Cách khám trực tràng an toàn: 7 bước đúng kỹ thuật không đau tại nhà

Khám trực tràng là một kiểm tra y tế giúp bác sĩ phát hiện sớm những bất thường ở hậu môn, trực tràng và tuyến tiền liệt ở nam giới. Phương pháp này có thể hỗ trợ nhận biết các vấn đề như khối u, nhiễm trùng, tổn thương hoặc dấu hiệu bất thường cần kiểm tra thêm. Đặc biệt, khám trực tràng không đồng nghĩa với nội soi trực tràng: khám trực tiếp bằng tay là một bước đánh giá ban đầu, trong khi nội soi sử dụng ống soi để quan sát bên trong trực tràng rõ hơn.

Nhiều người chỉ tìm hiểu khi nào cần khám trực tràng sau khi xuất hiện chảy máu hậu môn, đau trực tràng, thay đổi thói quen đi tiêu hoặc cảm giác có bất thường khi đại tiện. Tuy nhiên, không phải triệu chứng nào cũng có thể đánh giá chính xác bằng một phương pháp duy nhất. Bài viết này, Tiptory giúp bạn hiểu khám trực tràng để làm gì, khám trực tràng có đau không, khi nào cần nội soi trực tràng và những trường hợp nào nên được bác sĩ thăm khám thay vì tự kiểm tra tại nhà.

Phần 1: Phương pháp khám trực tràng đúng cách

Bước 1: Giải thích và xin đồng thuận trước khi khám

Giải thích rõ mục đích và quy trình khám

• Trước khi thực hiện khám trực tràng, nhân viên y tế cần giải thích ngắn gọn cho người bệnh về mục đích, các bước cơ bản và cảm giác có thể gặp trong quá trình khám.

• Có thể giải thích rằng bác sĩ sẽ sử dụng ngón tay đeo găng và chất bôi trơn để kiểm tra vùng hậu môn và trực tràng, từ đó đánh giá các bất thường có thể gặp.

• Người bệnh có thể cảm thấy căng tức, áp lực hoặc khó chịu nhẹ trong thời gian ngắn. Thông thường, khám trực tràng bằng tay chỉ mất khoảng 1–2 phút, tùy mục đích và tình trạng cần đánh giá.

• Việc giải thích trước giúp người bệnh hiểu mình sẽ trải qua những gì, giảm lo lắng và có thể chủ động thông báo nếu cảm thấy đau hoặc không thoải mái.

Đảm bảo người bệnh đồng thuận trước khi thực hiện

• Chỉ tiến hành khám hậu môn trực tràng sau khi người bệnh đã được cung cấp đầy đủ thông tin và đồng ý thực hiện.

• Theo quy trình của cơ sở y tế, người bệnh có thể được yêu cầu xác nhận hoặc ký phiếu đồng thuận thực hiện thủ thuật trước khi khám.

• Người bệnh có quyền đặt câu hỏi, yêu cầu giải thích thêm hoặc từ chối khám nếu chưa cảm thấy sẵn sàng.

• Khám trực tràng cần được thực hiện bởi nhân viên y tế được đào tạo phù hợp. Người không có chuyên môn không nên tự thực hiện thao tác đưa ngón tay hoặc dụng cụ vào trực tràng vì có thể gây đau, chảy máu hoặc tổn thương mô nhạy cảm.

Phân biệt khám trực tràng với nội soi trực tràng

• Khám trực tràng bằng tay và nội soi trực tràng là hai phương pháp khác nhau, dù đều được sử dụng để đánh giá vùng trực tràng.

• Khám trực tràng chủ yếu giúp bác sĩ đánh giá nhanh các bất thường có thể nhận biết qua thăm khám trực tiếp.

• Nội soi trực tràng sử dụng dụng cụ nội soi để quan sát bên trong trực tràng và có thể được chỉ định khi cần đánh giá tổn thương mà khám bằng tay không thể xác định đầy đủ.

• Việc lựa chọn phương pháp nào phụ thuộc vào triệu chứng, tiền sử bệnh và đánh giá chuyên môn của bác sĩ.

Bước 2: Vệ sinh tay và đeo găng trước khi khám

Rửa và sát khuẩn tay đúng cách

• Trước khi thực hiện khám trực tràng, nhân viên y tế cần rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước để hạn chế nguy cơ đưa vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng vào vùng hậu môn – trực tràng.

• Sau khi rửa, cần lau khô tay hoàn toàn. Trong những trường hợp phù hợp, có thể sử dụng thêm dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn theo quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn của cơ sở y tế.

• Đây là bước vệ sinh cơ bản nhưng rất quan trọng, bởi vùng hậu môn và trực tràng có hệ vi sinh vật phong phú, đồng thời niêm mạc tại đây khá nhạy cảm.

Sử dụng găng khám mới

• Sau khi vệ sinh tay, nhân viên y tế cần đeo một đôi găng khám sạch, mới, phù hợp với quy định kiểm soát nhiễm khuẩn.

• Găng giúp tạo thêm hàng rào bảo vệ giữa tay người khám và vùng hậu môn – trực tràng, đồng thời hạn chế lây nhiễm chéo.

• Nếu người bệnh hoặc nhân viên y tế có tiền sử dị ứng với latex, nên lựa chọn găng không chứa latex phù hợp.

Khám bởi nhân viên y tế được đào tạo

• Khám trực tràng bằng tay là một thủ thuật y khoa cần được thực hiện bởi người có chuyên môn và được đào tạo phù hợp, không nên tự thực hiện tại nhà.

• Tùy triệu chứng và mục đích đánh giá, người bệnh có thể được khám bởi bác sĩ đa khoa, bác sĩ sản phụ khoa, bác sĩ chuyên khoa hậu môn – trực tràng hoặc các nhân viên y tế được đào tạo thực hiện thủ thuật này.

• Chuyên khoa hậu môn – trực tràng tập trung vào các bệnh lý liên quan đến hậu môn, trực tràng và đại tràng, do đó có thể tiếp nhận những trường hợp cần đánh giá chuyên sâu hơn.

Đừng nhầm khám trực tràng với nội soi trực tràng

• Khám trực tràng bằng tay là bước thăm khám ban đầu trong nhiều trường hợp, giúp bác sĩ đánh giá một số bất thường tại vùng hậu môn và trực tràng.

• Nội soi trực tràng là phương pháp sử dụng dụng cụ nội soi để quan sát trực tiếp bên trong trực tràng và được thực hiện khi có chỉ định phù hợp.

• Nếu xuất hiện đau hậu môn, chảy máu khi đi tiêu, khối bất thường hoặc thay đổi thói quen đại tiện, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để xác định có cần khám trực tràng, nội soi trực tràng hay thực hiện thêm xét nghiệm khác.

Bước 3: Giúp người bệnh thoải mái trước khi khám

Trấn an và giải thích trước khi bắt đầu

• Khám trực tràng có thể khiến nhiều người cảm thấy ngại ngùng hoặc lo lắng. Nhân viên y tế nên giao tiếp bình tĩnh, tôn trọng và giải thích rõ từng bước trước khi thực hiện.

• Người bệnh cần biết tư thế khám, phạm vi thăm khám và cảm giác có thể gặp. Nếu thấy đau hoặc quá khó chịu, người bệnh nên thông báo ngay để bác sĩ điều chỉnh hoặc dừng thủ thuật.

• Trong những trường hợp người bệnh cảm thấy không thoải mái, có thể trao đổi trước về giới tính của người thực hiện hoặc đề nghị có nhân viên y tế khác ở cùng trong phòng nếu cơ sở y tế có hỗ trợ.

Đặt người bệnh nằm nghiêng đúng tư thế

• Một tư thế thường được sử dụng khi khám trực tràng bằng tay là nằm nghiêng bên trái, co hai đầu gối về phía ngực ở mức vừa phải.

• Tư thế này giúp người bệnh thư giãn hơn và tạo điều kiện thuận lợi để bác sĩ tiếp cận vùng hậu môn – trực tràng.

• Tùy tình huống lâm sàng, bác sĩ có thể lựa chọn tư thế khác. Không phải mọi trường hợp khám hậu môn trực tràng đều bắt buộc thực hiện ở tư thế nằm nghiêng.

Bảo đảm riêng tư và sự an toàn

• Sau khi người bệnh thay hoặc kéo trang phục xuống phù hợp với phạm vi khám, cần sử dụng áo choàng, khăn hoặc tấm phủ để che chắn những vùng không cần thăm khám.

• Việc che phủ không chỉ giúp giữ ấm mà còn hạn chế cảm giác dễ tổn thương, mất riêng tư trong quá trình khám trực tràng.

• Có thể đặt một tấm lót sạch bên dưới vùng mông để bảo vệ giường khám và giữ vệ sinh.

Tôn trọng sự thoải mái của từng người

• Mức độ lo lắng và cảm giác dễ chịu khi khám trực tràng khác nhau ở mỗi người. Bác sĩ nên trao đổi trước về tư thế và giải đáp những băn khoăn liên quan đến thủ thuật.

• Người bệnh có thể hỏi về việc có nhân viên y tế thứ hai hiện diện trong phòng hoặc người hỗ trợ đi cùng, tùy chính sách của cơ sở y tế.

• Điều quan trọng nhất là người bệnh được tôn trọng, giữ kín thông tin và duy trì sự đồng thuận trong suốt quá trình khám.

Lưu ý về nội soi trực tràng

• Tư thế khi nội soi trực tràng có thể khác với khám bằng tay và sẽ được nhân viên y tế hướng dẫn dựa trên loại nội soi, thiết bị sử dụng và mục đích kiểm tra.

• Người bệnh không nên tự lựa chọn hoặc tự thực hiện tư thế, đưa ngón tay hay dụng cụ vào trực tràng tại nhà. Đây là thủ thuật cần được thực hiện bởi nhân viên y tế có chuyên môn.

Bước 4: Dùng chất bôi trơn để giảm khó chịu

Sử dụng chất bôi trơn phù hợp

• Trước khi khám trực tràng bằng tay, nhân viên y tế thường sử dụng chất bôi trơn y tế phù hợp để giảm ma sát và hạn chế cảm giác khó chịu khi thăm khám.

• Chất bôi trơn nên được sử dụng theo quy trình của cơ sở y tế. Không tự ý dùng các loại kem, dầu hoặc sản phẩm gia dụng thay thế vì có thể gây kích ứng niêm mạc hoặc ảnh hưởng đến dụng cụ y tế.

• Người bệnh có thể cảm thấy hơi căng tức hoặc áp lực trong quá trình khám. Thư giãn cơ vùng hậu môn có thể giúp việc thăm khám thuận lợi hơn.

Trao đổi nếu người bệnh lo lắng hoặc quá nhạy cảm

• Nếu người bệnh quá căng thẳng, đau hoặc cơ vòng hậu môn co thắt mạnh, bác sĩ có thể đánh giá lại cách tiến hành thay vì cố tiếp tục thủ thuật.

• Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể cân nhắc biện pháp giảm đau hoặc gây tê tại chỗ nếu thực sự cần thiết. Việc này phải dựa trên tình trạng cụ thể và được thực hiện bởi nhân viên y tế.

• Người bệnh nên báo ngay nếu xuất hiện đau nhiều, đau bất thường hoặc chảy máu trong khi khám hậu môn trực tràng.

Không tự làm nóng chất bôi trơn tại nhà

• Nhiệt độ của chất bôi trơn khi sử dụng cần an toàn và phù hợp với quy trình y tế. Không nên tự ý làm nóng sản phẩm bằng lò vi sóng hoặc nguồn nhiệt khác khi không có hướng dẫn của nhà sản xuất và nhân viên y tế.

• Khi thực hiện khám trực tràng, bác sĩ hoặc cơ sở y tế sẽ lựa chọn sản phẩm và cách sử dụng phù hợp để hạn chế kích ứng và bảo đảm an toàn.

Phân biệt với nội soi trực tràng

• Nội soi trực tràng cũng có thể cần sử dụng chất bôi trơn để hỗ trợ đưa dụng cụ vào và giảm ma sát, nhưng cách chuẩn bị phụ thuộc vào loại thiết bị và quy trình của cơ sở y tế.

• Không nên tự đưa ngón tay hoặc bất kỳ dụng cụ nào vào hậu môn để thay thế khám trực tràng hoặc nội soi trực tràng.

Bước 5: Đưa ngón tay vào trực tràng nhẹ nhàng

Kiểm tra vùng hậu môn trước khi thăm khám

• Trước khi thực hiện khám trực tràng bằng tay, bác sĩ cần quan sát vùng hậu môn để tìm những dấu hiệu bất thường có thể nhìn thấy.

• Các dấu hiệu cần lưu ý gồm trĩ, nứt hậu môn, mụn cóc, phát ban, sưng hoặc tổn thương da và mô quanh hậu môn.

• Nếu phát hiện bất thường rõ rệt, bác sĩ sẽ cân nhắc cách tiếp cận phù hợp thay vì cố gắng tiếp tục thủ thuật khi có nguy cơ gây đau hoặc tổn thương.

Thực hiện thăm khám nhẹ nhàng

• Khám trực tràng bằng tay phải được thực hiện bởi nhân viên y tế đã được đào tạo, với kỹ thuật phù hợp và sự đồng thuận của người bệnh.

• Người bệnh được hướng dẫn thả lỏng và hít thở đều để giảm căng thẳng, đặc biệt khi cơ vòng hậu môn đang co chặt.

• Bác sĩ sử dụng găng khám và chất bôi trơn y tế phù hợp, sau đó tiến hành thăm khám từ từ, tránh dùng lực mạnh hoặc cố gắng khi người bệnh cảm thấy đau.

• Nếu xuất hiện đau nhiều, chảy máu hoặc cảm giác khó chịu bất thường, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ để đánh giá và điều chỉnh việc thăm khám.

Đánh giá trương lực cơ vòng hậu môn

• Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể đánh giá trương lực cơ vòng hậu môn để xem khả năng co và thả lỏng của cơ.

• Người bệnh có thể được hướng dẫn nhẹ nhàng co cơ hậu môn hoặc rặn theo yêu cầu của bác sĩ. Thông tin này giúp đánh giá chức năng cơ vùng hậu môn – trực tràng.

• Kết quả khám hậu môn trực tràng cần được kết hợp với triệu chứng, tiền sử bệnh và các phát hiện lâm sàng khác, thay vì dùng riêng một dấu hiệu để đưa ra chẩn đoán.

Không tự thực hiện tại nhà

• Khám trực tràng không phải là thủ thuật nên tự thực hiện hoặc nhờ người không có chuyên môn thực hiện.

• Nếu có đau hậu môn, chảy máu trực tràng, khối bất thường, thay đổi thói quen đại tiện hoặc các triệu chứng kéo dài, nên đến cơ sở y tế để được đánh giá.

• Khi cần quan sát trực tiếp bên trong trực tràng, bác sĩ có thể cân nhắc nội soi trực tràng hoặc phương pháp chẩn đoán phù hợp khác dựa trên tình trạng cụ thể.

Bước 6: Đánh giá các bất thường trong trực tràng

Kiểm tra các dấu hiệu bất thường

• Trong quá trình khám trực tràng bằng tay, bác sĩ có thể đánh giá thành trực tràng để phát hiện những thay đổi bất thường như khối cứng, vùng lồi, vị trí mềm bất thường, đau hoặc dấu hiệu tổn thương.

• Việc đánh giá cần được thực hiện nhẹ nhàng, có hệ thống và chỉ bởi nhân viên y tế được đào tạo. Không nên tự kiểm tra bên trong trực tràng tại nhà.

• Kết quả thăm khám không nên được sử dụng riêng lẻ để xác định ung thư, nhiễm trùng hay một bệnh lý cụ thể. Nếu phát hiện bất thường, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm hoặc nội soi trực tràng để đánh giá rõ hơn.

Đánh giá tuyến tiền liệt ở nam giới

• Ở nam giới, khám trực tràng có thể được sử dụng để bác sĩ đánh giá tuyến tiền liệt thông qua thành trực tràng.

• Bác sĩ có thể nhận xét một số đặc điểm như kích thước, độ chắc, bề mặt, tính đối xứng và mức độ đau khi chạm vào tuyến tiền liệt.

• Tuyến tiền liệt bình thường thường có bề mặt tương đối nhẵn và không gây đau khi thăm khám. Tuy nhiên, chỉ dựa vào khám trực tràng tuyến tiền liệt không thể khẳng định một người có hay không có ung thư tuyến tiền liệt.

• Nếu xuất hiện đau khi thăm khám, tuyến tiền liệt to hoặc có vùng cứng bất thường, bác sĩ sẽ kết hợp với triệu chứng, tiền sử và các xét nghiệm cần thiết để tìm nguyên nhân.

Cảm giác buồn tiểu có thể xảy ra

• Một số nam giới có thể cảm thấy buồn tiểu hoặc muốn đi tiểu khi tuyến tiền liệt được tác động trong quá trình khám. Đây có thể là phản ứng bình thường do vị trí gần nhau giữa trực tràng, tuyến tiền liệt và đường tiết niệu.

• Tuy nhiên, nếu cảm giác đau hoặc khó chịu kéo dài sau khi khám, người bệnh nên thông báo cho nhân viên y tế để được đánh giá.

Khi nào cần kiểm tra thêm?

• Khám trực tràng chỉ là một phần trong quá trình đánh giá sức khỏe hậu môn – trực tràng và không thay thế hoàn toàn các phương pháp chẩn đoán khác.

• Nếu có chảy máu trực tràng, đau hậu môn kéo dài, thay đổi thói quen đại tiện, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc phát hiện khối bất thường, bác sĩ có thể cân nhắc các xét nghiệm chuyên sâu hơn.

• Nội soi trực tràng có thể được chỉ định trong những trường hợp cần quan sát trực tiếp niêm mạc trực tràng hoặc làm rõ nguyên nhân của một số triệu chứng.

Bước 7: Kết thúc khám và vệ sinh sau thủ thuật

Rút ngón tay và kiểm tra sau khi khám

• Sau khi hoàn tất khám trực tràng bằng tay, bác sĩ cần rút ngón tay từ từ và nhẹ nhàng để hạn chế khó chịu cho người bệnh.

• Găng khám có thể được kiểm tra để ghi nhận sự hiện diện của máu, chất nhầy hoặc dịch bất thường. Những dấu hiệu này cần được đánh giá cùng với triệu chứng và kết quả khám, không nên tự kết luận nguyên nhân.

• Nếu phát hiện máu, bác sĩ có thể cân nhắc các nguyên nhân như bệnh trĩ, nứt hậu môn hoặc những vấn đề khác ở hậu môn – trực tràng tùy tình trạng cụ thể.

Vệ sinh vùng hậu môn và tháo găng đúng cách

• Sau khi kết thúc thăm khám, phần chất bôi trơn còn lại quanh hậu môn được làm sạch phù hợp, đồng thời găng đã sử dụng phải được tháo bỏ và xử lý theo quy định kiểm soát nhiễm khuẩn.

• Nhân viên y tế cần vệ sinh tay sau khi tháo găng để giảm nguy cơ lây nhiễm chéo.

• Người bệnh nên được tạo không gian riêng tư để tự lau sạch vùng hậu môn và mặc lại quần áo.

Theo dõi tình trạng người bệnh

• Sau khám hậu môn trực tràng, bác sĩ nên hỏi người bệnh về cảm giác hiện tại, đặc biệt nếu trước đó họ lo lắng hoặc cảm thấy khó chịu.

• Một số người có thể hơi choáng khi chuyển từ tư thế nằm sang đứng. Vì vậy, nên đứng dậy từ từ và thông báo cho nhân viên y tế nếu xuất hiện chóng mặt, hoa mắt hoặc cảm giác muốn ngất.

• Nếu có chảy máu nhiều, đau dữ dội hoặc triệu chứng bất thường kéo dài, người bệnh cần được đánh giá y tế thay vì tự theo dõi tại nhà.

Đánh giá kết quả và quyết định bước tiếp theo

• Khám trực tràng cung cấp thông tin ban đầu nhưng không phải lúc nào cũng xác định được nguyên nhân của triệu chứng.

• Nếu phát hiện dấu hiệu nghi ngờ hoặc kết quả chưa đủ rõ, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hoặc nội soi trực tràng tùy trường hợp.

• Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ về kết quả khám trực tràng, đặc biệt khi có máu trong phân, chảy máu hậu môn, đau trực tràng hoặc thay đổi thói quen đại tiện.

Phần 2: Khám trực tràng là gì và khi nào cần khám?

Lưu ý 1: Có máu trong phân nên đi khám

Đi khám khi phát hiện máu trong phân

• Nếu thấy máu trong phân, máu trong bồn cầu hoặc máu khi lau sau đại tiện, bạn nên đi khám thay vì tự xác định nguyên nhân.

• Khám trực tràng có thể giúp bác sĩ đánh giá ban đầu vùng hậu môn và trực tràng, đặc biệt khi người bệnh có triệu chứng chảy máu.

• Màu sắc và lượng máu có thể cung cấp thêm thông tin, nhưng không đủ để xác định chính xác vị trí hoặc nguyên nhân chảy máu.

Những nguyên nhân thường gặp

• Chảy máu hậu môn có thể liên quan đến các nguyên nhân tương đối phổ biến như:

  • Bệnh trĩ, đặc biệt khi máu xuất hiện sau đại tiện.

  • Nứt hậu môn, thường đi kèm đau hoặc rát khi đi tiêu.

  • Tổn thương hoặc kích ứng vùng hậu môn do rặn mạnh hoặc lau chùi quá mức.

• Tuy nhiên, chảy máu trực tràng cũng có thể liên quan đến các bệnh lý nghiêm trọng hơn, vì vậy không nên mặc định rằng mọi trường hợp đều là bệnh trĩ.

Khi nào có thể cần nội soi?

• Nếu bác sĩ nghi ngờ nguồn chảy máu nằm sâu hơn trong đại tràng hoặc cần tìm nguyên nhân mà khám trực tràng chưa xác định được, người bệnh có thể được chỉ định thêm xét nghiệm.

• Tùy triệu chứng và đánh giá lâm sàng, bác sĩ có thể cân nhắc nội soi trực tràng, nội soi đại tràng hoặc phương pháp chẩn đoán khác.

• Khám trực tràng bình thường không đồng nghĩa với việc loại trừ hoàn toàn bệnh lý ở đường tiêu hóa. Một số tổn thương nằm ngoài phạm vi quan sát hoặc không thể phát hiện bằng thăm khám bằng tay.

Khám thường diễn ra nhanh

• Khám hậu môn trực tràng thường được thực hiện trong thời gian ngắn và đa số trường hợp không cần gây mê.

• Người bệnh có thể cảm thấy áp lực hoặc khó chịu nhẹ trong quá trình khám. Nếu đau nhiều, cần báo ngay cho nhân viên y tế.

• Sau khi khám, bác sĩ sẽ quyết định có cần theo dõi, làm thêm xét nghiệm hay thực hiện nội soi trực tràng dựa trên triệu chứng và kết quả thăm khám.

Không nên trì hoãn khi có dấu hiệu bất thường

• Hãy đi khám sớm nếu chảy máu tái diễn hoặc đi kèm đau bụng, thay đổi thói quen đại tiện, sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi hoặc thay đổi bất thường trong phân.

• Nếu lượng máu nhiều, chảy máu liên tục, phân có màu đen như hắc ín hoặc xuất hiện choáng, yếu, ngất, cần được chăm sóc y tế khẩn cấp.

Lưu ý 2: Nam giới tiểu khó nên đi khám

Khám khi có triệu chứng tiểu bất thường

• Nam giới gặp tình trạng tiểu khó, khó bắt đầu dòng tiểu, tiểu nhỏ giọt, tiểu yếu hoặc cảm giác tiểu không hết nên đi khám để tìm nguyên nhân.

• Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể thực hiện khám trực tràng để đánh giá tuyến tiền liệt, vì tuyến này nằm ngay phía trước trực tràng và có thể được kiểm tra qua thành trực tràng.

• Không phải mọi trường hợp tiểu khó đều do tuyến tiền liệt. Bác sĩ sẽ dựa vào tuổi, triệu chứng, tiền sử bệnh và kết quả khám để xác định hướng kiểm tra phù hợp.

Đánh giá tuyến tiền liệt qua khám trực tràng

• Khám trực tràng tuyến tiền liệt có thể giúp bác sĩ đánh giá tương đối về kích thước, bề mặt, độ chắc và mức độ đau của tuyến tiền liệt.

• Tuyến tiền liệt có thể phì đại lành tính theo tuổi. Tình trạng này thường gây các triệu chứng đường tiểu dưới như tiểu khó hoặc dòng tiểu yếu nhưng không đồng nghĩa với ung thư.

• Nếu bác sĩ nhận thấy tuyến tiền liệt có đặc điểm bất thường, người bệnh có thể được chỉ định thêm xét nghiệm để tìm nguyên nhân.

Có thể cần xét nghiệm PSA

• Xét nghiệm máu PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) có thể được sử dụng trong đánh giá nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ở những người phù hợp.

• PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn với ung thư tuyến tiền liệt, vì chỉ số này cũng có thể tăng do phì đại tuyến tiền liệt, viêm hoặc một số nguyên nhân khác.

• Vì vậy, kết quả PSA cần được bác sĩ giải thích trong bối cảnh tổng thể, thay vì tự đọc một con số rồi kết luận.

Khi nào cần kiểm tra chuyên sâu hơn?

• Nếu khám trực tràng hoặc các xét nghiệm ban đầu cho thấy dấu hiệu đáng ngờ, bác sĩ có thể yêu cầu thêm phương pháp chẩn đoán hình ảnh hoặc xét nghiệm chuyên sâu.

• Một số trường hợp có thể được chỉ định siêu âm qua ngả trực tràng để đánh giá tuyến tiền liệt và hỗ trợ thực hiện sinh thiết khi cần.

• Nội soi trực tràng không phải là xét nghiệm dùng thường quy để chẩn đoán các bệnh lý tuyến tiền liệt. Phương pháp này chủ yếu đánh giá bên trong trực tràng và được chỉ định dựa trên triệu chứng hoặc nghi ngờ bệnh lý tại trực tràng.

Không nên chờ đến khi triệu chứng nặng

• Nếu tình trạng tiểu khó ở nam giới kéo dài, tái diễn hoặc ngày càng rõ, nên đi khám để được đánh giá sớm.

• Đặc biệt, nếu không thể đi tiểu, đau dữ dội vùng bụng dưới hoặc có các triệu chứng bất thường khác, cần được chăm sóc y tế kịp thời.

Lưu ý 3: Khi nào nên khám trực tràng định kỳ?

Không nên áp dụng một mốc khám giống nhau cho tất cả

• Khám trực tràng có thể là một phần của quá trình khám sức khỏe ở những người có triệu chứng hoặc thuộc nhóm cần đánh giá. Tuy nhiên, không phải ai cũng cần khám trực tràng định kỳ hằng năm chỉ dựa vào tuổi.

• Lịch tầm soát ung thư đại trực tràng hiện nay phụ thuộc vào tuổi, nguy cơ cá nhân, tiền sử gia đình và phương pháp sàng lọc được lựa chọn. Vì vậy, nên trao đổi với bác sĩ để xác định thời điểm và xét nghiệm phù hợp.

• Người có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng, bệnh lý đường ruột hoặc các yếu tố nguy cơ khác có thể cần được đánh giá sớm hơn hoặc theo lịch riêng.

Nam giới cần chú ý sức khỏe tuyến tiền liệt

• Ở nam giới, bác sĩ có thể cân nhắc khám trực tràng tuyến tiền liệt khi đánh giá các triệu chứng đường tiểu hoặc nguy cơ bệnh lý tuyến tiền liệt.

• Khám trực tràng không phải là phương pháp duy nhất để tầm soát hoặc chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể kết hợp hỏi bệnh, thăm khám và xét nghiệm PSA.

• Tư thế khám có thể thay đổi tùy mục đích và quy trình của cơ sở y tế; người bệnh sẽ được hướng dẫn tư thế phù hợp.

Phụ nữ có thể được khám kết hợp khi cần

• Ở phụ nữ, khám hậu môn trực tràng đôi khi được thực hiện cùng thăm khám phụ khoa khi bác sĩ cần đánh giá vùng chậu hoặc một số triệu chứng cụ thể.

• Tuy nhiên, khám trực tràng không phải xét nghiệm tầm soát thường quy cho ung thư tử cung hoặc ung thư buồng trứng. Việc kiểm tra cần dựa trên triệu chứng và chỉ định lâm sàng.

Nên đi khám khi xuất hiện triệu chứng bất thường

• Ngoài chảy máu trực tràng hoặc tiểu bất thường, bác sĩ có thể chỉ định khám trực tràng khi người bệnh gặp:

  • Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài hoặc bất thường.

  • Đau vùng chậu hoặc đau bụng không rõ nguyên nhân.

  • Đau hậu môn hoặc cảm giác có khối bất thường.

  • Chảy máu hoặc dịch bất thường từ đường tiết niệu.

• Nếu cần quan sát trực tiếp niêm mạc, bác sĩ có thể cân nhắc nội soi trực tràng hoặc nội soi đại tràng tùy vị trí nghi ngờ và mục tiêu chẩn đoán.

Chủ động tầm soát theo nguy cơ cá nhân

• Không nên chờ đến khi có triệu chứng mới quan tâm đến tầm soát ung thư đại trực tràng.

• Với người thuộc độ tuổi tầm soát hoặc có nguy cơ cao, bác sĩ có thể lựa chọn xét nghiệm phân, nội soi đại tràng hoặc phương pháp phù hợp khác.

• Cách tiếp cận hiệu quả nhất là xem khám trực tràng, nội soi trực tràng và các xét nghiệm tầm soát như những công cụ khác nhau trong cùng một “bộ lọc” sức khỏe, thay vì coi một phương pháp có thể phát hiện tất cả bệnh lý.

Cần chuẩn bị gì trước khi khám trực tràng?

Thường không cần chuẩn bị đặc biệt

• Với khám trực tràng bằng tay, người bệnh thường không cần nhịn ăn hoặc thực hiện quy trình chuẩn bị ruột phức tạp như một số thủ thuật nội soi.

• Sau khi khám trực tràng, đa số trường hợp có thể trở lại các hoạt động sinh hoạt bình thường nếu bác sĩ không có hướng dẫn khác.

• Nếu đang có nhu cầu đại tiện, đi vệ sinh trước khi khám có thể giúp bạn cảm thấy thoải mái hơn.

Có thể cảm thấy muốn đi đại tiện khi khám

• Việc kích thích nhẹ vùng hậu môn – trực tràng trong quá trình khám hậu môn trực tràng có thể tạo cảm giác buồn đi tiêu hoặc mót rặn tạm thời.

• Đây là phản ứng có thể xảy ra và không nhất thiết là dấu hiệu bất thường.

• Nếu cảm thấy cần đi vệ sinh trong lúc khám, hãy thông báo cho nhân viên y tế để được hướng dẫn.

Một số trường hợp có thể lấy mẫu phân

• Trong một số tình huống, bác sĩ có thể thu thập mẫu phân trong quá trình thăm khám để thực hiện xét nghiệm phù hợp.

• Tuy nhiên, khám trực tràng không thay thế các xét nghiệm tầm soát ung thư đại trực tràng. Việc lựa chọn xét nghiệm phụ thuộc vào tuổi, triệu chứng và mức độ nguy cơ của từng người.

Không tự chuẩn bị bằng cách thụt tháo nếu chưa được hướng dẫn

• Người bệnh không nên tự ý thụt tháo hoặc sử dụng thuốc nhuận tràng trước khám trực tràng nếu bác sĩ không yêu cầu.

• Cần phân biệt khám trực tràng với nội soi trực tràng: nội soi có thể có yêu cầu chuẩn bị ruột riêng tùy loại thủ thuật và hướng dẫn của cơ sở y tế.

• Nếu bạn được chỉ định nội soi trực tràng, hãy thực hiện đúng hướng dẫn chuẩn bị mà bác sĩ hoặc cơ sở nội soi cung cấp.

Nguồn tham khảo

1. Hawkins, A. T., Davis, B. R., Bhama, A. R., Fang, S. H., Dawes, A. J., Feingold, D. L., Lightner, A. L., & Paquette, I. M. (2024). The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids. Diseases of the Colon & Rectum, 67(5), 614–623. doi:10.1097/DCR.0000000000003276.
2. US Preventive Services Task Force. (2021). Screening for colorectal cancer: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA, 325(19), 1965–1977. doi:10.1001/jama.2021.6238.
3. US Preventive Services Task Force. (2021). Colorectal Cancer: Screening—Final Recommendation Statement. U.S. Preventive Services Task Force.
4. Lin, D. W., Carlsson, S., Filson, C. P., Kim, S. K., Kirkby, E., Konety, B. R., Purysko, A. S., & Souter, L. H. (2026). Updates to Early Detection of Prostate Cancer: AUA/SUO Guideline (2026). The Journal of Urology, 215(5), 491–501. doi:10.1097/JU.0000000000004995.
5. Wei, J. T., Barocas, D., Carlsson, S., Coakley, F., Cooperberg, M., Eggener, S., Etzioni, R., et al. (2023). Early Detection of Prostate Cancer: AUA/SUO Guideline Part I: Prostate Cancer Screening. Journal of Urology.
6. American Society of Colon and Rectal Surgeons. (2024). The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids.
7. Rivadeneira, D. E., Steele, S. R., Ternent, C., Chalasani, S., Buie, W. D., & Rafferty, J. L. (2011). Practice parameters for the management of hemorrhoids (revised 2010). Diseases of the Colon & Rectum, 54(9), 1059–1064. doi:10.1097/DCR.0b013e318225513d.
8. Merck Manual Professional Edition. (2026). How To Do Anoscopy. Merck & Co., Inc.
9. Davis, B. R., Lee-Kong, S. A., Migaly, J., Feingold, D. L., & Steele, S. R. (2018). The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids. Diseases of the Colon & Rectum, 61(3), 284–292. doi:10.1097/DCR.0000000000001030.

Biên tập nội dung: Rowan Hudson Le.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Ava Anderson.