và thuốc khi cần.

• Nếu thường xuyên tiêu chảy do stress, hãy trao đổi với bác sĩ để xác định liệu có IBS hoặc một nguyên nhân tiêu hóa khác hay không. Không nên tự kết luận rằng mọi đợt tiêu chảy đều bắt nguồn từ căng thẳng.

Đừng dùng thư giãn thay cho điều trị cần thiết

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, thiền, thở sâu hay đi bộ chỉ là biện pháp hỗ trợ. Chúng không thay thế bù nước và điện giải, điều trị nguyên nhân hoặc thuốc do bác sĩ chỉ định.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, tái diễn thường xuyên hoặc đi kèm máu trong phân, sốt, đau bụng dữ dội, sụt cân hoặc mất nước, cần đi khám để tìm nguyên nhân thay vì chỉ cố cầm tiêu chảy bằng cách giảm stress.

Biến giảm stress thành một phần của quá trình hồi phục

• Có thể bắt đầu rất đơn giản: dừng lại vài phút → hít thở chậm → thả lỏng cơ thể → uống đủ nước → nghỉ ngơi → theo dõi triệu chứng.

• Khi đường ruột và hệ thần kinh liên tục “gửi tín hiệu” cho nhau, chăm sóc cả hai phía sẽ hữu ích hơn việc chỉ tìm một cách trị tiêu chảy nhanh. Mục tiêu cuối cùng là giúp cơ thể trở lại nhịp hoạt động ổn định, thay vì chỉ tạm thời che lấp triệu chứng.

Lưu ý để nhanh hồi phục khi tiêu chảy

Bù cả nước và điện giải

• Khi bị tiêu chảy, cơ thể không chỉ mất nước mà còn mất các chất điện giải như natri và kali. Vì vậy, chỉ uống nước lọc đôi khi chưa đủ nếu tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.

• Ưu tiên dung dịch bù nước điện giải (ORS) được pha đúng hướng dẫn. Có thể uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên nếu đang buồn nôn. Đây là bước quan trọng hơn việc chỉ tìm cách cầm tiêu chảy nhanh.

Không chế biến thức ăn cho người khác khi đang tiêu chảy

• Nếu tiêu chảy do nhiễm virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng, tác nhân gây bệnh có thể lây qua đường phân–miệng. Vì vậy, để hạn chế lây nhiễm, nên tránh chuẩn bị thức ăn cho người khác trong thời gian đang có triệu chứng và cho đến khi nguy cơ lây truyền giảm.

• Nếu bắt buộc phải tiếp xúc với thực phẩm, cần đặc biệt chú ý vệ sinh tay và dụng cụ chế biến. Không dùng chung khăn, đồ dùng cá nhân hoặc thực phẩm đã tiếp xúc với người bệnh.

Rửa tay đúng thời điểm

• Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã cho trẻ và trước khi ăn hoặc chuẩn bị thức ăn.

• Vệ sinh tay là một trong những biện pháp đơn giản nhưng quan trọng để hạn chế lây lan các tác nhân gây tiêu chảy nhiễm trùng trong gia đình.

Không duy trì chế độ chỉ uống chất lỏng quá lâu

• Chế độ ăn chỉ gồm chất lỏng trong có thể phù hợp trong một số tình huống ngắn hạn khi người bệnh khó ăn, nhưng không nên kéo dài nhiều ngày nếu không có chỉ định y tế. Khi có thể ăn, nên từng bước trở lại chế độ ăn phù hợp và cân đối.

• Với người đang điều trị bệnh nền như đái tháo đường, bệnh thận hoặc các tình trạng cần kiểm soát chế độ ăn và lượng dịch, không nên tự ý thay đổi thực đơn hoặc lượng nước uống. Hãy hỏi bác sĩ để lựa chọn cách bù nước phù hợp.

Đừng chỉ tập trung vào việc làm ngừng tiêu chảy

• Khi tìm hiểu bị tiêu chảy làm sao để hết, hãy ưu tiên theo thứ tự: bù nước và điện giải → duy trì dinh dưỡng phù hợp → giữ vệ sinh để tránh lây nhiễm → theo dõi triệu chứng → đi khám khi có dấu hiệu cảnh báo.

• Nếu tiêu chảy kéo dài, có máu trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn liên tục hoặc có dấu hiệu mất nước, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì chỉ tiếp tục tự trị tiêu chảy hoặc cầm tiêu chảy tại nhà.

Nguồn tham khảo

1. World Health Organization. (2024). Diarrhoeal disease. Geneva: World Health Organization.
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Treatment of diarrhea. Bethesda, MD: National Institutes of Health.
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2024). Diarrhea: Definition & facts. Bethesda, MD: National Institutes of Health.
4. Shane, A. L., Mody, R. K., Crump, J. A., et al. (2017). 2017 Infectious Diseases Society of America clinical practice guidelines for the diagnosis and management of infectious diarrhea. Clinical Infectious Diseases, 65(12), e45–e80.
5. Shane, A. L., Mody, R. K., Crump, J. A., et al. (2017). 2017 Infectious Diseases Society of America clinical practice guidelines for the diagnosis and management of infectious diarrhea. Clinical Infectious Diseases, 65(12), 1963–1973.
6. World Health Organization. (2005). The treatment of diarrhoea: A manual for physicians and other senior health workers. Geneva: World Health Organization.
7. World Health Organization. (2024). Diarrhoea. Geneva: World Health Organization.
8. World Health Organization. (2024). Cholera. Geneva: World Health Organization.

Biên tập nội dung: Ashley Wright Nguyen.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Daniel Carter.