Bị nghẹn thức ăn ở cổ họng: Cách xử lý nhanh và an toàn tại nhà

Cảm giác bị nghẹn ở cổ, thức ăn mắc lại sau xương ức hoặc nuốt mãi không trôi có thể khiến người bệnh hoảng sợ, đau rát và không dám ăn uống. Đây có thể là biểu hiện của nghẹn thực quản (khó nuốt); một khảo sát trên gần 5.000 người trưởng thành ghi nhận khoảng 16,1% từng gặp tình trạng này.

Nhiều người vội tìm cách chữa nghẹn thức ăn tại nhà bằng uống nước hay cố nuốt thêm, nhưng điều này có thể không phù hợp khi thức ăn bị kẹt hoàn toàn. Bài viết này, Tiptory giúp bạn nhận biết các dấu hiệu cần đi cấp cứu, hiểu những nguyên nhân thường gặp của nghẹn thực quản và biết hướng xử lý an toàn để tránh biến một miếng ăn “mắc cổ” thành rắc rối lớn hơn.

Xử trí khi thức ăn mắc thực quản

Nhận biết tình trạng cần cấp cứu

• Nếu bị nghẹn ở cổ kèm khó thở, không thể nuốt nước bọt, chảy dãi liên tục, đau ngực dữ dội, tím tái hoặc nôn ói, cần gọi cấp cứu hoặc đến khoa Cấp cứu ngay.

• Không cố nuốt thêm thức ăn, uống nhiều nước hay tự móc họng để đẩy dị vật xuống. Những cách này có thể làm thức ăn kẹt chặt hơn hoặc tăng nguy cơ sặc.

Đi khám sớm khi nghi nghẹn thực quản

• Cảm giác thức ăn mắc ở cổ hoặc sau xương ức, nuốt đau, nuốt không trôi dù vẫn thở được có thể là dấu hiệu nghẹn thực quản.

• Chuyên gia khuyến nghị đến cơ sở y tế trong ngày, đặc biệt khi thức ăn không tự trôi sau một thời gian ngắn. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ tắc nghẽn và nguyên nhân bên dưới như hẹp thực quản, trào ngược kéo dài hoặc viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan.

Điều trị nghẹn thức ăn đúng cách

• Bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang có thuốc cản quang hoặc các xét nghiệm phù hợp khi nghi có dị vật hay biến chứng.

• Nội soi là phương pháp thường dùng để lấy thức ăn hoặc dị vật mắc kẹt, đồng thời kiểm tra tổn thương trong thực quản.

• Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể dùng glucagon đường tiêm nhằm làm giãn cơ thực quản. Tuy nhiên, thuốc không thay thế nội soi khi thức ăn vẫn mắc kẹt.

• Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi có biến chứng hoặc không thể xử lý bằng nội soi.

Không tự chữa nghẹn thức ăn bằng nước có gas

• Uống nước ngọt có gas để “đẩy” thức ăn xuống không phải hướng dẫn điều trị chuẩn và không phù hợp khi bạn đang nghi bị tắc thực quản.

• Nếu còn cảm giác vướng, nuốt nghẹn lặp lại hoặc sụt cân, hãy khám chuyên khoa tiêu hóa. Điều trị đúng nguyên nhân giúp giảm nguy cơ chữa nghẹn thức ăn sai cách rồi tái phát.

Phần 1: Nguyên nhân bị nghẹn thức ăn ở thực quản

Thức ăn hoặc dị vật có thể làm tắc thực quản

• Tình trạng thức ăn mắc ở thực quản thường xảy ra khi nuốt miếng thịt lớn, thức ăn khô/dai hoặc ăn quá nhanh mà chưa nhai kỹ. Do thịt đặc dễ bị kẹt, hiện tượng này đôi khi được gọi là “hội chứng nhà hàng bít tết”.

• Xương cá, xương gà, răng giả hoặc các vật vô tình nuốt phải cũng có thể gây tắc thực quản. Người có thực quản hẹp, trào ngược kéo dài hoặc từng nuốt nghẹn tái diễn có nguy cơ cao hơn.

Nhận biết dấu hiệu nghẹn thực quản

• Cảm giác bị nghẹn ở cổ hoặc thức ăn mắc sau xương ức, đau/tức ngực, khó nuốt hay nuốt đau.

• Chảy nước bọt nhiều, ho, sặc, buồn nôn hoặc cảm giác muốn ọe là những dấu hiệu cần lưu ý.

• Nếu không nuốt được nước bọt, khó thở, tím tái hoặc đau ngực dữ dội, hãy đi cấp cứu ngay.

Không tự xử lý bằng cách cố nuốt

• Không cố nuốt thêm cơm, chuối, thức ăn khác hay uống nhiều nước để đẩy vật mắc xuống. Điều này có thể khiến khối thức ăn kẹt chặt hơn hoặc làm tăng nguy cơ sặc.

• Việc chữa nghẹn thức ăn an toàn cần được bác sĩ đánh giá, nhất là khi cảm giác nghẹn không hết nhanh hoặc tái diễn nhiều lần.

Phần 2: Vì sao luôn có cảm giác vướng ở cổ họng?

Lý do 1: Khó nuốt có thể do trào ngược

Khó nuốt là gì?

• Khó nuốt (dysphagia) là tình trạng nuốt thức ăn, nước uống hoặc nước bọt khó hơn bình thường. Người bệnh thường cảm thấy bị nghẹn ở cổ, có vật vướng ở ngực hoặc cổ, hay thức ăn đi xuống chậm.

• Cảm giác này có thể xuất hiện khi thức ăn mắc tạm thời, nhưng cũng có thể liên quan đến nghẹn thực quản, viêm hoặc hẹp thực quản. Không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa vào một lần nuốt vướng.

Trào ngược dạ dày có thể gây khó nuốt

• Trào ngược dạ dày – thực quản xảy ra khi dịch và axit dạ dày trào ngược lên thực quản, gây nóng rát và kích ứng niêm mạc.

• Nếu kéo dài, tình trạng viêm có thể tạo sẹo, làm hẹp lòng thực quản và khiến việc nuốt trở nên khó khăn hơn.

Khi nào cần đi khám?

• Khám chuyên khoa tiêu hóa nếu khó nuốt tái diễn, tăng dần, kèm sụt cân, nôn, đau ngực hoặc thường xuyên có cảm giác thức ăn mắc lại.

• Nếu không nuốt được nước bọt, khó thở, tím tái hoặc đau ngực dữ dội, cần đi cấp cứu ngay. Không tự chữa nghẹn thức ăn bằng cách cố nuốt thêm thức ăn hay uống nước để đẩy vật mắc xuống.

Lý do 2: Vướng họng không hẳn là nghẹn

Cảm giác vướng họng có thể do globus

• Globus pharyngeus là cảm giác như có thức ăn hoặc dị vật mắc ở cổ hay ngực, dù thực tế không có vật gì bị kẹt.

• Tình trạng này thường không gây đau, nhưng có thể làm người bệnh liên tục thấy bị nghẹn ở cổ, muốn khạc hoặc lo lắng mình đang bị nghẹn thực quản.

Phân biệt với tắc thực quản thật sự

• Cảm giác globus thường thay đổi theo thời điểm và người bệnh vẫn có thể ăn uống bình thường.

• Nếu có khó nuốt thật sự, nuốt đau, thức ăn mắc lại, sụt cân, chảy nước bọt nhiều hoặc ho sặc, cần khám chuyên khoa tiêu hóa. Đây có thể không đơn thuần là cảm giác vướng họng và không nên tự chữa nghẹn thức ăn tại nhà.

Phần 3: Cách điều trị tắc nghẽn thực quản an toàn

Cách 1: Glucagon có thể hỗ trợ tắc thực quản

Bác sĩ có thể cân nhắc tiêm glucagon

• Glucagon là thuốc có thể làm giãn cơ trơn của thực quản. Trong một số trường hợp thức ăn mắc ở thực quản, bác sĩ có thể sử dụng thuốc này với mục tiêu hỗ trợ khối thức ăn tự di chuyển xuống dạ dày.

• Thuốc chỉ được dùng tại cơ sở y tế sau khi bác sĩ đánh giá tình trạng nghẹn thực quản, mức độ tắc nghẽn và nguy cơ biến chứng.

Glucagon không thay thế điều trị cấp cứu

• Hiệu quả của glucagon không đồng đều và thuốc không phải giải pháp cho mọi trường hợp bị nghẹn ở cổ hoặc nuốt nghẹn.

• Nếu không nuốt được nước bọt, đau ngực nhiều, khó thở hoặc thức ăn vẫn mắc lại, nội soi cấp cứu có thể cần thiết để lấy thức ăn hay dị vật an toàn.

• Không tự mua hoặc tự tiêm glucagon để chữa nghẹn thức ăn tại nhà.

Cách 2: Nội soi giúp xử lý tắc thực quản

Bác sĩ sẽ xác định vị trí tắc nghẽn

• Khi nghi ngờ thức ăn mắc ở thực quản hoặc có dị vật, bác sĩ sẽ hỏi triệu chứng, khám và chỉ định xét nghiệm phù hợp.

• Trong một số trường hợp, chụp X-quang hoặc chụp có thuốc cản quang giúp xác định vị trí tắc nghẽn và phát hiện biến chứng. Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp chụp phụ thuộc vào loại dị vật, mức độ nghẹn thực quản và đánh giá của bác sĩ.

Nội soi thường là cách xử trí chính

• Nội soi tiêu hóa trên cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp thực quản, lấy thức ăn hoặc dị vật mắc kẹt, đồng thời kiểm tra tổn thương và nguyên nhân gây nuốt nghẹn.

• Khi có tắc nghẽn hoàn toàn, không nuốt được nước bọt, đau ngực nhiều hoặc khó thở, cần được xử trí khẩn. Không tự chữa nghẹn thức ăn bằng cách cố nuốt thêm thức ăn hay uống nước để đẩy vật mắc xuống.

Phẫu thuật chỉ dùng khi cần thiết

• Phẫu thuật thường chỉ được cân nhắc khi nội soi không thể giải quyết tắc nghẽn hoặc đã có biến chứng như thủng thực quản.

• Sau khi xử lý, người từng bị nghẹn ở cổ hoặc thức ăn mắc lặp lại nên tái khám để tìm nguyên nhân nền và phòng tái phát.

Phần 4: Mẹo đẩy thức ăn bị mắc kẹt xuống dạ dày

Không dùng nước có gas để đẩy thức ăn xuống

• Khi nghi thức ăn mắc ở thực quản, không nên tự uống nước ngọt có gas, nước có ga hay nước lọc để cố đẩy khối thức ăn xuống.

• Dù một số trường hợp nhẹ có thể tự hết, việc uống thêm khi đang nghẹn thực quản có thể làm tăng áp lực, gây nôn ói hoặc tăng nguy cơ sặc. Đây không phải cách chữa nghẹn thức ăn được khuyến nghị tại nhà.

Đánh giá mức độ nghẹn trước tiên

• Nếu chỉ hơi vướng nhưng vẫn nuốt được bình thường, triệu chứng có thể không phải tắc thực quản hoàn toàn. Tuy vậy, cần theo dõi và đi khám nếu cảm giác vướng lặp lại.

• Nếu bị nghẹn ở cổ kèm không nuốt được nước bọt, chảy dãi, đau ngực, ho sặc, khó thở hoặc tím tái, cần đi cấp cứu ngay.

Cách xử trí an toàn là khám sớm

• Không cố nuốt thêm cơm, bánh mì, chuối hay bất kỳ thức ăn nào để “đẩy” vật mắc xuống.

• Bác sĩ có thể đánh giá bằng nội soi và lấy thức ăn hoặc dị vật khi cần. Đây là hướng xử trí an toàn hơn, đặc biệt với tình trạng nuốt nghẹn kéo dài hoặc tái diễn.

Bị nghẹn và khó thở cần cấp cứu

Gọi cấp cứu ngay khi bị sặc, nghẹn

• Nếu bị nghẹn ở cổ kèm không nói được, không ho hiệu quả, khó thở, tím tái hoặc mất ý thức, cần gọi cấp cứu ngay.

• Không chờ tự hết và không cố uống nước, nuốt thức ăn khác để đẩy vật mắc xuống. Điều này có thể làm đường thở bị bít kín hơn.

Hỗ trợ đúng cách trong lúc chờ cấp cứu

• Nếu người bệnh vẫn ho được và còn nói được, khuyến khích họ tiếp tục ho; không vỗ lưng hoặc can thiệp khi chưa cần thiết.

• Nếu người bệnh không thể thở, nói hoặc ho, người xung quanh cần thực hiện sơ cứu hóc dị vật đúng kỹ thuật nếu đã được đào tạo, đồng thời gọi cấp cứu.

• Sau khi qua cơn nghẹn, nếu còn cảm giác vướng, đau ngực hoặc khó nuốt, cần khám để loại trừ nghẹn thực quản; không tự chữa nghẹn thức ăn tại nhà.

Nguồn tham khảo

1. American Society for Gastrointestinal Endoscopy. Management of ingested foreign bodies and food impactions. Gastrointestinal Endoscopy. 2011;73(6):1085–1091.
2. Birk, M., Bauerfeind, P., Deprez, P. H., et al. Removal of foreign bodies in the upper gastrointestinal tract in adults: European Society of Gastrointestinal Endoscopy clinical guideline. Endoscopy. 2016;48(5):489–496.
3. Katz, P. O., Dunbar, K. B., Schnoll-Sussman, F. H., et al. ACG clinical guideline for the diagnosis and management of gastroesophageal reflux disease. American Journal of Gastroenterology. 2022;117(1):27–56.
4. Sweis, R., Anggiansah, A., Wong, T., et al. British Society of Gastroenterology guidelines for oesophageal manometry and oesophageal reflux monitoring. Gut. 2019;68(10):1731–1750.
5. Carlson, D. A., Pandolfino, J. E. The Chicago classification of esophageal motility disorders, version 4.0. Neurogastroenterology and Motility. 2021;33(1):e14058.
6. Cook, I. J. Diagnostic evaluation of dysphagia. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2008;5(7):393–403.
7. Moloy, P. J., Charter, R. A. The dysphagia symptom questionnaire: a concurrent validity study. Dysphagia. 1989;4(3):130–134.

Biên tập nội dung: Lesley Collins Tran.

Thông tin được tham vấn và kiểm chứng bởi chuyên gia: Evelyn Clark.